106
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
QISHLOQ XOʻJALIGI ISHLAB CHIQARISHIDAGI
TASHKILIY OʻZGARISHLARNING DEHQONLAR IJTIMOIY
HAYOTIGA TAʼSIRI (1955-1965-YILLAR FARGʻONA
VODIYSI VILOYATLARI MISOLIDA)
Sobirov Jamshidbek
Andijon davlat universiteti
Tarix yo‘nalishi 2-bosqich magistranti
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15228394
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 16-aprel 2025 yil
Farg‘ona vodiysida ikkinchi jahon urushidan keyin
qishloq xo‘jaligi sohasining rivojlanishi. Vodiyda sobiq
ittifoq
davrida
qishloq
xo‘jaligining
ishlab
chiqarishidagi tashkiliy oʻzgarishlarining dehqonlar
ijtimoiy hayotiga taʼsiri, xo‘jalik faoliyati, haqida
maqolada bayon qilinadi.
KEY WORDS
Qishloq
xo‘jaligi,
dehqonlar,
ijtimoiy
hayot,
rivojlanish,
sug‘orish, hosildorlik.
KIRISH
Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini, uning butun hayotini tinchlik davri vazifalariga mos
ravishda modernizatsiya qilish eng muhim vazifa edi. Modernizatsiya keng koʻlamli
masalalarni qamrab oldi, ulardan eng muhimi kolxoz xoʻjaliklarini boshqarish shakllari va
usullarini oʻzgartirish, shuningdek, qishloq mehnatkashlarining farovonlik darajasini oshirish
edi. Mamlakat tinch taraqqiyoti sharoitida urush yillarida mehnat sohasida joriy etilgan
favqulodda choralarga ehtiyoj qolmadi. Mehnatdan to‘liq va samarali foydalanish kolxozchilar
mehnatini tashkil etish va ularga haq toʻlashni yanada takomillashtirish, ularni moddiy
ragʻbatlantirishni oshirish bilan tobora koʻproq bogʻliq edi. Sovet rahbariyati oldida
dehqonlarning ijodiy faoliyatini rivojlantirish uchun sharoit yaratadigan va uning
mehnatining maksimal samaradorligini ta’minlaydigan kolxoz ishlab chiqarishni shunday
tashkil etishga erishish vazifasi turardi. Bu, birinchi navbatda, urushning og‘ir oqibatlari,
qishloq va shaharlar aholisini qayta ishlash sanoati uchun xom ashyo va oziq-ovqat bilan tez
ta’minlashni izlash bilan bog‘liq edi.
Sovet hokimiyatining irrigatsiya-melioratsiya sohalarini taraqqiy ettirish borasidagi
tadbirlari 1950–1970-yillarda respublika, qolaversa, Markaziy Farg‘ona qishloq xo‘jaligida
paxta yakkahokimligi siyosatining to‘la hukmronlik qilishiga olib keldi. Taʼkidlash joizki,
sug‘orish tarmog‘ining rivojlantirilishi ham xuddi shu siyosat doirasida bo‘lib, ko‘proq paxta
ekish hamda undan ko‘p hosil olish orqali markaz va boshqa sotsialistik mamlakatlarni paxta
xomashyosi bilan taʼminlash maqsadiga yo‘naltirildi. Butun respublikada bo‘lgani kabi
Markaziy Farg‘onada ham paxta yakkahokimligi negizida irrigatsiya-melioratsiya ishlari
aynan XX asrning 50–70 yillari mobaynida yanada kengaytirildi. Bu siyosatning ustuvorligi
tufayli adir va tepaliklarda barpo etilgan yirik paxta maydonlarini sug‘orishda nasos va
1
Abdug‘aniyev A., Abdug‘aniyev A.A. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti. - T.: «O‘zbekiston
Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot Jamg‘armasi», 2011. - 346 b.
107
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
mashinalardan foydalanish anʼanaga aylandi.
Yirik paxta maydonlarini sug‘orish maqsadida
Farg‘ona vodiysida ko‘plab irrigatsiya kanallari va nasos stansiyalari barpo etildi. Xususan,
1952-yil 12-iyulda Sobiq Ittifoq Paxtachilik vazirligining “Stalin nomli Katta Farg‘ona kanalini
texnik jihatdan yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi buyrug‘i chiqdi.
