131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
TA'LIM JARAYONIDA TALABALARNING MOTIVLARINI
OSHIRISHDA RAQAMLI O'YINLARNING AHAMIYATI
Oʻrinboyeva Kumushoy Sultonbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti fizika fani oʻqituvchisi
Tojaliyeva Farzona Mansurjon qizi
Toirjonova Ruxshona Akramjon qizi
Avazxonova Mohiniso Oybek qizi
Fizika va astronomiya yoʻnalishi 2-bosqich 202-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245839
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19-aprel 2025 yil
Hozirgi kunda ta'lim jarayoni yanada zamonaviy va
interaktiv shakllarga o'zgarayotgan bir paytda,
raqamli o'yinlar talabalarning motivlarini oshirishda
muhim rol o'ynaydi. Raqamli o'yinlar nafaqat ko'ngil
ochish,
balki
bilim
olish
va
ko'nikmalarni
rivojlantirishda ham samarali vosita sifatida
qaralmoqda. Ushbu maqolada raqamli o'yinlarning
ta'lim jarayonidagi ahamiyati, ularning motivatsiyaga
ta'siri va ta'limda qo'llanilishi haqida gaplashamiz.
KEY WORDS
Raqamli
oʻyinlar,
Motivatsiya, talabalar faolligi,
intekrativ taʼlim, gamifikatsiya,
raqamli vositalar, kreativ oʻqish
Kirish.Raqamli o'yinlar, odatda, qiziqarli va interaktiv bo'lib, talabalarning diqqatini jalb qiladi.
Ular o'yin jarayonida muammolarni hal qilish, strategiyalarni ishlab chiqish va jamoaviy
ishlarni amalga oshirish kabi ko'nikmalarni rivojlantirish imkonini beradi. Ta'lim jarayonida
raqamli o'yinlar quyidagi jihatlari bilan ahamiyatlidir:
1. Motivatsiyani oshirish: Raqamli o'yinlar talabalarga o'z maqsadlariga erishishda
motivatsiya beradi. O'yinlar orqali talaba o'z muvaffaqiyatlarini ko'rishi va yangi
ma'lumotlarni o'zlashtirishni qiziqarli tarzda amalga oshirishi mumkin.
2. Interaktivlik: O'yinlar interaktiv bo'lgani uchun, talabalarning faol ishtirokini ta'minlaydi.
Bu esa o'qituvchilar va talabalar o'rtasida samarali muloqotni rivojlantiradi.
3. O'rganish jarayonini qiziqarli qilish: Raqamli o'yinlar orqali ta'lim jarayoni ko'proq qiziqarli
va zavqli bo'ladi. Talabalar o'zlarini o'yin ichida his qilib, o'rganish jarayoniga yanada
chuqurroq kirishadilar.
4. Muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish: O'yinlar ko'pincha muammolarni hal
qilish va strategik fikrlashni talab qiladi. Bu esa talabalarni o'z fikrlarini mustaqil ravishda
ishlab chiqishga undaydi.
Raqamli o'yinlarning motivatsiyaga ta'siri
Raqamli o'yinlar talabalarning motivatsiyasini oshirishda bir necha jihatlari bilan yordam
beradi:
- O'z-o'zini baholash: O'yinlar davomida talabalar o'z muvaffaqiyatlarini baholash
imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu ular uchun o'zlarini rivojlantirish va qiyinchiliklarni yengib
o'tish uchun motivatsiya bo'ladi.
- Mukofot tizimi: O'yinlar ko'pincha mukofot tizimiga ega bo'ladi, bu esa talabalarni yanada
ko'proq harakat qilishga undaydi. Mukofotlar, masalan, yangi darajalarga o'tish yoki yangi
qobiliyatlarni ochish orqali amalga oshiriladi.
- Ijtimoiy aloqalar: Raqamli o'yinlar ko'pincha jamoaviy o'yin formatida bo'ladi, bu esa
talabalar o'rtasida ijtimoiy aloqalarni rivojlantiradi. Jamoaviy ish orqali talabalar bir-biridan
o'rganishadi va birgalikda muvaffaqiyatga erishish uchun motivatsiya topadilar.
