188
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
ARAB VA O‘ZBEK TILLARIDA TEMPORAL MA’NOLI
SO‘ZLAR TAHLILI
Yunusov Muhammadayub
Oriental universiteti magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15274964
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 24-aprel 2025 yil
Inson tafakkurida vaqt kategoriyasi tabiiy
ravishda shakllangan bo‘lib, uning tasviri turli til
vositalari orqali amalga oshiriladi. Vaqtga oid
ma’nolarni ifoda etuvchi so‘zlar – temporal so‘zlar –
tilda muhim semantik va grammatik yukni o‘z
zimmasiga oladi. Ular inson nutqining mazmundorligi,
xronologik tartibi va anglashuvchanligini ta’minlaydi.
Temporal so‘zlar turli zamonlarga tegishli voqea-
hodisalarni bayon etish, to‘g‘ri anglatish va
tinglovchida aniq tasavvur uyg‘otishda katta
ahamiyatga ega.
KEY WORDS
Kirish.
Arab va o‘zbek tillari tipologik jihatdan turlicha bo‘lishiga qaramasdan, har ikkalasida
ham temporal ma’nolarni ifoda etish muhim vazifa sanaladi. Arab tilida fe’l zamonlarining
murakkab va rivojlangan tizimi mavjud bo‘lib, vaqt ma’nolari asosan fe’l shakllari orqali ifoda
etiladi. Bunga qo‘shimcha ravishda leksik vositalar – vaqtga oid so‘zlar ham faol qo‘llaniladi.
O‘zbek tilida esa fe’llarga zamon qo‘shimchalari orqali vaqtni ifodalash amalga oshiriladi va bu
jarayon leksik so‘zlar yordamida yanada boyitiladi.
Mazkur mavzunung o‘rganilishi bir necha sabablarga ko‘ra dolzarb hisoblanadi. Birinchidan,
temporal so‘zlarning grammatik va leksik xususiyatlarini solishtirish tilshunoslikning qiyosiy
yo‘nalishini boyitadi. Ikkinchidan, arab va o‘zbek tillaridagi temporal birliklarning tarjimada
qanday namoyon bo‘lishi, ularning madaniy va kognitiv asoslari bugungi globallashgan til
muhitida juda katta ahamiyatga ega. Uchinchidan, bu kabi tahlillar til o‘rgatish jarayonlarida
ham keng qo‘llash imkonini beradi, ayniqsa, ikkala tilda ham ta’lim olayotgan talabalar uchun.
Shu bois ushbu maqolada arab va o‘zbek tillarida temporal ma’noli so‘zlarning semantik,
grammatik va madaniy xususiyatlari chuqur o‘rganiladi. Temporal so‘zlarning nazariy asoslari,
tahlil metodikasi hamda tadqiqot natijalari yoritiladi va ularning tilshunoslikka, xususan
qiyosiy va amaliy lingvistikaga ta’siri asoslab beriladi.
Til – inson tafakkurining ifodasi, kommunikatsiya vositasi bo‘lib, u orqali inson voqelikni
idrok etadi va unga munosabat bildiradi. Vaqtni anglash va ifoda etish har qanday tilda muhim
kognitiv vazifalardan biri sanaladi. Shu bois temporal ma’noli so‘zlar, ya’ni vaqtga oid leksik
va grammatik vositalar har bir tilning leksik-semantik tizimida alohida o‘rin tutadi.
Temporal ma’no – bu voqea-hodisalarning vaqt davomida joylashuvi, ularning ketma-ketligi,
davomiyligi yoki to‘xtalishi kabi xususiyatlarni ifoda etadigan ma’nodir. Bu ma’nolar faqat
so‘zlar bilan emas, balki morfologik shakllar, sintaktik qurilish va kontekst orqali ham yuzaga
keladi. Temporal ifoda vositalariga quyidagilar kiradi:
Grammatik vositalar: zamon qo‘shimchalari, fe’l shakllari, yordamchi fe’llar;
Leksik birliklar: vaqtni bildiruvchi so‘zlar (bugun, kecha, ertaga, hozir, keyin);
189
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Kontekstual belgilar: voqealarning mazmundan kelib chiqib vaqtda joylashishi.
