114
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
MAKTABGACHA KATTA YOSHDAGI BOLALARNI
AXLOQIY TARBIYALASHDA TEATRLASHTIRILGAN
O’YINLARNING AHAMIYATI
Asatullayeva Mohira Nig’matilla Qizi
Nizomiy nomidagi TDPUning Maktabgacha ta'lim fakulteti
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi 3 kurs talabasi
mohiraasatullayeva1710@gmail.com
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15241072
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 18-aprel 2025 yil
Ushbu
maqolada
maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida
teatrlashtirilgan
o‘yinlar
orqali
bolalarda axloqiy fazilatlarni shakllantirishning
samarali yo‘llari yoritilgan. teatr va teatr faoliyati
bolalarning ijtimoiy, emotsional, estetik va axloqiy
rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Maqolada
teatr o‘yinlarini tashkil etishning metodik jihatlari,
teatr faoliyatining bolalar shaxsiyatiga ta’siri haqida
tahliliy fikrlar bayon etilgan.
KEY WORDS
maktabgacha ta’lim, axloqiy
tarbiya, dramatizatsiya, teatr
o‘yini,
empatiya,
metodika,
sahnalashtirish.
Zamonaviy taʼlim jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlantirish,
ularning axloqiy fazilatlarini shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda
teatr o‘yinlari orqali tarbiyaviy maqsadlarga erishish dolzarb metodlardan biri sanaladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi inson hayotidagi eng muhim bosqichlardan
biridir. Bu davrda bolaning shaxsiyati, axloqiy qarashlari, ijtimoiy qoidalarni anglash darajasi
shakllanadi. Ayniqsa, 5-7 yosh oralig‘ida bola o‘zini atrof-muhit bilan solishtira boshlaydi,
jamiyat qoidalari, axloqiy me’yorlar haqida ilk tushunchalarga ega bo‘ladi. Bu jarayonda
pedagogik vositalarning roli beqiyosdir. Shu nuqtayi nazardan, bolalarni tarbiyalash
jarayonida teatr o‘yinlaridan samarali foydalanish, ularni ongli, axloqiy qarashlarga ega shaxs
sifatida shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Teatrlashtirilgan o‘yinlar maktabgacha ta’lim jarayonida bolalarning axloqiy tarbiyasini
shakllantirishda juda katta imkoniyatlarga ega. Bugungi kunda globallashuv,
texnologiyalarning tez sur'atlar bilan rivojlanishi, bolalarning ekran oldida ko‘p vaqt
o'tkazishi natijasida ijtimoiy-emotsional muammolar, xulq-odobdagi sustlik, empatiya
darajasining pasayishi kabi dolzarb muammolar yuzaga chiqmoqda. Bunday sharoitda
bolalarning real ijtimoiy aloqalar asosida rivojlanishini ta'minlovchi teatrlashtirilgan o‘yinlar
ularning axloqiy-ruhiy ehtiyojlarini qondirishda, ijtimoiylashuvini ta’minlashda, axloqiy
qadriyatlarni anglashida samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ular orqali bola real
hayotdagi voqealarni obrazli idrok etadi, ularni his etadi, muayyan xulosalar chiqaradi. Teatr
faoliyati, ayniqsa dramatizatsiya, improvizatsiya, qo‘g‘irchoq teatri kabi shakllar bolaning
ichki olamini ochishga, hissiy ehtiyojlarini ifodalashga, empatiya va ijtimoiy ongni
rivojlantirishga xizmat qiladi. Teatr o‘yinlarining ta’siri faqat bolalarning axloqiy
jihatlarigagina emas, balki ularning kommunikativ ko‘nikmalari, jamoada ishlash madaniyati,
mustaqil fikrlash salohiyatini ham shakllantirishga yordam beradi.
Teatr o‘yinlari pedagogik vosita sifatida bola tarbiyasida ko‘p qirrali ta’sir kuchiga ega. Ular
nafaqat bolalarda tasavvur, nutq va ijodiy tafakkurni rivojlantiradi, balki axloqiy qadriyatlarni
anglash va his qilishni ham ta’minlaydi. Dramatizatsiya orqali bola yaxshilik va yomonlikni
farqlash, odilona qarorlar qabul qilish, jamiyatdagi ijtimoiy rollarni tushunish imkoniyatiga
115
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
ega bo‘ladi. Teatr o‘yinlari orqali bola sahnada obrazga kirish, uni his etish va o‘zlashtirish
orqali hayotiy tajriba orttiradi. Bu esa uning real hayotdagi muomala va xulq-atvoriga
bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Teatr o‘yinlarining quyidagi shakllari mavjud
:
1.
Dramatizatsiya:
ertak yoki hayotiy voqealarni sahnalashtirish orqali bola axloqiy
mezonlarni o‘zlashtiradi;
2.
Improvizatsiya:
bolaning o‘z fikri va tasavvuriga asoslangan erkin ifoda uni mustaqil
fikrlashga o‘rgatadi;
3.
Qo‘g‘irchoq teatri:
personajlar orqali ijtimoiy munosabatlarni anglash, ularni
qiyoslash va baholashga yordam beradi;
4.
Pantomima:
hissiyot va harakatlar orqali obraz yaratish bola emotsional
sezuvchanligini kuchaytiradi.
Teatr o’yin faoliyatlarida bola o‘zini erkin ifoda etadi, shaxsiy pozitsiyasini shakllantiradi,
o‘zini boshqalarning o‘rniga qo‘yib ko‘rishga harakat qiladi. Aynan shu jihatlar bola qalbida
insonparvarlik, do‘stlik, yordam, kechirimlilik kabi fazilatlarning barvaqt shakllanishiga zamin
yaratadi. Psixolog olimlar bolalar tarbiyasida o‘yin va teatrning kuchli ta’sirini e’tirof etishgan
bo’lib, L.S.Vygotskiy bolalar rivojida rolli o‘yinlarning o‘rni haqida shunday deydi: “Bola aynan
rolli o‘yinlar orqali axloqiy me’yorlarni anglaydi va shaxs sifatida kamol topadi”[Vygotskiy,
2005: 17-bet].
