91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
YUSUPOVSKIY NAVLI POMIDOR ASOSIDA GAZAKBOP
KONSERVALANGAN MAHSULOT TAYYORLASH VA
SAQLASH TEXNOLOGIYASI
X.I. Xasanova, L.O. Mahmirzayeva
“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizaisyalash
muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15211585
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 14-aprel 2025 yil
Ushbu maqolada pomidorning Yusupovskiy
navi haqida umumiy ma’lumotlar va qayta ishlash
jarayonlarida kam foydalanilganligi sababli ushbu
navni qayta ishlab, qoqi tayyorlash hamda
konservalangan mahsulot olish texnologiyasi haqida
qisqacha ma’lumotlar berilgan. Shu bilan birga, tayyor
bo’lgan qoqilarga mahsus ishlov berib, gazakbop
mahsulot tayyorlandi. Maqoladagi tajribam va
izlanishlarim
natijasida
iste’mol
uchun
tayyorlanadigan pomidor qoqisining ta’miga o’zgacha
yangilik kiritishga muvaffaq bo’ldim. Bundan tashqari,
xalqimiz orasida asosan qizil turdagi pomidorlar
qayta ishlangani sababli Yusupovskiy naviga odatda
kamroq ishlov berilgan va natijada bu navning isrof
bo’lish foizlari yuqori bo’lgan. . Ammo butajribadan
so’ng, Yusupovskiy navini ziravorlar bilan qayta
ishlashni ko’proq yo’lga qo’ysa bo’ladi. Hamda pitsalar
va qaylalar ko’rki bo’lgan gazakbop konservalangan
mahsulot olish yana bir izlanishlar maxsuli bo’ladi.
KEY WORDS
pomidor,
quritish,
konvektiv,
ziravorlar, vitaminlar, oziq-ovqat,
sanoat, nav, quritish texnologiyasi,
Yusupovskiy, Temp, harorat
;
Kirish
Mazkur maqola xalqimiz sevib iste’mol qiluvchi pomidor mevasini qayta ishlab,
gazakbop mahsulot tayyorlash haqida. Ushbu maqola aynan Yusupovskiy navini qayta ishlash
jarayonlari orqali boshlanadi. Nega aynan Yusupovskiy? Sababi- bu nav qayta ishlash
jarayonlarida kam foydalaniladi. Uning suvlilik darajasining yuqoriligi hamda pushti rangli
bo’lganligi uchun asosan bu turdagi emas qizil turdagi navlardan keng foydalaniladi. Natijada
bu isrofgarchilik foiz ko’rsatgichlarining ortishiga olib keladi. Buning oldini olish
maqsadida
Pushti rangli navlardan ko’proq foydalanish darkor. Pomidor mevas
iituzumdoshlar oilasi vakili bo’lib, sabzavot sifatida ekiladigan bir yillik o’simlikdir. Asosan
yer bag’irlab yoki boshqa bir o’simliklarga chirmashib o’suvchi poyasi 1-3 metrgacha yetishi
mumkin. Navlariga qarab-ertapishar, o’rtapishar va kech pishar pomidor navlari mavjud.
Ertapishar pomidor navi- 47-52 kunda pishib asosan aprel oyining boshlarida ekiladi.
O’rtapishar navi esa, 3 oy mobaynida pishib yetiladi hamda may oyining boshlarida ekiladi.
Kechpishar navi esa 65-70 kunda pishib yetiladi va may oyining oxirlarida ekiladi. Hozirgi
kunda pomidorni qayta ishlash undan turli salatlar, konserva mahsulotlari tayyorlash, pasta
hamda tomatlar, shuningdek, tuzlamalar va qaylalar tayyorlash juda keng tarqalgan.
Pazandachilikda yetakchi o’rinlarda hisoblanadigan pomido rmevasi qadimdan iste’molbop
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
hisoblangan. Shuning uchun uni qayta ishlash va oziq-ovqat safiga kiritish sog’liq uchun juda
foydalidir. Pomidor mevasi inson organizmi uchun kerakl ivitamin va mineral moddalarga
boy hisoblanadi. Masalan, barchamizga ma’lum va mashhur serotonin moddasi asosan
shokoladda uchraydi va inson kayfiyatini ko’tarishga yordam beruvchi hisoblanadi. Aynan shu
modda pomidor tarkibida ham uchrab kayfiyat manbai hisoblanadi. Bundan tashqari,
pomidor yosh va go’zal terining ham garovidir. U organizmda yurak-qon tomir kasalliklari va
qon aylanish me’yorlarini normallashtiruvchi mevalar qatoriga kiradi. Dunyo davlatlari
orasida Italiya pomidor iste’moli bo’yicha birinchi o’rinlardan joy olgan. Sababi Italiyaning
hech bir ovqatini pomidorsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Pomidor pastalari va qaylalari Italiya
pitsalarining ko’rkidir. Umuman olganda pomidorsiz oziq-ovqat sanoatini tasavvur qilish
mushkul. Shunday ekan pomidor yetishtirish respublikamiz hududida uni iqlimga tobora
moslashtirish va uni isrof qilmagan xolda saqlash va qayta ishlash hozirgi kunning dolzarb
mavzularidan biri hisoblanadi. Ituzumdoshlar oilasi vakili bo’lgan pomidor mevalari 38-43
darajada uning yetilishdan ortda qolishi yoki sifati buzilishi mumkin. Barchamizga ma’lumki,
yoz oylarida yurtimizdagi havo harorati 55-60 darajaga yetishi ham hech gap emas.
