128
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
BOLALARDA IJOBIY SIFATLARNI SHAKLLANISHIDA
XALQ ERTAKLARINING TARBIYAVIY AHAMIYATI
Fozilova Odina Nabiyevna
Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi
Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Ilyosxo‘jayeva Saodatxon Maxammadxon qizi
Farg‘ona davlat universiteti Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245817
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19-aprel 2025 yil
Maqolada oilaning farzand ta’lim-tarbiyasidagi
ahamiyati haqida so’z yuritilgan. Ertaklarning
tarbiyaviy ta’siri va bolaning shaxs sifatida
shakllanishidagi tutgan o’rni pedagogik-psixologik
faktlar asosida yoritilgan.
KEY WORDS
Ma’naviyat,
muloqot,
ertakterapiya,
hissiy-emotsional
shakllanish, qo’rquv, muammo,
logonevroz, dunyoqarash.
Oila ja’miyatning eng kichik bo’g’ini bo’lsada shaxsda yuksak umummilliy qadriyatlarni
shakllanishida xizmat qiladi. Tarbiya eng avvalo oilada vujudga keladi va butun umrga o’z
ta’sirini saqlab qoladi. Shu bois qadim zamonlardan ajdodlarimiz bolaning tarbiyasida ota-ona
o’rnining nihoyatda muhim eahamiyatini ta’kidlab kelishgan. Hattoki hadislarda ham “Ota-
onaning farzandi uchun qoldirgan eng buyuk merosi bu – go’zal axloq-odobdir” deya
ta’kidlangan. Shu bois har bir ota-ona farzand tarbiyasida o’zlarining mas’uliyatlarini chuqur
anglamog’i zarurdir. [1]
Bolalar adabiyoti" deganda, bolalarning yosh xususiyatlariga mos keladigan, tabiat va
jamiyatdagi voqea-hodisalar xususida yosh kitobxon tushunchasi darajasida ma'lumot
beradigan sho'x va o'ynoqi, tarbiyaviy ahamiyat kasb etadigan asarlarni tushunish qon-
qonimizga singib ketgan. Shu sababli ham shoir-u nosiriarimiz hazilkash. sho'x, o'yinqaroq,
topqir bolakaylar haqida hazil-huzulga boy yumoristik she'r-u hikoyalar, doston-u qissalar
bitadilar: nabotot va hayvonot dunyosini bolalarning hayratomuz nigohi bilan qayta-qayta
kashf qiladilar: parranda, darrandalarni misol qilib. ibratomuz ertag-u masallar yozadilar:
Vatan — kindik qoni to'kilgan muqaddas Ona tuproqqa sadoqat, ustozlar va ota-onalar
hurmatini sharaflash ruhidagi she'r-u dostonlar yaratadilar; bolalarni ilm-ma'rifat nuridan
bahramand bo'lishga chorlovchi — maktab, kitob va boshqa turli o'quv qurollarini madh
etuvchi asarlar bitadilar va hokazo. Albatta, bu mavzularning har biri ham umrboqiyligi va
bolalar adabtyotida doimo sezilarli mavqe kasb etishi isbot talab qilmaydigan haqiqatdir.
Biroq ..Ana shu haqiqatlarni har bir aviod qanday qayta kashf qilyapti va bu kashfiyotlarning
badiiyat darajasi qanday'.'" degan savol doimo oldimizda ko'ndalang turishi ham. shu boisdan,
tabiiydir.[2]
Bolalar adabiyoti, nazarimizda, hayotning o'zi qadar qadimiy bo'lib, onaning birinchi bolasiga
aytgan ilk allasidan boshlanib, xalq og'zaki ijodida bolalarning tili burro bo'lishiga
yo'naltirilgan tez aytishlar, fikrini, zehnini charxiashga yo'naltirilgan topishmoqlar, o'yin
qo'shiqlaridan masallar-u enaklargacha bo'lgan qanchadan qancha aynan bolalarga
mo’ljallangan janrlar tarzida namoyon bo'ladi. Aslida esa ularning barchasi o'sib kelayotgan
yosh avlodning ma'naviy kamoloti manfaatlariga xizmat qiladi. Mumtoz adabiyotimizda ham.
garchand, bizning bugungi “bolalar adabiyoti" tushunchamizga u qadar mos kelmasa-da,
farzand ta'lim-tarbiyasiga yo'naltirilgan “pandnoma" janrining ko'plab namunalari azal-
129
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
azaldan mavjud. Zero, bola bor ekan, uning komil inson bo'lib yetishuviga xizmat qiladigan
adabiyot ham bo'lmog'i aniq.