Arab tilida temporal ma’nolar asosan fe’l shakllari orqali ifoda etiladi. Fe’llar uchta asosiy
zamonga ega:
Modiy (
يضاملا
) – o‘tgan zamon;
Mudori’ (
عراضملا
) – hozirgi va kelajak;
Amr (
رملا
) – buyuruq shakli.
Arab tilida fe’l shakllari nafaqat zamonni, balki shaxs, jins, sonini ham o‘z ichiga olgan
murakkab morfologik tuzilishga ega. Bundan tashqari, vaqtni ifoda etuvchi leksik birliklar –
“
مويلا
” (bugun), “
سمأ
” (kecha), “
اًد
” (ertaga), “
ذنم
” (dan beri), “
لبق
” (oldin), “
ًعب
” (keyin) kabi
so‘zlar tez-tez qo‘llaniladi.
O‘zbek tilida esa temporal ma’nolar asosan fe’llarga zamon qo‘shimchalari orqali beriladi:
-di – o‘tgan zamon: keldi, o‘qidi;
-yapti/-moqda – hozirgi zamon: kelyapti, o‘qimoqda;
-adi/-ar – kelajak zamon: keladi, o‘qiydi.
Bundan tashqari, vaqtni anglatuvchi leksik so‘zlar – “kecha”, “ertaga”, “hozir”, “yaqinda”, “bir
necha kun oldin” kabilar orqali ham temporal ma’no yuzaga chiqadi.
Temporal so‘zlar faqat zamonni anglatibgina qolmasdan, aksar holda nutqdagi mazmun,
xulosa, ta’sir va intonatsiyaga ham ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, arab tilida “
بهذ ًق
” (allaqachon
ketib bo‘lgan) tarzdagi ifoda vaqt bilan birga hodisaning mukammalligini, yakunini ham
bildiradi. O‘zbek tilida esa “ketib bo‘lgan” shakli orqali shunday ma’no anglashiladi.
Temporal so‘zlarning madaniy-mental jihatdan ham farqlari mavjud. Arab madaniyatida
vaqtga munosabat qattiqroq, diniy va rasmiy ifoda shakllari ko‘proq qo‘llanilsa, o‘zbek tilida
vaqtni ifoda etishda yumshoqroq, so‘zlashuvga yaqin tarzdagi ifoda usullari uchraydi. Masalan,
arab tilida “
اروو
” (darhol) so‘zi odatda qattiq buyuruq tarzida qo‘llanilsa, o‘zbek tilida shunga
o‘xshash “darhol”, “tezda” so‘zlari ma’noda shunchaki iltimos yoki xabar sifatida ham
tushunilishi mumkin.
Shu boisdan, temporal so‘zlarning nazariy asoslarini o‘rganish tilning ichki tizimini, uning
inson tafakkuri bilan bog‘liq jarayonlarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday
tahlillar zamonaviy lingvistika, kognitiv tilshunoslik va qiyosiy grammatika sohalarida ilmiy
asos vazifasini bajaradi.
Temporal so‘zlarning qiyosiy tahlili lingvistik tadqiqotning muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan
biridir. Bu borada ilmiy aniqlik va xolislikka erishish uchun to‘g‘ri metodik yondashuv talab
etiladi. Arab va o‘zbek tillarida temporal ma’noli so‘zlarni o‘rganishda quyidagi ilmiy-amaliy
usullardan foydalanildi:
1. Qiyosiy-tahliliy metod. Bu metod asosida har ikki tilda temporal so‘zlarning shakllanishi,
qo‘llanishidagi grammatik, leksik va semantik xususiyatlar taqqoslandi. Arab va o‘zbek
tillaridagi temporal so‘zlar turlari, ularning ma’no yuklamasi, fe’l bilan bog‘liqlik darajasi va
so‘z qatoridagi vazifalari o‘rganiladi. Masalan, arab tilidagi “
بهذي فوس
” ifodasi o‘zbek tilida “u
boradi”, “u ketmoqchi”, “u chiqmoqda” singari bir necha variantda talqin qilinishi mumkin.
Bunday holatlarda faqat lug‘atma-lug‘at tarjima yetarli bo‘lmaydi, balki grammatik va
kontekst ham hisobga olinadi.
