102
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
MUSIQA TARIXINI INTERAKTIV METODLAR ASOSIDA
O‘QITISHNING SAMARADORLIGI
Ismailova Gulchexra Rozimatovna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitet
Musiqa madaniyati fakulteti o‘qituvchisi
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15228356
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 16-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada musiqa tarixini o‘qitish
jarayonida interaktiv metodlardan foydalanishning
samaradorligi tahlil qilinadi. Bugungi kunda an’anaviy
ta’lim usullariga nisbatan interaktiv yondashuvlar
talabalarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish,
musiqiy-madaniy tafakkurni shakllantirish hamda
tarixiy bilimlarni mustahkamlashda muhim vosita
bo‘lib xizmat qilmoqda. Tadqiqotda interaktiv
metodlarning turlari – klaster, B-B-B (bilaman–
bilmoqchiman–bildim), rol o‘ynash, debat va “aqliy
hujum”
metodlarining
o‘quv
jarayoniga
integratsiyalashuvi
misollar
asosida
yoritilgan.
Shuningdek, talabalarning faolligi va mustaqil fikrlash
ko‘nikmalarining rivojlanishi bilan interaktiv metodlar
o‘rtasidagi
bog‘liqlik
amaliy
tajriba
asosida
o‘rganilgan.
Maqolada
shuningdek
interaktiv
metodlarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning
afzalliklari va musiqiy ta’lim samaradorligiga ijobiy
ta’siri asoslab beriladi
KEY WORDS
Musiqa tarixi, interaktiv
metodlar, samaradorlik, ta’lim
texnologiyalari,
musiqa
pedagogikasi,
talaba
faolligi,
innovatsion
yondashuvlar,
musiqiy-madaniy meros.
Kirish:
Har bir xalqning ruhiy dunyosi, estetik qarashlari va tarixiy tafakkuri uning musiqiy merosida
mujassam bo‘ladi. Musiqa – bu shunchaki ohanglar majmuasi emas, balki insoniyatning ruhiy
olami, tarixiy xotirasi va madaniy taraqqiyotining betakror aksidir. Ayniqsa, musiqaning
tarixini o‘rganish – bu o‘tmish avlodlar qalbiga safar qilish, ularning quvonch va iztiroblarini,
orzu va ideallarini his etish demakdir. Shunday bo‘lsa-da, bu darslarni zamonaviy talabaning
e’tiborini jalb etadigan, uning qiziqishlari bilan uyg‘un tarzda tashkil etish hozirgi ta’lim
jarayonining muhim vazifalaridan biridir.
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar asrida an’anaviy o‘qitish metodlari o‘z
samarasini yo‘qota boshladi. Endilikda talaba darsda faol ishtirok etishni, bilimni tayyor
holatda emas, balki mustaqil izlanish orqali kashf qilishni istaydi. Ana shunday ehtiyoj va
talablar fonida ta’lim tizimiga interaktiv metodlarning kirib kelishi bejiz emas. Interaktiv
metodlar nafaqat bilim berish, balki talabaning tafakkurini, dunyoqarashini va madaniy-
estetik qarashlarini rivojlantirishda ham muhim omil hisoblanadi. Musiqa tarixini interaktiv
yondashuvlar asosida o‘qitish esa ushbu fanning mazmunini jonlantiradi, tarixiy musiqiy
obrazlarni tasavvur qilishga, muayyan davrga oid musiqiy asarlarni emotsional va analitik
jihatdan tushunishga xizmat qiladi. Bu esa nafaqat bilim olish, balki musiqaga muhabbat
uyg‘otish, milliy va jahon musiqiy merosini anglash va qadrlash madaniyatini shakllantirishga
103
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
xizmat qiladi. Shunday ekan, bu maqolada interaktiv metodlar asosida musiqa tarixini o‘qitish
samaradorligi, bu yondashuvning afzalliklari va amaliy natijalari tahlil qilinadi.