Pedagogikada farzand tarbiyasi bilan bog’liq turli tarbiyaviy usullar mavjud. Ular yordamida
yosh avlodda ezgulik, yaxshilik, mehr-oqibat, vatanparvarlik, hurmat kabi insoniy sifatlar
shakllantirilgan. Bir qarashda oddiy eshitilsada insonda mana shu sifatlar shakllanishi
kattalardan yuksak matonat va sabr-toqatni talab etgan. Bolalarda ishonuvchanlik xislati
yuqoriligi bois ularda yuqoridagi sifatlarni shakllantirishda bolalar adabiyotining ta’sirchan
janri sanalgan milliy xalq ertaklaridan unumli foydalanishgan. Hozirgi kunda ham
ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati keng ko’lamli baholanadi. Hattoki, “ertakterapiya”dan
foydalangan holda bolalardagi ayrim nuqson va kamchiliklar ham davolanadi. Ertaklarning
pedagogik ahamiyati borasida ko’plab olimlar o’zlarining ilmiy tasdiqlangan fikrlarini bayon
qilishgan hamda ilmiy tadqiqotlarda ertaklar mohiyatiga qaratilgan izlanishlarda davom
etmoqdalar. [3]
Buyuk rus o’qituvchisi K.D.Ushinskiy ertaklarni pedagogik tizim tarkibiga kiritgan. U
bolalarda ertaklar muvaffaqiyatining sababini xalq ijodiyotining soddaligi va bexavotirligi,
bolalar psixologiyasining bir xil xususiyatlariga mos kelishida ko’rdi. “Xalq ertagida, - deb
yozgan u, - buyuk va she’riyatdan tug’ilgan bola, bolalarga ularning bolalalik orzularini aytib
beradi va hech bo’lmaganda yarmi bu tushlarga ishonadi”. Ushinskiyning pedagogik g’oyasi
aqliy va axloqiy-estetik rivojlanishning uyg’un kombinatsiyasi edi. [4] Darhaqiqat, bolalarda
xayol va obrazli tafakkur rivojlanishning yuqori nuqtalarida turadi. Shu sababli ular qiziqarli
voqealarga asoslangan ertaklarni tinglashni va ular ichida yashashni sevadilar. Bolalarni
ertaklarga oshno qilish asosida ko’plab fazilatlarni ularda shakllantirish mumkin. Ya’ni,
tarbiyaning barcha ko’rinishlarini o’zida mujassamlashtirgan metod hisoblanadi.
Oilada ertaklar mutolaasiga e’tibor bugungi tezkorlik zamonida har qachongidan muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Chunki ma’naviy tahdidlar salmog’i kengayishda davom etmoqda.
Yaqin o’tmish hamda bugungi kundagi bolalar dunyoqarashida yaqqol farqlar aniq-ravshan
ko’zga tashlanayotganligi sababli, ta’lim-tarbiyaga e’tibor kundan-kunga dolzarblik va
hushyorlikni talab etmoqda. Ota-onalarning kundalik yumushlari ko’pligi farzandlarning
e’tiborsiz qolishiga sabab bo’lib, texnika vositalari bilan vaqt o’tkazish hollari ko’paymoqda.
Ammo, xalq pedagogikasi yillar va asrlar o’tsada o’z ahamiyatini yo’qotmaydi. Pedagogik
g’oyalar va qarashlar asosida tarbiyalangan avlodlar kelajakda barkamol insonlar bo’lib
shakllanadilar. O’zida pedagogik bilimlarni tarkib toptira olgan ota-onalar oilada so’g’lom
muhitni tashkil eta biladilar va farzand tarbiyasiga har qachongidan muhim ahamiyat
qaratadilar.
Bolalarda har qanday psixologik muammolarni bartaraf etishda, ularda turli tashqi omillar
ta’sirida yuzaga kelgan xulqiy kamchiliklarni to’g’rilashda, xayoliy tasavvurlarni kengaytirish
orqali ijodiy qobilyatlarni shakllantirishda ota-onalar ertaklardan foydalanishlari zarur.
Bolalarga otasi yoki onasidan ertak tinglash juda maroqlidir. Shu bois har doim bolaga uni
yoshi va qiziqishidan kelib chiqqan holda ertak aytib berish kerak bo’ladi. Bolaga uyqudan
oldin ertak aytish uning maroqli hordiq olishini ta’minlabgina qolmasdan, unda axloqiy,
estetik, ruhiy holatlarini tarbiyalash imkonini beradi. Bolalar ba’zida bir ertakni qayta-qayta
tinglashni istaydilar. Ularning bu xohishlarini hamisha qondirish lozim. Chunki bir ertakni
qayta tinglaganlarida hamisha o’zlari uchun yangi bilimni kashf etadilar.