A.N.Leontev har qanday bilim va tajriba bola tomonidan aynan faoliyat, ya’ni harakat orqali
egallanadi. O‘yin faoliyati bolaning ichki dunyosini, ijtimoiy tajribasini badiiy shaklda ifoda
etishga xizmat qiladi. Teatr faoliyati bu borada aynan faoliyatga asoslangan pedagogik vosita
sifatida alohida o‘rin tutadi. Bolalar teatr o‘yinlarida ishtirok etar ekan, ular o‘z his-
tuyg‘ularini anglaydi, boshqalarni tushunishga harakat qiladi, o‘z pozitsiyasini shakllantiradi.
Bu esa bolalarda empatiya, ijtimoiy mas’uliyat, hissiy muvozanat kabi zaruriy fazilatlarni
shakllantiradi. Teatr o‘yinlarida bola nafaqat ko‘rish va eshitish, balki harakat va his qilish
orqali ham bilim oladi, bu esa o‘qitishning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi deb,
ta’kidlaydi[Leontev, 1975: 38-bet].
E.O.Smirnova esa teatr faoliyatini bolaning emotsional dunyosini boyituvchi, hissiy nazoratni
shakllantiruvchi vosita deb baholaydi. Unga ko‘ra, bola obrazlar orqali o‘zini ifoda etadi, ichki
muammolarini badiiy ifoda orqali yengib o‘tadi. Bunday yondashuv bolalarning ruhiy
sog‘lomligi, psixologik tayyorgarligi, muomala madaniyati va o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi[Smirnova, 2010: 45-bet].
Teatrlashtirilgan o‘yinlarda muntazam qatnashgan bolalar xulq-atvorida quyidagi o‘zgarishlar
kuzatiladi:
Uyatchanlik kamayadi, o‘ziga bo‘lgan ishonch ortadi;
Nutq faolligi va ifodali fikrlash rivojlanadi;
Axloqiy tushunchalar chuqurlashadi;
Ijtimoiy rollarni anglash va hurmat qilish shakllanadi;
Empatiya, birdamlik, kechirimlilik singari fazilatlar mustahkamlanadi;
Jamoaviylik, liderlik, muomala madaniyati shakllanadi;
Ijodiy tasavvur, tanqidiy fikrlash, estetik idrok rivojlanadi.
Masalan, "Mehr va do‘stlik" mavzusidagi teatr o’yinlarini sahnalashtirish orqali bolalar
hayotiy vaziyatlarda qanday harakat qilish kerakligini amalda o‘rganadilar, bu esa ularning
real hayotdagi xulq-atvoriga bevosita ta’sir qiladi. Shu tariqa, teatr o‘yinlari bolalarning
hayotga tayyorgarligini oshiradi, ularni mustaqil, ongli va axloqiy jihatdan mas’uliyatli
shaxslar sifatida shakllantiradi. Teatr o‘yinlari bolalarda quyidagi tarbiyaviy jihatlarni
shakllantiradi:
Axloqiy mezonlarni farqlash;
O‘z fikrini erkin ifoda etish va mustaqil qaror qabul qilish;
Emotsional sezgirlik, estetik did, nutq madaniyati;
116
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Jamoada ishlash, rahbarlik va ijtimoiy mas’uliyat;
Harakat, musiqa, mimika orqali o‘zini tanlash va ifodalash;
O‘yin orqali o‘rganilgan xulqiy me’yorlarni real hayotga tatbiq etish;
Qiziqish, intilish, ijtimoiy ong va vijdonni shakllantirish. [Normatova, 2020: 56-bet].
Ushbu jihatlar bola shaxsining har tomonlama yetuk shakllanishiga zamin yaratadi. Shu bois
teatr o‘yinlari bolalarning axloqiy, ijtimoiy, psixologik, jismoniy va nutqiy rivojlanishiga kuchli
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Teatr faoliyati orqali bola jamiyatning faol a’zosi bo‘lishga ilk
qadamlarini qo‘yadi.
Xulosa qilib aytganda, teatrlashtirilgan o‘yinlar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida axloqiy
tarbiyani amalga oshirishda juda muhim vositadir. Teatr faoliyati orqali bolalar hayotiy
vaziyatlarni his qiladi, anglaydi va ularga nisbatan o‘z munosabatini bildiradi. Bu esa axloqiy
fazilatlarning amaliy shakllanishiga olib keladi. Teatr o‘yinlarini pedagogik jarayonga to‘g‘ri
integratsiyalash orqali bolalarda mustahkam axloqiy asoslar, ijtimoiy faollik, shaxsiy
javobgarlik kabi muhim hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish mumkin. Shu bois teatr faoliyati
maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasida ustuvor yo‘nalish sifatida e’tiborga olinishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Выготский Л.С. (2005). Воображение и творчество в детском возрасте. Москва:
Айрис-пресс. — С. 17.
2. Леонтьев А.Н. (1975). Деятельность. Сознание. Личность. Москва: Политиздат. — С.
38.
3. Смирнова Е.О. (2010). Психология дошкольника. Москва: Академия. — С. 45.
4.Ветрова М.Д. (2012). Театрализованная деятельность в ДОУ. Санкт-Петербург:
Детство-Пресс. — С. 22.
5.Normatova I.T. “Maktabgacha ta’lim muassasalarida teatrlashtirilgan faoliyat asosida axloqiy
tarbiya berish metodikasi”. – Toshkent, 2020.