Metodologiya:
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qitish metodologiyasi – bu shunchaki vositalar majmui emas,
balki o‘quvchi bilan o‘qituvchi o‘rtasidagi intellektual va ruhiy hamkorlikni shakllantiruvchi
vositadir. Ayniqsa, musiqa tarixi kabi estetik-falsafiy mazmunga ega fanlarni o‘qitishda
metodologik yondashuv o‘ziga xoslik, jonli muloqot va hissiy uyg‘unlikni talab qiladi. Shu
ma’noda, interaktiv metodlardan foydalanish talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi biryoqlama
axborot uzatish jarayonini emas, balki ko‘p tomonlama ijtimoiy-madaniy muloqotni
shakllantirish imkonini beradi. Maqolada foydalanilgan metodologik yondashuvlar asosan
konstruktivizm va faoliyatga yo‘naltirilgan ta’lim nazariyalariga asoslanadi. Bu
yondashuvlarga ko‘ra, talaba o‘z bilimini mustaqil ravishda shakllantiradi, o‘rganuvchi
subyekt sifatida faol rol o‘ynaydi. Interaktiv metodlar – masalan, “rol o‘ynash”, “konseptual
xarita tuzish”, “munozara va debat”, “historik rekonstruksiya” kabi usullar orqali talabalar
o‘zlarini tarixiy muhitga qo‘ygan holda, o‘sha davrdagi musiqiy asarlarni nafaqat eshitadi,
balki ularni tarixiy-madaniy kontekstda talqin qilishga harakat qiladi.
Shuningdek, metodologik jihatdan aksiologik (qadriyatga asoslangan) yondashuv ham muhim
o‘rin tutadi. Musiqa tarixini o‘qitishda nafaqat faktlar, balki musiqiy asarlarda mujassam
bo‘lgan estetik va axloqiy qadriyatlar ham o‘rgatiladi. Shu bois, interaktiv metodlar orqali
talabaga musiqa orqali insoniylik, go‘zallik, milliy o‘zlik, tolerantlik va tarixiy xotira kabi
qadriyatlar singdiriladi. Metodologik yondashuvni mustahkamlashda amaliy kuzatuv, dars
jarayonlarini monitoring qilish, talabalar bilan so‘rovnoma va suhbatlar o‘tkazish,
eksperimental guruhlar bilan ishlash kabi ilmiy-tadqiqot metodlari ham qo‘llanildi. Ushbu
uslublar orqali interaktiv metodlarning ta’sir kuchi, samaradorlik darajasi va talabalarning
musiqiy-estetik qamrovi kengaygani aniqlandi.
Xulosa qilib aytganda, bu tadqiqotning metodologik asosi nafaqat nazariy, balki amaliy
ahamiyatga ega bo‘lib, musiqa tarixini o‘qitishda yangi, jonli va zamonaviy yondashuvlar
tatbiq etilishiga zamin yaratadi.
Adabiyotlar tahlili:
Musiqa tarixini interaktiv metodlar asosida o‘qitish masalasi zamonaviy pedagogik va
musiqiy-metodik adabiyotlarda dolzarb mavzulardan biri sifatida keng yoritilmoqda. Tahlil
shuni ko‘rsatadiki, bu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlar uch asosiy yo‘nalishga bo‘linadi:
umumiy pedagogik yondashuvlar, interaktiv metodlar nazariyasi va musiqa tarixi ta’limiga
oid maxsus tadqiqotlar.
Pedagogika faniga oid manbalar, xususan, V.A. Slastenin, G.N. Serikov, A.V. Xutorskoylarning
ishlari ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan va faoliyatga asoslangan metodlarning asosiy nazariy
negizlarini ishlab chiqqan. Bu mualliflar interaktiv yondashuvlarni faqatgina metodik vosita
sifatida emas, balki talaba shaxsini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik konsepsiya sifatida
talqin qilgan. Ayniqsa, A.V. Xutorskoyning "Kompetentnostnyy podkhod v obrazovanii" asari
interaktiv metodlarni kompetensiyalarni shakllantirish vositasi sifatida tavsiflaydi.
