96
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
MAKTABLARDA XALQ DOSTONLARINING O'QITILISHI
Berdiboyeva Mohigul
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakulteti 4bosqich talabasi
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15211659
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 14-aprel 2025 yil
Maqolada
xalqimizning
ma'naviyati
va
madaniyati tarixidan darak beruvchi dostonlarni
maktab ta'limida o'qitishning dolzarbligi, yosh avlodni
ona vatanga, ajdodlar qadriyatiga sadoqat, milliy urf-
odatlarimizga muhabbat ruhida tarbiyalash, adabiyot
darslarini samarali tashkil etishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalardan foydalanish, xususan,
mustaqil ishlash uchun topshiriqlar yaratish masalasi
o'z ifodasini topgan.
KEY WORDS
doston, an'ana, o’qitish, tahliliy
o’qish, antroponimlar, toponimlar.
Barkamol shaxsni tarbiyalash masalasi hamma zamonlarning eng dolzarb masalalaridan
hisoblangan. “Yuksak ma’ naviyat yengilmas kuch” kitobida birinchi Prezidentimiz I.
A.Karimov ma’naviyatning ma’no-mazmuni, uning inson va jamiyat hayotidagi o’mi, murakkab,
serqirra tushunchaning nazariy va amaliy jihatlarini har tomonlama keng qamrovli fikr-
xulosalar orqali tahlil etganlar.
Barqaror an’analar doirasida shakllangan ijro mahoratlari bilan bog‘lanadi. Dostonchilik
maktablarining yuzaga kelishi va ustoz-shogirdlik an’analari, baxshi shaxsi va uning doston
ijrosi, an’ana va badiha, jamoa va individual ijro, baxshilarning o‘z ijodlariga bo‘lgan tanqidiy
yondashuv, baxshi va uning tinglovchisi, soz va so‘zning badiiy ta’sir kuchiga e’tibor hamda
epik ijrochining estetik qarashlari baxshichilik san’atining jonli og‘zaki an’analarda davom
etishi va ijod qilishiga sabab bo‘lgan. Jonli ijodiy jarayonda kechgan mana shunday
xususiyatlar bir qator dostonchilik markazlari – o‘nlab baxshichilik maktablarining faoliyat
yuritib, xalq ma’naviy tafakkurini yuksaltirishda munosib hissa qo‘shganligidan dalolat beradi.
O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritgan va yuritayotgan Samarqand, Buxoro, Toshkent,
Farg‘ona, Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo va Qoraqalpog‘iston dostonchilik maktablari
buning yorqin misolidir. Garchi dostonchilik an’analari respublikamizning bir qator
hududlarida turli ko‘rinishlarda rivoj topib, o‘ziga xos ijro usuli va yo‘llariga ega bo‘lsa-da, XX
asrda kechgan ilmiy-texnikaviy rivojlanish, globallashuv, axborot almashuvining tezlashgani,
xalqimiz ommaviy savodxonlik darajasining oshgani, yozma adabiyot va boshqa san’at
turlarining xalq madaniy hayotidan keng o‘rin olgani dostonchilikning avvalgi mavqeini ancha
sustlashtirdi. Ko‘plab dostonchilik maktablarining jonli jarayonlarda so‘nishiga olib keldi.
Xalq og’zaki ijodi namunalarining o’qitilishida matn bilan ishlash katta ahamiyatga ega.
Umuman, o’zbek tilshunosligi, adabiyotshunosligida matn tahlili B. O’rinboyev, Z yuzasidan
qilingan ishlar talaygına. O’tgan asrning 1990-yillarida B.O’rinboyev, R. Qo’ng’urov,
J.Lapasovlarning “Badiiy matnning lingvistik tahlili” o’quv qo’llanmasi, M. To’xtasinovning
“Mikromatn va o’zbek badiiy nutqida uning kogerentligini ifodalovchi vositalar mavzusidagi
dessertatsiyasi, A Mamajonovning “Matn lingvistikas” nomli o’quv qo’llanmas, shuningdek,
97
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
M.Hakimov, E. Qilichev, N.Ulug’ov, N. Tumiyozov, B. Yo’ldoshev, S.Boymirzayev, M.
Yo’ldoshevlar tomonidan matn turli tomondan o’rganilgan. H.Zaripov folklor namunalanni
to’plash, tarixiy jihatdan o’rganishni boshlab bergan bo’lsa, GO. Yunusov, Elbek, M.Alaviya,
T.Mirzayev, Madayev. Z B. Sarimsoqov, M. Jo’rayev, Sh
Turdimov, JEshonqulov, A. Tilovov kabi mutaxassislar uning ishlarini davom
ettirdilarGo’ro’g’lining tug’ilishi”dostonini maktabda o’qitishda bir qancha samarali
usullardan foydalanish mumkan Xususan, 10-sinf adabiyot darsligining 2022-yil nashrida
dostonning Xorazm va boshqa hududlarda keng tarqalgan ikki versiyasidan ham parchalar
kiritilgan. Bu esa o’quvchilarga bir vaqtning o’zida ikkita versiya bilan ham tanishish va
qiyoslab o’qish imkonini beradi. Qiyosiy metod asosida dars mashg’ulotlarni tashkil etish
mavzuning oʻquvchilar esdan chiqmaydigan bo’lib muhrlanishiga yordam beradi. Yoki
matnlar bilan ishlash -tahliliy o’qish usulida ham bugunning zukko o’quvchisiga bajarishi
uchun qiziq bo’lgan topshiriqlarni tuzishda qulay hisoblanadi Hozirgi kunda barcha yangi
avlod darsliklanda matn bilan ishlashga e’tibor qaratilmoqda va shu yo’nalishda topshiriqlar
ishlab chiqilmoqda. Oliy ta’lim sohasida, xususan, Samarqand davlat universiteti filologiya
fakulteti talabalarga “Tahliliy o’qish” fani ham o’tilmoqda.