Yurtimizda esa Sabzavotchilik, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti
talabalari buning oldini olish maqsadida harorat oshgach, pomidor poyalari ustiga qurigan,
yengil poyal imakkajo’xori poyalaridan soyabon sifatida foydalanishdi vasug’orish ishlari
quyosh botgach amalga oshirilgan va bukutilgan natijani bergan. Pomidorchilik sohasida bu
kab iizlanishlar va tajribalar ko’plab uchrab turadi.
Barchamiz uchun sevimli bo’lgan ushbu meva tarkibi vitamin va minerallarga juda ham
boy sanaladi. O’rtacha kattalikdagi pomidor tarekibida: 24,7 mg askorbin kislotasi; 14,2 mkg K;
76 mkg A vitamini; 0,144 mg B6 vitamini; 27 mkg B9 vitamini; 1,069 mg B3 vitamini; 0.97 mg
E vitamin; 0,067 mg B1 vitamini; 0,16 mg B5 vitamini hamda 0.034 mg B2 vitaminlari border.
17 gr suv, 1,58 g oqsil va jami uglevodlar miqdori 7 gr, umumiy yog’lar esa 0,36 g ni tashkil
etadi. Minerallardan esa Cu(mis) 0,106 mg; K(kaliy) 427 mg; Mn(marganets) 0,205 mg;
Mg(magniy) 20 g; P(fosfor) 43 mg; Fe(temir) 0,49 mg; Zn(rux) 0,31 mg; Kalsiy va Natriy esa
2 % dan kamroq uchraydi.
Materiallar va uslublar
Olib borilgan tadqiqotda pomidorning Yusupovskiy navidan foydalanildi. Hozirgi
kunda bozorlarimizda turli xil quritilgan mahsulotlarni topishimiz mumkin. Shu qatorda
pomidorning ham qoqisi bor ammo ziravorlar bilan ishlov berib quritilganini topish biroz
mushkuldir. Bu qilingan yangilik esa bizga o’zgacha ta’m va ko’rinish berdi. Natijada quritilgan
qoqining o’zini iste’mol qilish va undan gazakbop mahsulot olishga ham muvaffaq bo’ldim.
Ushbu mahsulotdan turli hil pitsalar va qaylalar uchun foydalanilsa bo’ladi. Bundan tashqari
ushbu tajribaga kerak bo’lgan asosiy materiallar quyidagilar: Koreyadan keltirilgan ikki
tabaqali quritgich uskunasi, ma’lumturdagi bir qancha ziravorlar, pomidorlar, zaytun moyi,
sarimsoq piyoz, rozmarin va ma’lum harorat hamda idishlar, reafraktrometr, tarozi va
mahsulot tarkibidagi namliknio’lchovchi uskuna. Tajribada ishlatilgan konvektiv ikki tabaqali
quritgich moslamamiz maxsus sukatlar tayyorlash uchun Koreadan keltirilgan bo’lib u
uskuna, har ikkala tabaqaning harorati vaquritish davomiyligini alohida belgilash imkonini
beradi. Har birtarafda 12 tadan jami 24 ta maxsus patnisga ega. Har bir patnis esa o’zida 6-7-8
kg gacha maxsulot og’irligini ko’tara oladi va bu bizga 150-200 kg maxsulotn bir vaqtning
o’zida qurita olish imkonini beradi.
Natijalar va ularning tahlili
Birinchi navbatda Yusupovskiy pomidoridan tayyorlangan qoqilarni saralab,
konservaboplarini tanlab olamiz. Eng avvalida qoqidan 5 gr olib maxsus meva tarkibidagi
ququq moddani o‘lchaydigan apparatimizda tarkibidagi quruq moddasini aniqlaymiz. So‘ng
93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
esa qand miqdori o‘lchanadi. Qand miqdori Koreadan keltirilgan refraktrometr asbobida
o‘lchanadi. Dastlab, asbobning oynasi tozaligiga ishonch xosil qilingach, pomidor suvidan bir
tomchidan tomizamiz va yorug‘lik yaxshi bo‘lgan tarafga qaraladi.
