138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
MEHANIKA BO’LIMINI O’QITISHDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASHNING DIDAKTIK
ASOSLARI
O’rinboyeva Kumushoy Sultonbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Aniq va Tabiiy fanlar fakulteti o’qituvchisi
To’lanova Munojatxon Hamzabek qizi
Fizika va Astronomiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Maxkamova Madinaxon Jasurbek qizi
Fizika va Astronomiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Abdufattoyeva Buhalima Arslanbek qizi
Fizika va Astronomiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15246042
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19-aprel 2025 yil
Ushbu
maqolada
fizika fanining muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan mexanika bo‘limini
o‘qitishda raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llash
masalalari yoritilgan. Jumladan, talabalarning o‘quv
jarayonini qo‘llab-quvvatlash va ularnio‘qishga
rag‘batlantirish maqsadida qo‘llaniladigan didaktik
modellarning imkoniyatlari tahlil qilingan. Raqamli
texnologiyalar
asosida
qurilgan
kognitiv
va
konstruktiv modellarning o‘qitish strategiyalariga
ta’siri,
interaktiv
vositalarning
talabalarning
motivatsiyasiga ta’siri hamda baholash jarayonida
ularning afzalliklari ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek,
ta’lim klasteri sharoitida mexanika bo‘limini o‘qitish
jarayonida qo‘llaniladigan raqamli vositalar asosida
ishlab chiqilgan didaktik model namunalari taqdim
etilgan. Mazkur model yordamida ta’lim jarayonining
sifatini oshirish, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini
rivojlantirish va ularning o‘zlashtirish darajasini
monitoring qilish imkoniyatlari kengayadi
KEY WORDS
raqamli texnologiyalar, mexanika,
didaktik model, o‘quv jarayoni,
motivatsiya, baholash, talaba,
interaktiv o‘qitish.
Raqamli texnologiyalar zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib bormoqda.
Ayniqsa, fizika fanining mexanika bo‘limida bu texnologiyalar orqali o‘quvchilarning bilimga
bo‘lgan qiziqishini oshirish, murakkab tushunchalarni oson tushuntirish va nazariyani
amaliyot bilan bog‘lash imkoniyati yaratilmoqda. Mexanika bo‘limi o‘z ichiga harakat, kuch,
impuls, energiya kabi fundamental tushunchalarni oladi. Ushbu mavzularni tushuntirishda
real eksperimentlar har doim ham mumkin emas, ayniqsa zamonaviy o‘quv muassasalarida
laboratoriya asbob-uskunalari yetarli emas. Shu sababli, raqamli texnologiyalar ta’lim
samaradorligini oshirishda muhim vosita bo‘lmoqda. Mexanika bo‘limini o‘qitishda raqamli
texnologiyalarni qo‘llashning didaktik asoslari, avvalo, ta’lim jarayonining sifatini oshirish,
o‘quvchilarning kognitiv, konstruktiv va refleksiv faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
O‘quvchi bilimni tayyor holatda emas, balki o‘zi kashf etish, tajriba qilish, solishtirish va tahlil
qilish orqali egallaydi.Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan o‘qitish
jarayoniquyidagi didaktik tamoyillarga tayanadi:O‘quvchi faolligi va motivatsiyasini
oshirish;Nazariya va amaliyot birligi;Shaxsiylashtirilgan yondashuv va differensial
ta’lim;O‘zlashtirishning uzluksizligini ta’minlash.Mazkur tamoyillar asosida tashkil etilgan
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
raqamli ta’lim muhiti o‘quvchilarda mustaqil izlanish, analitik fikrlash, grafik va texnologik
ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, mexanika bo‘limidagi kuch, harakat,
energiya, impuls kabi tushunchalar vizual va interaktiv taqdim etilganda, ularni tushunish
jarayoni ancha yengillashadi.Didaktik modelni taʼlim jarayonida qoʻllaniladigan oʻqitish
usullari va strategiyalarini tartibga soluvchi asos sifatida taʼriflash mumkin. Ushbu model
oʻqituvchining oʻquvchilarga maʼlumot yetkazish jarayonini qanday kuzatishini belgilaydi.