Katta Farg‘ona
kanalining texnik holatini yaxshilash va Farg‘ona vodiysida paxtachilikni rivojlantirish
maqsadida asosiy eʼtibor uning suv resurslaridan keng foydalanishga qaratilgan edi. Hujjatda
O‘zSSR Suv xo‘jaligi vaziri va Katta Farg‘ona kanali ekspluatatsiya boshqarmasi boshlig‘iga uch
oy muddat ichida mahalliy tashkilotlar bilan birga boshqarma shtatlarini optimallashtirish,
boshqarma va gidrotexnik uchastkalarni yuqori malakali ishchilar bilan taʼminlash, 1953-
yilda Katta Farg‘ona kanali uchastkasi Kuyganyor to‘g‘onidan Asaka dyukerigacha (Dyuker
nemischa so‘zdan olingan bo‘lib bosimli suv o‘tkazgichdir) hamda Janubiy Farg‘ona kanalini
to‘la tozalash vazifasi yuklatildi. Markaz topshirig‘i to‘la holatda bajarildi, kanal suv bilan to‘la
taʼminlandi va paxta maydonlari kengaydi. Shu bilan birga, KPSS MQning 1953-yildagi
sentyabr Plenumida Markaziy Farg‘onadagi suv xo‘jaligi ishlarining olib borilishi
taʼkidlangandi. Unga ko‘ra, 1950-yillarda Farg‘ona vodiysida yirik irrigatsiya inshootlari barpo
etishga, mavjudlarining suv o‘tkazish quvvatini oshirishga alohida eʼtibor berildi. Masalan,
ayni shu davr mobaynida Katta Farg‘ona kanalining suv o‘tkazish quvvati 200 m3/c ga
yetkazildi.
Bundan tashqari, Farg‘ona vodiysida 10 ming ga yerni sug‘orish maqsadida 9 ta
nasos stansiyasi bunyod etildi. “Farhod” davlat xo‘jaligidagi 12 ming ga maydonni mashina
yordami bilan sug‘orish ishlari amalga oshirildi. Boyovut massividagi 40 ming ga ni sug‘orish
uchun 15 ta nasos qurilmasi barpo etildi. Mazkur bunyodkorlik ishlari negizida, shubhasiz,
sovetlarning paxta yakkahokimligi siyosati yotar edi. Shu asosda markaz rahbarlari hatto suv
chiqmaydigan, sug‘orish o‘ta mushkul qo‘riq va adir yerlarga ham paxta ekish, ularni nasoslar
va mashinalar yordamida sug‘orishga jiddiy eʼtibor qaratdi. Bu nafaqat respublikada, balki
Farg‘ona vodiysida paxta yakkahokimligining yildan-yil kuchayishiga olib keldi. Sovet
hokimiyati Markaziy Farg‘ona qo‘riq, bo‘z yerlarini qishloq xo‘jaligi isteʼmoliga kiritishga
muhim eʼtibor qaratgani bois hududda suv xo‘jaligini rivojlantirish uchun kapital mablag‘lar
ajratish yil sayin ortib bordi.
Chunki, hudud markazga paxta xomashyosi yetishtirib beruvchi
bazaga aylantirilgandi. 1953-yilning 1-oktyabr holatiga ko‘ra, Markaziy Farg‘onani
o‘zlashtirish maqsadida tashkil qilingan “Ferganavodstroy” tresti tomonidan hudud bo‘yicha
kapital mablag‘larni o‘zlashtirish rejasi 73000 rubl bo‘lib, u 21161 rubl (28,9 %) hajmida
bajarildi.