Interaktiv metodlar nazariyasiga doir manbalar esa bu uslublarning o‘ziga xos tamoyillari,
afzalliklari va qo‘llash mexanizmlarini chuqur tahlil qiladi. Masalan, E.S. Polatning
"Interaktivnoe obuchenie" nomli asarida o‘quv jarayonida dialog, muloqot, hamkorlik,
jamoaviy fikrlash va muammoli vaziyatlarda yechim izlashning o‘quvchilar tafakkuriga ijobiy
ta’siri alohida qayd etilgan. Ushbu tamoyillar aynan musiqa tarixi darslariga
integratsiyalashgan holda, talabalarda tarixiy-madaniy anglash va musiqiy tafakkurni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, o‘zbek pedagogika va san’atshunosligida ham bu mavzuga oid qimmatli
tadqiqotlar mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan
tasdiqlangan musiqa tarixi bo‘yicha o‘quv dasturlarida interfaol yondashuvlar tavsiya etilgan
bo‘lsa-da, bu borada chuqur metodik qo‘llanmalar yetarlicha emas. Shu sababli, mazkur
104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
maqola aynan shu bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. Mavjud adabiyotlar musiqiy tarbiya va
tarixni o‘qitish sohasida mustahkam nazariy poydevor yaratgan bo‘lsa-da, interaktiv
metodlarning aynan musiqa tarixi fani bilan integratsiyalashuvi hali to‘liq o‘rganilmagan soha
bo‘lib qolmoqda. Bu esa ushbu maqola mazmunining yangiligi va dolzarbligini belgilaydi.
Natijalar
:
Zamonaviy ta’lim interaktivliksiz tasavvur etib bo‘lmaydigan murakkab tizimga aylangan.
Ayniqsa, musiqa tarixi kabi badiiy-estetik yo‘nalishdagi fanlarni o‘rgatishda o‘qituvchining
ijodiy yondashuvi va talabani darsga jalb qilish darajasi ta’lim sifatini belgilab beradi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, interaktiv metodlar asosida
tashkil etilgan musiqa tarixi darslari an’anaviy usullarga nisbatan bir necha barobar
samaraliroqdir. Tadqiqot doirasida 100 nafar musiqa yo‘nalishidagi bakalavriat talabalari
ishtirokida eksperimental tadqiqot o‘tkazildi. Ular ikki guruhga bo‘lindi: nazorat guruhi
(an’anaviy metod bilan o‘qitilgan) va tajriba guruhi (interaktiv metodlar asosida dars o‘tilgan).
Dars davomida rol o‘ynash, musiqiy viktorinalar, davr musiqasiga oid debatlar, tarixiy-
rekonstruksiya mashg‘ulotlari, guruhlarda ishlash kabi metodlardan foydalanildi.
O‘quv jarayonidan so‘ng talabalar bilim darajasini baholovchi testlar va so‘rovnomalar
o‘tkazildi. Natijalar quyidagicha bo‘ldi:
Tajriba guruhidagi talabalar bilim ko‘rsatkichlari
82% ni tashkil etdi (testlarda o‘rtacha
ball – 41/50),
Nazorat guruhi talabalari
esa 63% (o‘rtacha ball – 31/50) natijaga ega bo‘lishdi.
Talabalar ishtirokchilik faolligi
tajriba guruhida 87% ni tashkil etdi, nazorat guruhida esa
bu ko‘rsatkich 59% bo‘ldi.
Mavzuni eslab qolish va tahliliy fikrlash darajasi
ham interaktiv darslarda qatnashgan
talabalar orasida sezilarli darajada yuqori bo‘ldi – bu talabalar 73% hollarda o‘z fikrlarini
tarixiy asoslar bilan mustaqil ifoda eta oldilar, nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich atigi 48%
ni tashkil etdi.
Shuningdek, so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, talabalarning 91% qismi interaktiv darslar
davomida o‘zlarini erkin, mustaqil fikr bildiruvchi subyekt sifatida his qilganliklarini
bildirdilar. Ular interaktiv yondashuvlar orqali musiqa tarixini o‘rganish yanada qiziqarli,
esda qolarli va ongli tarzda kechganini ta’kidlashdi.
Mazkur statistik ko‘rsatkichlar interaktiv metodlarning nafaqat bilim darajasiga, balki
talabalar motivatsiyasiga, musiqiy-estetik tafakkurining shakllanishiga ham katta ta’sir
ko‘rsatishini isbotlaydi. Shuningdek, bu metodlar orqali talabalarda tanqidiy fikrlash, tarixiy
mushohada yuritish, jamoada ishlash kabi XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkinligi
aniqlandi.
Xulosa:
Bugungi kunda ta’lim nafaqat bilim berish, balki inson shaxsini har tomonlama shakllantirish,
mustaqil fikrlovchi, madaniyatli va ijtimoiy mas’uliyatli avlodni voyaga yetkazishdek muhim
vazifani zimmasiga olgan. Ayniqsa, musiqa tarixi singari boy estetik va madaniy qatlamlarga
ega fanlarni o‘qitishda o‘qituvchining yondashuvi, tanlagan metodi va taqdim etish uslubi
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Interaktiv metodlar esa ushbu jarayonda o‘zini nafaqat
zamonaviy, balki ta’lim jarayonini jonlantiruvchi, uni ijodiy hamkorlikka asoslangan
maydonga aylantiruvchi vosita sifatida namoyon qilmoqda.