Psixologlar bolalarda 12 yoshga qadar asosan miyaning o’ng yarim shari rivojlanishini, bu
yoshdan so’ng esa asosan chap yarim sharlar takomillashadi. O’ng yarim sharlar hissiy qabul
qilish manbai bo’lgani bois, bolalar ertaklarni zavq bilan tinglaydilar. Undagi mantiy mohiyat,
mazmundan ko’zlangan maqsad, sujetning rivojlanishi, - bular, chap yarim sharlar faoliyati
bilan bog’liq. Agarda bola hissiy-emotsional shakllanish davomida faqat ijobiy xarakterdagi
muhit va yaxshilik bilan yakunlanuvchi ertaklar olamida ulg’aysa, kelajakda unda optimistik
kayfiyat shakllanadi. Hayot sinovlariga duch kelganda voqea-hodisalardan to’g’ri xulosa
chiqaradi va qiyinchiliklarni mardonavor yenga oladi.[5]
130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Oilada uchrashi mumkin bo’lgan kelishmovchiliklar, salbiy illatlar bolalarda bir qancha ruhiy
muammolarni keltirib chiqaradi. Chunki kattalar uchun arzimas ko’ringan oddiy janjallar ham
bolaning ruhiyatiga ta’sir ko’rsatadi. Bolalardagi tortinchoqlik, qo’rqoqlik, jur’atsizlik kabi
xususiyatlar paydo bo’lishiga sabab bo’ladi. Shuning uchun mutaxassislar bolalardagi mana
shunday holatlarni oldini olishda va davolashda ertak terapiyasini maslahat beradilar. Ertak
ota yoki ona bilan farzand o’rtasidagi mehriy muloqot vositasidir. Shuning uchun ota-onalar
boladagi yosh xususiyatlariga asoslanib, ularda sodir bo’lishi mumkin bo’lgan zo’riqishlarni
payqab olsalar, kelib chiqishi mumkin bo’lgan muammolarni oldini olgan bo’ladilar. Xususan,
misol tariqasida har bir yoshda ko’rinishi mumkin bo’lgan qo’rquv turlari misolini ko’rib
o’tsak:
-
2 – 4 yoshdan boshlab bola zulmat, balandlik, suv, hayvon, hasharotlar va hattoki ertak
qahramonlaridan qo’rqish;
-
5 – 7 yoshdan boshlab ofatlar, zilzilalar, yong’inlar kabi tabiat hodisalaridan qo’rqish;
-
7 – 8 yoshdan boshlab o’limdan qo’rqish, o’zi yoki yaqinlarini yo’qotishdan qo’rqish.[6]
Bu holatlar deyarli ko’pchilik bolalarda paydo bo’lishi ehtimoldan xoli emas. Shuni hisobga
olgan holda bolaga ertak aytishda, undagi muammolar yechimiga yo’naltirilgan mavzularda
hikoya qilinsa, albatta, bolada ma’naviy ozuqa to’planib boradi. Bola yoshi o’sgani sari ertaklar
zamiridagi mazmun-mohiyatni anglab boradi, dunyoqarashi kengayadi. O’ziga tanqidiy
nuqtai nazar bilan qaray oladi. Ichki dunyosini boy, nutqini mazmundor bo’lib borishini
ta’minlaydi. Nutqdagi ayrim kamchiliklarni bartaraf etishga ko’maklashadi, hattoki
bolalardagi duduqlanib gapirish (logonevroz)ni yo’qotishda ham samarilidir. Ertak bolalar
uchun shunday himoya muhitini yaratib beradiki, u orqali bola o’zi va o’z olami haqidagi
biror-bir yangilikni ichki dunyosining aralashuvidan qo’rqmagan holda olish imkoniga ega
bo’ladi.
Ayniqsa, qahramonlik ruhidagi ertaklar bolaning cheksiz taassurotlariga sabab bo’la oladi.
Ertak voqealarini tinglar ekan, bola xayolan o’zini ana shu voqe’likda tasavvur qiladi va o’zi
bilmagan holda qalbida mardlik, sadoqat, vatanparvarlik, mehr-oqibat kabi muhim insoniy
sifatlarni tarbiyalaydi. Bunday sifatlarni esa qancha nasihat va tushuntirish olib bormaylik,
uning ongida tarkib toptirish juda murakkablik kasb etadi. Ertaklar bilan esa bunday
natijalarga juda osonlik va mahsuldorlik asosida erishiladi.
Inson ta’lim-tarbiyasi juda murakkab jarayon sanaladi. Necha yuz ming yilliklar o’tsada
hamisha donishmandlarni fikr-mulohaza qilishga hamisha undab turadi. Chunki insoniyat
taraqqiyot sari odimlab borar ekan, taraqqiyotning yutuqlari bilan birga kamchiliklari ham
ko’zga tashlanib boraveradi. Hayot shunday, uning asl haqiqatlariga hali hanuz yeta
olmaganmiz va yetishimiz ham noaniqdir. Bizdan talab qilingani esa o’zimizdan so’ng, insoniy
qadriyatlarni o’z holicha saqlab va davom etib boradigan komil shaxslarni voyaga
yetkazishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oila pedagogikasi G` Prof.O.Xasanboeva umumiy tahriri ostida. – T.: Aloqachi, 2007. –
384 b
2.
Jahongirov G‘. O‘zbek bolalar folklori. – T.: O‘qituvchi. (1977).
3.
Barakaev R. O‘zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi. – T.: «Fan», 2004.
4.
Jumaboev M. Bolalar adabiyoti va folklor. – T.: O‘qituvchi, 2006.
5.
Ertaklar.uz
6.
Library.ziyonet.uz