Muhokama va natijala
r. Vizualizatsiya va tushunishni osonlashtirish: Astronomik hodisalar
ko'pincha juda katta masshtabda va uzoq vaqt davomida sodir bo'ladi, ularni oddiy usullar
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
bilan tasavvur qilish qiyin. Raqamli o'yinlar va simulyatsiyalar bu hodisalarni vizual tarzda,
interaktiv shaklda namoyish etish orqali tushunishni ancha osonlashtiradi. Masalan,
sayyoralar harakatini, yulduzlarning shakllanishini yoki galaktikalarning to'qnashuvini real
vaqtda yoki tezlashtirilgan holda kuzatish mumkin.
Faol ishtirok va qiziqishni oshirish: Passiv tinglashdan farqli ravishda, o'yinlar va
simulyatsiyalar o'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. Ular virtual teleskopni
boshqarishlari, sayyoralarni o'rganishlari, kosmik kemani uchirishlari va turli astronomik
tajribalar o'tkazishlari mumkin. Bu esa fanga bo'lgan qiziqishni sezilarli darajada oshiradi.
Kompleks tushunchalarni soddalashtirish: Astronomiyada gravitatsiya, yorug'lik yili, qora
tuynuklar kabi murakkab tushunchalar mavjud. Interaktiv simulyatsiyalar bu
tushunchalarning asosiy mexanizmlarini sodda va tushunarli tarzda ko'rsatib berishi mumkin.
Masalan, gravitatsiya ta'sirini turli massadagi ob'ektlarning harakati orqali vizualizatsiya
qilish mumkin.
Xatolardan o'rganish imkoniyati: O'yinlar xavfsiz muhitda turli xil ssenariylarni sinab ko'rish
va xatolardan o'rganish imkoniyatini beradi. Masalan, virtual kosmik kemani noto'g'ri
boshqarish oqibatlarini ko'rish va keyingi urinishlarda xatolarni bartaraf etish mumkin.
O'zlashtirishni baholash: Ko'pgina ta'limiy o'yinlar o'quvchilarning bilimini tekshirish uchun
turli xil topshiriqlar va savollarni o'z ichiga oladi. Bu o'qituvchilarga o'quv jarayonini kuzatish
va o'z vaqtida zaruriy tuzatishlar kiritish imkoniyatini beradi.
Mashhur astronomik ta'limiy o'yinlar va simulyatsiyalariga misollar:
SpaceEngine: Real vaqtda kosmosni uch o'lchamda o'rganish imkonini beruvchi bepul
planetariy dasturi. U real va generatsiya qilingan astronomik ob'ektlarni o'z ichiga oladi va
foydalanuvchilarga ularning yuzasida sayr qilish, turli xil atmosferalarni kuzatish va boshqa
ko'plab ishlarni bajarish imkoniyatini beradi.
Universe Sandbox ²: Gravitatsiya, to'qnashuvlar, iqlim va boshqa fizik hodisalarni
simulyatsiya qilishga imkon beruvchi interaktiv dastur. Foydalanuvchilar sayyoralarni
yaratishi, ularning massasini, zichligini va boshqa parametrlarini o'zgartirishi va ularning
o'zaro ta'sirini kuzatishi mumkin.
Celestia: Yulduzlar, sayyoralar, oylar, asteroidlar, kometalar va sun'iy yo'ldoshlarni uch
o'lchamda ko'rsatadigan bepul astronomiya dasturi. U real vaqtda osmon jismlarining
harakatini kuzatish, turli xil ma'lumotlarni olish va sayohat qilish imkoniyatini beradi.
Kerbal Space Program: Kosmik kemalarni loyihalash, qurish va uchirishga bag'ishlangan o'yin.
Bu o'yin aerodinamika va orbital mexanika kabi tushunchalarni o'rgatish uchun juda foydali
bo'lishi mumkin, garchi u ko'proq o'yin-kulgi uchun mo'ljallangan bo'lsa ham.
Star Walk (mobil ilova): Mobil qurilmalar uchun mo'ljallangan interaktiv planetariy ilovasi. U
real vaqtda yulduzlar, sayyoralar va boshqa osmon jismlarini ko'rsatadi va ularning haqida
ma'lumot beradi.