O‘tkazilgan tajriba va kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, interaktiv metodlar – bu shunchaki uslubiy
yangilik emas, balki talabaning musiqiy tafakkurini uyg‘otuvchi, uni tarixiy voqelikni musiqiy
vositalar orqali anglashga undovchi pedagogik vositadir. Bu metodlar orqali talabalar musiqa
tarixiga nafaqat bilim ob’ekti sifatida, balki ruhiy-estetik tajriba manbai sifatida yondashishni
o‘rganadi. Shuningdek, dars jarayonida yuzaga kelgan emotsional aloqalar, fikr almashishlar,
ijodiy izlanishlar musiqiy asarlarning tarixiy kontekstda chuqurroq anglanishiga xizmat qiladi.
Musiqa tarixini o‘qitishda interaktiv metodlardan foydalanish natijasida talabalar orasida
fanga bo‘lgan qiziqish ortadi, o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari oshadi va eng muhimi – ularning
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
musiqiy-estetik ongida ijobiy siljishlar kuzatiladi. Statistik ma’lumotlar ham bu fikrni
tasdiqlaydi: bilim darajasi, ishtirok faolligi va mustaqil fikrlash salohiyatining o‘sishi
interaktiv yondashuvlarning samaradorligini yaqqol namoyon etdi. Shu bois, interaktiv
metodlarni musiqa tarixi ta’limiga izchil va tizimli tarzda joriy etish nafaqat ta’lim
samaradorligini oshiradi, balki yosh avlodda milliy va jahon musiqiy merosini chuqur anglash,
qadrlash va uni rivojlantirishga bo‘lgan ichki ehtiyojni uyg‘otadi. Bu esa – nafaqat pedagogik,
balki madaniy-ma’naviy taraqqiyot yo‘lida qo‘yilgan muhim qadamlardan biri sanaladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Сластенин В.А., Исаев И.Ф., Шиянов Е.Н. Педагогика: Учебное пособие для
студентов высших педагогических учебных заведений. — М.: Академия, 2002. — 512 с.
2.
Хуторской А.В. Компетентностный подход в образовании: методология, теория,
технологии. — М.: Изд-во ИПК «Гуманитарный центр», 2013. — 352 с.
3.
Полат Е.С., Бухаркина М.Ю., Моисеева М.В., Петров А.Е. Новые педагогические и
информatsiонные технологии в системе образования: Учебное пособие. — М.: Академия,
2017. — 336 с.
4.
Абдуллаева Д.М. Мусиқа таълимида интерфаол усуллар: назария ва амал. —
Тошкент: “Fan va texnologiya”, 2020. — 128 б.
5.
Қурбонов А.А. Мусиқа таълимида талабаларнинг ижодий қобилиятларини
ривожлантириш. // Педагогика фанлари журнали. — 2022. — №3. — Б. 55–60.
6.
Хасанова М.Ф. Мусиқа таълимида инновatsiон технологиялардан фойдаланиш
самарадорлиги. // Мусиқа ва санъат журнали. — 2021. — №2. — Б. 23–27.
7.
Nuriddinov, G., & Ismailova, G. (2025). O'ZBEK XALQ MAROSIM QO'SHIQLARINING
ETNOGRAFIK TAHLILI. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH (Т. 3, Выпуск
3, сс. 42–45).
8.
Baratova, F., & Ismailova, G. (2025). MUSIQA TA'LIMI ORQALI O'QUVCHILARDA
MILLIY
O'ZLIKNI
SHAKLLANTIRISH.
В
YANGI
OʻZBEKISTON
PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI (Т. 3, Выпуск 2, сс. 127–131).
9.
Ismailova, G. (2024). PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MUSIC CULTURE LESSONS. В
INTERNATIONAL BULLETIN OF ENGINEERING AND TECHNOLOGY (Т. 4, Выпуск 4, сс. 52–
54).
10.
Ismailova , G. . (2024). MUSIQA DARSLARIDA FORTEPIANO O’QITISH METOD VA
USLUBLAR XUSUSIYATI. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры,
4(4), 130–133.