2. Deskriptiv (tasvirlovchi) metod. Bu metod so‘zlarning tabiiy nutqdagi qo‘llanish holatlarini
o‘rganishga xizmat qiladi. Arab va o‘zbek tillaridagi adabiy, publitsistik, diniy va rasmiy
matnlardan temporal so‘zlar aniqlab olindi va ularning ma’noli strukturasi, fe’llar bilan
bog‘lanishi, sintaktik rollari tahlil qilindi. Shuningdek, vaqtni anglatuvchi so‘zlar qancha
darajada to‘g‘ridan o‘z ma’no yoki ko‘chma ma’nodaekanligi ham o‘rganiladi.
3. Korpus tahlili. Tahlil jarayonida arab va o‘zbek tillariga oid elektron korpuslardan, onlayn
lug‘atlar va matnlar bazalaridan foydalaniladi. Xususan, arab tili uchun Arabic Corpus (BYU),
o‘zbek tili uchun esa Ziyonet, Google Books, UzCorpus kabi manbalardan real nutq
190
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
materiallari olinadi. Bu metod temporal so‘zlarning jonli nutqda qanday qo‘llanilishini,
qanday grammatik muhitda paydo bo‘lishini aniqlashga yordam beradi.
4. Tarjima tahlili. Arab tilidan o‘zbek tiliga, va aksincha, qilingan tarjimalarda temporal
so‘zlarning qanday aks etgani qiyosiy o‘rganiladi. Bunda fe’l shakllarining zamonga xos
tarjimasi, vaqt so‘zlarining to‘g‘ri tarjima qilinishi, kontekstda keltirilgan temporal
birliklarning semantik o‘zgarishi tahlil etiladi. Masalan, “
أرقي ناك
” ifodasi “o‘qiyotgan edi” deb
tarjima qilinadi, bu esa hozirgi va o‘tgan zamon aralash holatini ifoda etadi.
5. Kognitiv tahlil. Temporal so‘zlarning faqat grammatik va leksik jihatdan emas, balki inson
tafakkurida qanday shakllanishi, vaqtni qanday anglashi ham tahlil qilinadi. Vaqtning “to‘g‘ri
chiziqli” tasavvuri va “aylanma” shakldagi tasavvuri (sikllar, mavsumlar, iboralar) tilda
qanday ifodalanishiga e’tibor qaratiladi.
Olib borilgan tahlil va qiyosiy tadqiqotlar natijasida arab va o‘zbek tillarida temporal ma’noli
so‘zlarning shakllanishi, vazifasi, qo‘llanilishi va ifodalanish mexanizmlari borasida bir qator
muhim ilmiy xulosalarga kelindi:
1. Temporal ma’nolarning ifodalanish vositalaridagi farqlar. Arab tilida vaqt ma’nolari asosan
fe’l shakllari – modiy (o‘tgan), mudori’ (hozirgi/kelajak) va amr (buyuruvchi shakl) orqali
grammatik jihatdan ifoda etiladi. Ularda shaxs, jins, soniga ko‘ra aniqlashtirilgan grammatik
paradigma mavjud bo‘lib, fe’l shakllari hech qanday yordamchi vositalarsiz ham zamonni aniq
ko‘rsatadi.
O‘zbek tilida esa zamon asosan qo‘shimchalar orqali fe’l shakllariga biriktiriladi: “-di” – o‘tgan,
“-yapti” – hozirgi, “-adi” – kelajak va boshqalar. Shu bilan birga, vaqtni ifodalovchi leksemalar,
masalan: “hozir”, “kecha”, “ertaga”, “keyinchalik”, “yaqinda”, “dan keyin” va h.k. fe’l shakllarini
to‘ldiruvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi.
2. Temporal so‘zlar va madaniy kontekst. Temporal so‘zlarning ishlatilishida tilga xos
madaniy farqlar ham aniq kuzatildi. Masalan, arab tilida vaqtga bo‘lgan munosabatda qat’iylik,
diniy va rasmiy uslubga moyillik namoyon bo‘ladi. “
اروو
” (darhol), “
لااا
” (hoziroq), “
اعيرس
”
(tezda) kabi so‘zlar ko‘proq buyruq, talab yoki rasmiy nutqda qo‘llaniladi.