Didaktik modelning maqsadi oʻquvchilarning bilimlarni oʻquv jarayonida samarali
egallashlarini taʼminlashdan iborat. Didaktik model taʼlimjarayonida maʼlum bir mazmunni
oʻrgatish va oʻrganishning tashkil etilishi va bajarilishi uchun amalga oshiriladigan tizimli va
tarqalgan rejalardir. Bu model talabalarga bilimlarni yetkazib berish, ularning oʻzlashtirilgan
va samarali oʻrganishini taʼminlash, maʼlumotlarini amalda qoʻllash va nutqni rivojlantirish
kabi maqsadlarni erishishga yordam beradi. Raqamli texnologiyalar asosida taʼlim jarayonini
tashkil etish va rivojlantirishda didaktik modelning oʻziga xos xususiyati quyidagicha:•
Oʻquvchilar uchun interaktiv muhit yaratish: Raqamli texnologiyalar taʼlim jarayonida
interaktiv muhitni yaratishga imkon beradi. Bu oʻquvchilarning oʻzlashtiruvchanlik
darajasini oshiradi va ularning faolligi va qatnashishi orqali oʻrganishni yanada samarali
qiladi.• Individualizatsiya: Raqamli texnologiyalar har bir oʻquvchiga moslashtirilgan
individual dasturlarni taqdim etish imkonini beradi. Bu usul oʻquvchilarga mos keluvchi
bilimlarni olishlariga imkon beradi• Kooperativ muhit yaratish: Didaktik model asosida
raqamli texnologiyalar jamoatchilikni kuchaytiruvchi kooperativ muhitni yaratishga imkon
beradi. Oʻquvchilar bir-biri bilan hamkorlik qilib ishlash orqali maʼlumot almashish va
tushunishlarini yanada rivojlantirishlari mumkin boʻladi.• Oʻquvchilarning qiziqishi va
motivatsiyasini oshirish: Raqamli texnologiyalar oʻquvchilarning qiziqishi va motivatsiyasini
oshirish uchun qizgʻin bir vosita sifatida ishlatiladi. Oʻquvchilar uchun qiziqarli va interaktiv
darslar tashkil etish imkonini beradi, bu esa ularning oʻrganishga motivatsiya
koʻtaradi.Raqamli texnologiyalarni qo‘llashning samarali shakllariVirtual laboratoriyalar:
Crocodile Physics, Labster va o‘xshash dasturlar orqali kuchlar ta’siri, harakat qonuniyatlari,
ish-energiyaning o‘zaro bog‘liqligini interaktiv tarzda namoyish qilish mumkin. Bu
o‘quvchining fikrlash va tahlil qilish malakasini rivojlantiradi. Erkin tushish tezlanishini
o‘lchash” tajribasini real laboratoriyasiz ham bajarishingiz mumkin — Labster bizga virtual
muhitda tajriba uskunalarini beradi, biz esa ularni boshqaramiz.Dastur bizni bosqichma-
bosqich yo‘naltirib turadi, xatolarni ko‘rsatadi va natijani baholaydi.Simulyatsiyalar: Masalan,
“Forces and Motion” (PhET) simulyatsiyasi orqali jismga turli kuchlar ta’sirida uning holati
qanday o‘zgarishini real vaqt rejimida kuzatish mumkin. Bu metod vizual eslab qolishni
kuchaytiradi.Interaktiv grafik vositalar: GeoGebra dasturi yordamida harakat grafiklarini
qurish, tahlil qilish, muammoli vazifalarni yechishda grafik yondashuvni qo‘llash
o‘rgatiladi.Elektron platformalar: Moodle, Google Classroom kabi tizimlarda dars materiallari
bilan ishlash, testlar topshirish, fikr almashish va mustaqil o‘rganish imkoniyati yaratiladi.
Didaktik samaradorlikRaqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan o‘qitish modeli
quyidagi natijalarga olib keladi:O‘quvchilar o‘rtasida motivatsiya oshadi;Mustaqil fikrlash va
izlanish malakalari rivojlanadi;Baholash tizimi aniq va shaffof bo‘ladi;Nazariy bilimlar real
hodisalar bilan bog‘lanadi.. Ilmiy-tadqiqot natijalari asosida yondashuvMasalan, Norqulova
M.M. (2024) o‘z tadqiqotida mexanika bo‘limini o‘qitishda raqamli vositalarni qo‘llash orqali
talabalar o‘zlashtirish darajasi 27% ga oshganini ta’kidlagan. Sayidov N. (2023) esa
o‘quvchilar o‘rtasida fizika faniga bo‘lgan qiziqish 2 oy ichida ikki baravar oshganini aniqlagan.
Xulosa:Mexanika bo‘limini o‘qitishda raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llash nafaqat ta’lim
sifatini oshiradi, balki o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini, ijodiy yondashuvini, bilimni
amaliyotda qo‘llay olish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shu bois, zamonaviy dars jarayonida
raqamli vositalardan to‘laqonli foydalanish ta’limning muhim talabidir. Raqamli
texnologiyalarni turli sohalarga nafaqat ta’lim tizimiga joriy etilishi mamlakat ta’lim tizimini
140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
modernizatsiya qilishda katta rol o`ynaydi. Zamonaviy ta’limni tashkil etish va ta’lim
samaradorligini ortishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Fayzullaeva, M. (2023). Ta’lim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va
rivojlantirishning didaktik modeli.
2.Sayidov, N. E. (2025). Fizika fanini o‘qitishda raqamli texnologiyalardan foydalanish va
uning dolzarb masalalar.
3.KUN.UZ.SAYTI