Suv xo‘jaligi qurilishi rejasi 41000 rubl bo‘lib, yaʼni u 7091 (17,3 %) rubl, yo‘l
qurilishi rejasi 14000 ming rublni tashkil etib, u 1500 (10,7%) rubl, fuqarolik qurilishi rejasi
2700 rubl bo‘lib, 1270 (47,0%) rubl hajmida uddalandi. Paxta yakkahokimligi siyosati
taʼsirida Farg‘ona vodiysida qo‘riq va bo‘z yerlarni o‘zlashtirish ishlari 1953-yildan yanada
kengroq avj oldirildi. Ana shu maqsadni to‘la maʼnoda amalga oshirish uchun suv xo‘jaligining
moddiy hamda moliyaviy tomonlarini mustahkamlash ishlari olib borildi. Qishloq xo‘jaligining
imkoniyatlari avvalgidek sanoat ishlab chiqarishi manfaatlariga bo‘ysundirilgan edi. 1950-
yillarda ham qishloq xo‘jalik mahsulotlari xarid narxlari juda pastligicha qolgan, hatto davlat
xarid narxlari ayrim qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish tannarxini ham qoplamas edi.
Masalan, O‘zbekiston SSRda 1950-yilda paxtaning davlat xarid narxlari paxta tannarxining
75% ini, sutning xarid narxi uning tannarxining 67% ini, mol go‘shti xarid narxlari mahsulot
2
Samatov G‘ A, Yodgorov J.Yo, Rustamova I.B. Qishloqda zamonaviy bozor
infratuzilmasini kompleks rivojlantirish va servis xizmatini tashkil etishning asoslari (fermerlar
tayyorlash va qayta tayyorlash bo‘yicha biznes maktablar tinglovchilari uchun qo‘llanma).-
T.:ToshDAU tahririyati 2004.
3
История советского крестьянства. – В 5 томах. Т.4. – Москва: Наука, 1988. – С. 28–29
4
Андижон вилоят давлат архиви (бундан кейин – АВДА), 602-жамғарма, 1-рўйхат, 56-йиғма
5
Комилов О.К.Ўзбекистонда ирригация тизими ривожланиши ва унинг оқибатлари
(1951–1990 йй.): Тарих фан. докт. ... дисс. автореферати.–Тошкент, 2017.–Б.25.
6
КомиловО.К.Ўзбекистонда суғориш тизими ривожланиши: ютуқ, муаммо ва оқибатлар.
Монография.–Тошкент: Akademnashr, 2016.–Б.101.
108
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
tannarxining 82% ini tashkil qilgan. Aksariyat qishloq xo‘jalik mahsulotlari kolxozlardan
majburiy tayyorlov tizimi orqali o‘ta past narxlarda olingan. Shuni alohida ko‘rsatib o‘tish
lozimki, sovet davlatida qishloq xo‘jalik mahsulotlarining davlat tomonidan belgilangan xarid
narxlari 1928-yildan buyon o‘zgarmay kelayotgan edi. Vaholanki, sanoat mahsulotlari narxi
o‘tgan davr ichida 20 baravardan ko‘proqqa oshgan edi. Keyinchalik N.S. Xrushchev qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari davlat tomonidan deyarli tekinga olinganini tan olgan edi. Iqtisodiytni
tiklash ishlari O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida ayniqsa paxtachilikda qiyinchilik bilan kechdi.
1947-1948-yillarda paxta tayyorlashning davlat rejasi bajarilmadi. 1949-yildan boshlab ahvol
birmuncha o‘zgardi. 1950-yili 2 mln. 222 ming tonna paxta tayorlandi, hosildorlik gektaridan
20,7 sentnerga yetdi. 1950-yildan paxtaning xarid narxi oshirilib, 1 tonnasiga 2200 so‘m yaʼni
avvalgidan ikki baravar ko‘p haq to‘landi. Lekin dehqonchilikning boshqa sohalarida ekin
maydonining qisqartirilganligi oqibatida g‘alla va sabzavot tayyorlashda urushdan oldingi
darajaga erishilmadi. Ko‘rib o‘tilayotgan davr agrar siyosatidagi kolxozlarni yiriklashtirishga
qaratilgan chora-tadbirlarni ijobiy deb hisoblash mumkin. Ikki yil davomida (1950-1952-
yillar) birlashtirilishi munosabati bilan butun mamlakatda kolxozlar soni 252 mingtadan 91
mingtaga yoki 2,7 barobarga kamaydi. Endi kolxozlar avvalgilaridan ancha katta bo‘lib, bir
necha qishloqlarni o‘z ichiga olar edi. Ilgari bitta kolxozga o‘rtacha 80 ta xo‘jalik to‘g‘ri kelgan
bo‘lsa, yiriklashtirilganidan keyin bitta kolxozga 220 ta oila to‘g‘ri kela boshladi. Har bir
kolxoz ixtiyorida o‘rtacha 4 ming gektardan ortiq qishloq xo‘jalik hududlari bor edi.