Matn bilan ishlash: Quyidagi “Go’ro’g’lining tug’ilishi” dostonidan olingan parchada ishtirok
etgan toponim va antraponimlarning lug’atini tuzing va ularning ma’nosini izohlashga urining
“Burungi zamonda Yovmit de gan el, Taka turkanan de gan yurt, Mari degan yana bir qo’rg’on
bor edi. Yovmit yurttning Odilxon degan podshost bor edi. Odilxon podshoning ikki o’g’li bo’lib,
kattasining ott Oʻrayxon, kichkinasining oti Alunadbek edi. Bibi Qusha degan bir bir qa qist ham
ham borante Martyrting Qovushtixon degan xoni bor edi Qovushtixonning Toʻliboy sinchi degan
bir o’g’li bor edi. Ko’p esli, tamisli, farosatli odam edi. Mari ning begi Qovishtixon Yovmit elming
xont Odilxon podshoning bozorcihi
savdogarlarini yolda talab oldi. Shunda moithu olangan odamlar “dod deb Odilxon podshoga
ariga keldi. Z Odilxon podsho buni eshitib, achchig’i kelib, birdan sarbos askar chiqarib, to’p to
‘pxonasi bilan Mari yurtinu teptelas qilib yubordi. Qovishtixon belou to ‘pga soitb otib yubordi.
Haligi bozorchi savdogarlarning mollarini olib berdi. Qovishtixonning yetti yoshli og li – To liboy
smehnmi bandı qilib olib keldi. Lekan Z otasining qilgan ishtdan bunu gunohsiz bilib, o’ oldiga
xizmatkor qildi. To liboy stacht xizmat qilib yuraverdi. O’n to’rt yashar bo’ldi. O’n to’rtg
kirguncha o’qib, xat-savoài chiqdi. Lekin o’st ajab bir odobli chiroyli, yaxshi yigit bo’ldi. Otlarning
yaxshiyomonni biladigan sinchi bo’ldi “Bu ofbigi, yaxsi bulotingiZ yomon”, deb podshoning
tablada tư gan otlarini saralab, ajratib beradigan bo’ldi. Bir kunlart To ‘liboy sinchining xizmati
yoqqanitgidan: “Bu ham o’simning suyagim-da”, deb Odiixon podsho Bibi Oysha qizini unga
nikohlab berdi.
Namuna uchun:
Toponimlar
: Yovmit, Taka turkman, Mari Zangar.
Antraponimlar
: Odilxon, O’rayxon, Ahmadbek Bibi Oysha. To li
Ravshanbek Jig alixon, Bibi Hilol, Shohdorxon, Holmon, Subyon, Yovmit
Guruhlarga bo’lib ishlaganda quyidagi usullar yaxshi samara bern.uz
Tahliliy o’qish usulida topshiriqlar tuzish ham yaxshi samara beradi. Bu usul adabiyot va ona
tili darslarining guyg’un uyg holatda olib borilishiga yordam beradi. Biz “Maqollar” va
“Go’ro’g’limning tug’ilishi” mavzusi yuzasidan shunday topshiriqlar ishlab chiqdik. Misol
uchun, maqollarni “Fonetik tahlil qilish 5-sinf o’quvchilarining ona tili darsida o’rgangan
“Fonetika” mavzusi yuzasidan bilimlarining mustahkamlanishiga yordam beradi Yoki 11-sinf
adabiyot darsida “Go’ro’g’lining tug’ilishi” dostoni yuzasidan main asositia ishlash
98
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
topshiriqlari Z berilishi o’quvchilarni badiiy tahlil qila olishga va asarni e’tibo bilan o’qishga
o’rgatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.
Karimov IA. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch -T.: Ma’naviyat, 2008. 108
2.
Go’ro’g’lining tug’ilishi. Aytuvchi Muhammad. Hammad Jomrot o’g’li Poʻlkan shoir.Z
Nashrga tayyorlovchi Malik Murodov. T. G. G’ulom nomidagi badiiy adabiyot nashryoti,
1967.164 b.
3.
Husanboyeva Q. Niyozmetova R. Adabiyot o’qitish metodikasi. T., 2018.352 b
4.
Javliyev 1. Go’ro’g’li turkumidagi dostonlaming o’rganilishi// Academic
and
Educational Sciences, 2-son 2021. 340-345
5.
Dolimov S., Ubaydullayev H., Ahmedov Q. Adabiyot o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi,
1967. – 301 b.
6.
Тўхлиев Б. Бадиий асар таҳлили // Тил ва адабиёт таълимида янги педагогик
технологиялар. 1-қисм. Т.: ТДПУ, 2006. – 3-6