So’ng konserva tayyorlash uchun kerak bo’ladigan idishlar 100 gradus issiqlikda
sterelizatsiya qilinadi.
1-rasm.
Konserva mahsulotini tayyorlashdan avval idishlarni sterelizatsiya qilish jarayoni
Sterelizatsiya qilingan bonkalarga saralab olinganm qoqilarni birin ketinlik bilan joylaymiz va
ular orasiga sarimsoq donlari va yaxshilab yuvib olingan rozmarin shoxlaridan qo’shamiz.
Ushbu jarayon birin ketinlik bilan davom etadi. Tayyor bo’lgan konserva ustidan zaytun
yog’ini qo’shamiz va maxsus qopqoq yordamida yopamiz.
2-rasm.
Konserva uchun kerakli qo’shimchalar zaytun yog’i, rozmarin hamda sarimsoq piyoz
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Hosil bo’lgan mahsulot saqlanuvchanligi quidagicha: 10-15 gradusdan oshmagan xolda 3oy
mobaynida.
3-rasm.
Tayyor bo’lgan gazakbop konserva mahsuloti
ning umumiy ko’rinishi
Xulosa
Xulosa qiladigan bo‘lsak, har bir navning o‘ziga xos xususiyatlari, o‘ziga xos tarkibi va
vitaminlari bor. Shu bilan birga, har qanday meva sabzavotdan to‘g‘ri va oqilona foydalana
olishimiz darkor. Mazkur amaliy tajribamdan yetqazmoqchi bo‘lgan ishim-kam iste’mol
qilinadigan, nisbatan kamroq qayta ishlanadigan pushti rangli Yusupovskiy pomidorni
ziravorlar yordamida qayta ishlov berib, qoqi tarzida ham iste’mol qilish va undan zaytun
yog’i hamda rozmarin, sarimsoq piyozlar bilan birgalikda konserva tayyorladim. Natijada
uning xush ta’mligi hamda eksportbopligini oshirishga muvaffaq bo’ldim. Bu esa oziq-ovqat
sanoatida ajoyib yangilik bo‘la oladi, albatta. Bundan tashqari hozirgi kunda urf bo‘lgan
italiano pastalariga ham ajoyib qadoqlangan aynan mana shu turdagi pomidorlar
ishlatilinmoqda. Yaqin kelajakda aynan shu turda ishlov berib quritilgan Yusupovskiy
pomidorlari yetishtirila boshlasa, maqsadga muvofiq ish bo‘ladi. Sababi yurtimiz hududida
qizil pomidorlar pushti pomidorlarga nisbatan 3,4% ga ko‘proq nisbatda ekiladi va eksport
qilinadi. Agar biz bu notengsizlikni to‘g‘irlay olsak Yusupovskiyning hamda qizil turdagi
pomidorlar yetkazilish nisbati teng bo‘ladi. Ziravorlarning ham o‘zgacha ta’m va xususiyatlari
yanada uyg‘unlashgan maza beradi. Keyingi tadqiqotlarimiz davomida boshqa turdagi
navlardan ham tajriba qilib ko‘rishimiz kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Shaumarov X.B.Islamov S.Ya, “Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini saqlash va birlamchi qayta
ishlash texnologiyasi”., T.:ToshDAU, 2021-yil.
2.
I.E.Abdullayev,
A.A.Abdiyev,
Sh.R.Ubaydullayev
“Meva-sabzaavotlarni
quritish
texnologiyasi” (o‘quv qo‘llanma).:Toshkent-2020-yil.
3. Bo‘riyev X.CH., Jo‘rayev R., Alimov O., Meva-sabzavotlarni saqlash va
ularga dastlabki ishlov berish (o‘quv qo‘llanma). – T.: ToshDAU, 2003.
95
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
4. Sindarov O.X Mevachilik va sabzavotchilik. Darslik.
5. Абдураҳмонов А.А., Раҳимов Р.Қ. Озиқ-овқат маҳсулотлари технологияси. –
Тошкент: Фан, 2018.
Internet manbalari:
1. https://www.agro.uz/pomidor-2/ (https://www.agro.uz/pomidor-2/)
2.https://daryo.uz/2022/07/27/pomidorning-kopchilikka-nomalum-7-ta-foydali-xususiyati
(https://daryo.uz/2022/07/27/pomidorning-kopchilikka-nomalum-7-ta-foydali-xususiyati)
3.https://kitobxon.com/oz/kitob/pomidor-etishtirish-va-qayta-ishlash
(https://kitobxon.com/oz/kitob/pomidor-etishtirish-va-qayta-ishlash)