Kolxozlarning kengaytirilishi ularni ko‘p tarmoqli xo‘jaliklarga aylanishi uchun sharoit yaratdi,
MTS texnikalaridan oqilona foydalanish, boshqaruv apparati taʼminoti uchun moliyaviy
xarajatlarni qisqartirish imkonini berdi. Biroq ushbu tashkiliy islohotning ijobiy ahamiyati
amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosat soyasida yo‘q bo‘lib ketdiki, umumiy agrar siyosat
natijasida ayrim kolxozlar xonavayron bo‘lgan bo‘lsa, boshqalari faqat kichik daromad olish
imkoniga ega bo‘ldi, xolos. Yaʼni, kolxozlar qo‘lida kolxozchilarning mehnatiga haq to‘lash
uchun juda kam mablag‘ qolar edi. Kolxozlarda mehnat xarajatlari shartli birlik – mehnat kuni
bilan o‘lchangan. Mehnat uchun haq kalendar yilining oxirida ikki shaklda: bir qismini natural
shaklda, boshqa bir qismini pul hisobida to‘langan. Aksariyat kolxozlarda urushdan keyingi
yillarda ham mehnatga haq to‘lash faqat natural shaklda amalga oshirilgan. Ish haqi uchun
odatda bir kunlik mehnat uchun bir necha kilogramm g‘alla berilgan. Ko‘pgina nochor
xo‘jaliklar bunday to‘lovga qodir ham bo‘lmagan. Statistik maʼlumotlarga ko‘ra, 1952-yilda
bitta kolxozchi kolxozdagi bir kunlik mehnati evaziga o‘z mehnati qiymatining faqat 20% i
miqdorida ish haqi olgan.
1950-yillarning o‘rtalarida yillik eng kam ish kunlari 150- 200
kunni tashkil etgan. Kolxozchilarning asosiy daromad manbai shaxsiy tomorqa xo‘jaligi edi.
Kolxozchilar kichik tomorqa uchastkalarida ancha ko‘p mahsulot yetishtirar edilar. Biroq,
dehqonlar o‘z tomorqalarida yetishtirgan mahsulotlarining hammasiga ham egalik qila
olmaganlar. Dehqonlarning shaxsiy xo‘jaligi ikki turdagi – pul shaklidagi va natural
ko‘rinishidagi soliqqa tortilgan. Ikkala soliq miqdori ham uzluksiz oshib borgan. Agar 1940-
yilda bitta dehqon xo‘jaligi o‘rtacha 112 so‘m soliq to‘lagan bo‘lsa, 1949-yilda bu miqdor 419
so‘mni, 1950-yilda 431 so‘mni, 1951-yilda 471, 1952-yilda 528 so‘mni tashkil qilgan. Aholini
ko‘chirilishini asosiy to‘lqini Farg‘ona vodiysi aholisini Markaziy Farg‘ona cho‘li va
Mirzacho‘lga ko‘chirilishi bilan bog‘liqdir. Xususan Mirzacho‘lning o‘zlashtirilishi tarixi ancha
ilgariga borib taqaladi. Rossiya imperiyasi, sovetlar hukmronligining dastlabki o‘n yilliklari
hamda ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda Mirzacho‘lni o‘zlashtirish bo‘yicha yirik
tadbirlar amalga oshirilgan bo‘lib, ushbu jarayonlar qator adabiyotlar va tadqiqot ishlarida
albatta aks etgan. Garchi ular boshqa xronologik davrni qamrab olsada, o‘rganilayotgan davr
7
Samatov G’.A, Yodgorov J.Yo, Rustamova I.B. Qishloqda zamonaviy bozor
infratuzilmasini kompleks rivojlantirish va servis xizmatini tashkil etishning asoslari (fermerlar
tayyorlash va qayta tayyorlash bo’yicha biznes maktablar tinglovchilari uchun qo’llanma).-
T.:ToshDAU taxririyati 2004.