O‘zbek tilida esa shunga mos “tezda”, “darhol”, “hozir”, “endi” kabi so‘zlar turli uslublarda –
norasmiy, shaxsiy, adabiy nutqda ham bemalol qo‘llaniladi. Bu holat nutqdagi iltimos,
mayinlik va ehtiromni bildiruvchi o‘zbek mentaliteti bilan bog‘liq.
3. Funksional farqlar va tarjimadagi murakkabliklar. Arab tilida bitta temporal shaklda bir
nechta ma’nolar yashirinishi mumkin. Masalan, “
بتكي ناك
” – “yozar edi”, “yozmoqda edi”,
“yozib turardi” kabi bir necha ma’noni o‘z ichiga oladi. Bunday ko‘p qirrali ma’nolarni o‘zbek
tilida aniq anglatish uchun fe’l shakllari, kontekst, hatto ba’zan qo‘shimcha izoh ham talab
etiladi.
Bu holat tarjima jarayonida katta murakkablik tug‘diradi. Zero, temporal so‘zlar faqat
grammatik vazifa emas, balki matnga aniqlik ma’nosini yuklovchi birlik ham sanaladi.
4. Temporal so‘zlarning leksik faolligi va sintaktik rollari. Tahlil qilingan manbalarda temporal
so‘zlar nutqda asosan qo‘shimcha aniqlik kiritish, voqealarning ketma-ketligini belgilash va
fikrning vaqtini kontekst bilan uyg‘unlashtirish vazifalarini bajaradi. Ular jumlada egasi,
holatni belgilab beruvchi, vaqtni belgilovchi va tugash muddatini ko‘rsatuvchi element sifatida
ishtirok etadi.
Xulosa
Arab va o‘zbek tillarida temporal ma’noli so‘zlar tilning leksik, grammatik va kognitiv tizimida
muhim o‘rin tutadi. Olib borilgan tahlillar va qiyosiy tahqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, har ikki
tilda vaqtni ifoda etishning o‘ziga xos mexanizmlari mavjud bo‘lib, ular tilning tipologik,
tarixiy va madaniy xususiyatlari bilan uzviy bog‘liq.
Arab tilida fe’l shakllari murakkab morfologik tizimga ega bo‘lib, zamon, shaxs, jins va sonini
aniq ko‘rsatadi. O‘zbek tilida esa fe’llarga biriktiriladigan qo‘shimchalar, leksik birliklar va
191
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
kontekst orqali temporal ma’nolar shakllanadi. Bu farqlar ikki tilning ichki tuzilishini, fikrlash
tarzi va nutq madaniyatini aks ettiradi.
Temporal so‘zlarning lingvistik vazifasi shunchaki vaqtni ifoda etish bilan cheklanmaydi —
ular matnning xronologik strukturasini belgilaydi, nutqning mantiqiy ketma-ketligini
ta’minlaydi va tinglovchida hodisalarning to‘liq manzarasini hosil qiladi. Shu bois, temporal
so‘zlarning o‘rganilishi faqat nazariy emas, balki amaliy tilshunoslik, tarjima amaliyoti va til
o‘qitish jarayonlari uchun ham katta ahamiyatga ega.
Tadqiqot jarayonida foydalanilgan qiyosiy-tahliliy, deskriptiv, korpus va kognitiv metodlar
orqali temporal ma’nolarning qo‘llanish diapazoni, kontekstual rollari va madaniy
xususiyatlari chuqur yoritildi. Bunday tahlillar, ayniqsa, ikki va undan ortiq tilni
o‘rganayotgan talabalar, tarjimonlar, lingvistlar va ta’limchilar uchun amaliy qo‘llanma
vazifasini bajaradi.
Xulosa qilib aytganda, temporal so‘zlar va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish tillar
o‘rtasidagi umumiylik va farqlarni anglashga, madaniyatlararo muloqotni to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yishga, shuningdek, tilshunoslikning yangi ilmiy natijalarini kashf etishga xizmat qiladi. Bu
yo‘nalishdagi tadqiqotlar kelgusida avtomatlashtirilgan tarjima, kognitiv lingvistika va
multimodal tahlil sohalari uchun ham asosiy manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