Raqamli o‘yinlar bu kompyuter, mobil qurilmalar yoki VR/AR texnologiyalari yordamida
ishlovchi interaktiv dasturlar bo‘lib, foydalanuvchiga turli topshiriqlarni bajartiradi. Ta’limiy
raqamli o‘yinlar – bu aynan o‘quv materialini o‘rganishga qaratilgan ilovalar bo‘lib, ularning
asosiy maqsadi o‘quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg‘otish va o‘zlashtirish jarayonini
samarali qilishdir. Astronomiyada bunday o‘yinlar orqali Quyosh sistemasining modellarini
qurish, sayyoralarni o‘rganish, yulduzlar harakatini simulyatsiya qilish imkoniyatlari mavjud.
Astronomiya fanida raqamli o‘yinlar qanday qo‘llaniladi
Astronomiya, ko‘p hollarda tasavvurga asoslangan fan bo‘lgani sababli, raqamli o‘yinlar orqali
o‘quvchilar murakkab kosmik hodisalarni ko‘z oldilarida jonlantira oladilar. Masalan,
"Universe Sandbox", "Celestia" kabi dasturlar orqali talabalar fazodagi obyektlar o‘zaro
qanday ta’sirlashishini interaktiv tarzda o‘rganishadi. Bu, o‘z navbatida, ularning mavzuga
nisbatan tushunchasini chuqurlashtiradi va eng muhimi – qiziqishini uyg‘otadi.
Raqamli o‘yinlardan foydalangan darslar an’anaviy ma’ruzalar bilan taqqoslaganda, talabalar
faolroq ishtirok etadi, savollar berishadi, yangi narsalarni izlashga intilishadi. Bu esa ularning
133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
o‘zlashtirish darajasini oshiradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, gamifikatsiya elementlarini (ya’ni o‘yin
asosida o‘qitish) o‘z ichiga olgan darslarda talabalar bilimni 30–50% ko‘proq o‘zlashtiradi.
Shuningdek, baholashni o‘yin shaklida tashkil qilish ham raqobat, qiziqish va ijobiy ra’ylar
hosil bo‘lishiga olib keladi.
Raqamli o‘yinlarning asosiy afzalligi – bu vizual ta’sir, qiziqarli interfeys va interaktivlik orqali
o‘quvchining diqqatini jamlashdir. Ammo, har qanday texnologiyadek, bu usulning ham ayrim
cheklovlari bor: doimiy ravishda raqamli qurilmalarga bog‘liq bo‘lish, texnik muammolar,
noto‘g‘ri kontent tanlovi yoki haddan ziyod o‘yinlarga berilish – salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu sababli, o‘qituvchi tomonidan nazorat va muvozanat zarur.
Xulosa
Raqamli o'yinlar ta'lim jarayonida talabalarning motivlarini oshirishda muhim ahamiyatga
ega. Ular o'qituvchilarga talabalarni yanada faol va qiziqarli tarzda o'qitish imkonini beradi.
Raqamli o'yinlar orqali talabalarning o'z-o'zini rivojlantirish, muammolarni hal qilish
ko'nikmalarini oshirish va ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish imkoniyatlari kengayadi. Shu
sababli, ta'lim jarayonida raqamli o'yinlarni qo'llash, zamonaviy ta'lim tizimining ajralmas
qismi bo'lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Muminova, M. M. (2022). Raqamli o‘yinlarning ta’limiy jarayondagi o‘rni va ularning
motivatsiyaga ta’siri. O‘zbekiston Pedagogika Jurnali, (2), 34–39.
2. Hasanov, D. T. (2023). Interaktiv texnologiyalar yordamida talabalarning o‘quv faoliyatini
faollashtirish. Ta’lim va Innovatsiya, 5(1), 88–94.
3. Bekmurodov, A. (2021). Gamifikatsiya va ta’lim: Raqamli o‘yinlar asosida o‘qitish
metodikasining zamonaviy yondashuvlari. Innovatsion Ta’lim Texnologiyalari Jurnali, (3), 56–
62.
4. Norqulov, B. M. (2020). Axborot texnologiyalari vositasida talabalarning motivatsiyasini
shakllantirish usullari. Zamonaviy Ta’lim, (4), 42–46.
5. Tursunov, O. A. (2019). Ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar: muammolar va yechimlar.
Ta’lim va Taraqqiyot, (2), 25–30.
6. Yo‘ldoshev, Q. T. (2022). Innovatsion pedagogik texnologiyalar va raqamli vositalar orqali
o‘qitishda samaradorlikni oshirish. Oliy Ta’lim Muassasalari Ilmiy To‘plami, (1), 19–24