109
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
va u bilan bog‘liq mavzuni ilmiy jihatdan tadqiq etish, mohiyatini chuqurroq tushinib yetishga
yordam beradi. Bunday asarlar sirasiga paxta yakkahokimligini o‘rnatish, yangi yerlarni,
xususan, Mirzacho‘lni o‘zlashtirish, irrigatsiya–melioratsiya ishlarini rivojlantirish, aholini
ko‘chirish, kolxozlashtirish tarixiga oid asarlarni kiritish mumkin. Mazkur asarlarda voqea–
hodisalar kommunistik partiya manfaatlari nuqtai nazardan o‘rganilgan, sovet hukumatining
agrar siyosati, yangi yerlarni o‘zlashtirish, aholini ko‘chirish tadbirlari to‘la ijobiy baholangan.
Yangi yerlarni o‘zlashtirish maqsadida aholini ko‘chirish orqali ko‘plab ijtimoiy – iqtisodiy
muammolarni yechish mumkin degan xulosa chiqarilgan. Mutaqillik yillarida O‘zbekiston
tarixini yoritishga siyosatdan xoli bo‘lgan munosabatning shakllanishi, jumladan, yangi
yerlarni aholini ko‘chirish orqali o‘zlashtirish bilan bog‘liq haqiqatni yuzaga chiqarish uchun
imkoniyat yaratildi. Sobiq Sovet davrida yuritilgan agrar siyosat tarixini holisona o‘rganishga
bo‘lgan ijtimoiy ehtiyoj paydo bo‘ldi. Uning samarasi mahsuli sifatida bir qancha tadqiqotlar
bunyodga kelgan. Lekin yangi yerlarni o‘zlashtirilgan hududlarga ko‘chirilgan aholini mulkiy
munosabatlari deyarli o‘rganilmagan. Qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini ixtisoslashtirish bu
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatlarini, talab va taklifdan kelib chiqqan holda, mavjud
resurslardan samarali foydalanib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarni yetishtirishga
yo‘naltirishdan iboratdir. U korxonaning u yoki bu turdagi ijtimoiy tovar mahsulotni (paxtani,
donni, qand lavlagisini, go‘shtni, sutni, tuxumni, junni va boshqalarni) ishlab chiqarishdagi
ishtirokini belgilab beradi.
XULOSA. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, 1955-1965-yillar oralig‘ida Sobiq Ittifoq
tomonidan Farg‘ona vodiysida amalga oshirilgan qishloq xo‘jligi sohasiga doir ishlar to‘laqonli
Ittifoq manfaatlariga xizmat qilgan.
Foydalangan adabiyotlar royxati:
1. Andijon viloyat davlat arxivi (AVDA), 608-fond, 1-ro’yxat, 355-ish, 59 varaq.
2. Farg‘ona viloyat davlat arxivi (bundan keyin – FVDA), 1151-jamg‘arma, 1-ro’yxat, 5-yig‘ma
jild, 8-varaq.
3. AVDA, 608-jamg‘arma, 1-ro’yxat, 932-yig‘ma jild, 32-varaq.
4. FVDA, 1151-jamg‘arma, 1-ro’yxat, 80-yig‘ma jild, 5-varaq
5. Ўзбекистон Республикаси Президенти Админстрацияси arxivi Фарғона viloyat бўлими,
1-жамғарма, 233-рўйхат, 15-йиғма jild, 17-варақ.
6. ФВДА, 1151-jamg‘arma, 1-ro’yxat, 29-йиғма jild, 10-варақ.
7. Фергҳана валлей: тҳе ҳеарт оф Сентрал Ациа / эдитед бй С. Фредериск Старр.–УСА:
Армонк, 2011. – П. 151.
8. Очерки истории Ферганской области в советский период.–Ташкент: Фан, 1980.–С.103.
9. Komilov O.K. O’zbekistonda sug‘orish tizimi rivojlanishi: yutuq, muammo va oqibatlar.
Monografiya.–Toshkent: Akademnashr, 2016.–B.101.
10. Xushvaqtov H. O. Mirzacho’lni o’zlashtirish uchun aholi ko’chirilishi va ularning ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli (1946-1970 y) Tarix fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi
avtoreferati.-Toshkent, 2017.
8
Ergashev R.X. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti. Darslik.-T.: EXTREMUM-PRESS, 2011,
386 b.
