33
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
AYBGA IQRORLIK TO‘G‘RISIDAGI KELISHUV ASOSIDA
ISHNI TUGATISHNING JINOIY-PROTSESSUAL
AHAMIYATI VA MAZMUNI
(PhD), mayor T.X.Kurambaev
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Tergov faoliyati kafedrasi boshligʻining oʻrinbosari, y.f.b.f.d.
Qobulov Otajon Ro‘zmamat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi 3-
o‘quv kursi 324-guruh kursanti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15356758
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 7-may 2025 yil
Ushbu maqoloda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-
protsessual qonunchiligida jinoyat ishini aybga
iqrorlik to‘g‘risidagi kelishuv asosida tugatishning
ayrim jihatlari, ushbu sohadagi muammolar yoritilgan
bo‘lib, ushbu muammolarga yechimlar takliflar
ko‘rinishida berilgan.
KEY WORDS
Jinoyat, jinoyat tarkibi, ayb, aybga
iqrorlik, kelishuv, ishni tugatish,
ayblov, tergov organlari, sud
organlari
Xorijiy davlatlarda odil sudlov ko‘p yillardan buyon aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuvni
amaliyotga keng tatbiq qilgan holda amalga oshirilmoqda. Bu institutni chuqur tahlil qilish
davomida uning qanday vujudga kelganligi va tarixiga e’tibor qaratmaslikning iloji yo‘q.
Ko‘pgina olimlarning fikriga ko‘ra, aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv instituti
soddalashtirilgan tartibda sud ish yurituvining bir shaklidir. Ushbu institut ko‘pgina xorijiy
davlatlar jinoyat-protsessual qonunchiligida “Aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv”,
“Soddalashtirilgan tartibda ish yuritish” yoki “Maxsus tartibdagi ish yuritish” deb nomlanadi.
Shu o‘rinda aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv haqidagi tasavvurimizni yanada kengaytirish
maqsadida ushbu institutning xorijiy davlatlar jinoyat-protsessual qonunchiligida vujudga
kelish manbalari, turlari va xususiyatlariga e’tibor qaratishimiz zarur. Aybga iqrorlik
to‘g‘risida kelishuv va hamkorlik bo‘yicha kelishuv AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlari jinoyat-
protsessual qonunchiligida keng tarqalgan. Hozirgi kunda bu institut AQSh, Angliya, Uels,
Hindiston, Italiya, Fransiya, Polsha, Estoniya, Isroil, Gruziya kabi davlatlar jinoyat-protsessual
qonunchiligida mavjud. Keyingi vaqtlarda jinoyat sud ishlarini yuritish tartibini
soddalashtirish bilan bog‘liq takliflar boshqa xorijiy davlarlar tadqiqotchilari tomonidan ham
qo‘llab-quvvatlab kelinmoqda.
Aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv institutini jinoyat-protsessual qonunchilikka tatbiq etish
jarayoni nafaqat uni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish bilan cheklanadi, balki
umume’tirof etilgan xalqaro normativ hujjatlarni milliy qonunchilikka tatbiq etishda ham
ko‘rinadi. Masalan, Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi (10.12.1948), “Fuqaroviy va
siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi xalqaro Pakt (16.12.1966), “Inson huquqlari va asosiy
erkinliklarto‘g‘risida”gi MDH Konvensiyasi (26.05.1995), Yevropa Kengashiga a’zo davlatlar
Vazirlar qo‘mitasining “Jinoyat sud ishlarini yurituvini nisbatan soddalashtirish to‘g‘risida”gi
(17.09.1987) va boshqalar. “Inson huquqlari va asosiy erkinliklar to‘g‘risida”gi MDH
Konvensiyasiga ko‘ra, “Har kim, ishi mustaqil va xolis sud tomonidan oqilona muddat ichida
1
Axmedova Sabrina Shuxrat qizi. Jinoyat ishida aybga iqrorlik bo‘yicha kelishuv institutini qo‘llash samaradorligi: milliy
va xorijiy tajriba. 64-68 b.
34
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
adolatli va oshkora muhokama qilinish huquqiga ega”. Bunga o‘xshash normalar Inson
Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining 10-moddasida ham mavjud bo‘lib, unga ko‘ra: “Har
bir inson, uning huquqlari va burchlarini belgilash va unga quyilgan jinoiy aybning nechog‘lik
asoslanganligini aniqlash uchun, batamom tenglik asosida, o‘z ishi oshkora, adolatning barcha
talablariga rioya etilib, mustaqil va xolis sud tomonidan ko‘rib chiqilishi huquqiga egadir”.
Yuqoridagi norma konstitutsiyaviy-huquqiy madaniyat sifatida qabul qilingan bo‘lsa, agar
gumon qilinuvchi aybiga iqror bo‘lsa, uning ishi sudda, albatta, ko‘rib chiqilib, gumon
qilinuvchi, haqiqattan ham, o‘z aybiga iqror yoki iqror emasligi to‘plangan dalillarni bevosita
tekshirilishi orqali aniqlashtirilishi kerak. Bunday holatlarda sud-tergov bosqichidan butunlay
yoki qisman voz kechilib, gumon qilinuvchining shaxsiga oid sifatlar bevosita tekshirilishi
kerak va shuning asosida hukm chiqarilib, jabrlanuvchiga kompensatsiya to‘lash masalasi
ham hal etilishi kerak.
Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv
— bu jinoyat protsessida, asosan, ayblanuvchi va
tergovchi yoki sud o'rtasida tuziladigan kelishuvdir. Ayblanuvchi o'zining jinoyatni sodir
etganligini tan olish (iqrorlik) asosida, turli xil jarayonlar va jazolarni soddalashtirish yoki
engillashtirish maqsadida kelishuv amalga oshiriladi. Bu jarayon ko'pincha sud yoki
tergovning ba'zi jarayonlarini tezlashtiradi, hamda jinoyat ishlari bo'yicha samarali
yakunlarga erishishga yordam beradi. Aybga iqrorlik to'g'risidagi kelishuvning asosiy jihatlari:
Iqrorlik (aybni tan olish)
: Ayblanuvchi o'zini jinoyatni sodir etganligini tan oladi. Bu iqrorlik
sud yoki tergov jarayonida ayblanuvchidan olingan tasdiqdir. Iqrorlik ko'pincha
ayblanuvchining jinoyatga aloqadorligini isbotlashda asos bo'ladi. Biroq, bu iqrorlikni to'liq va
ishonchli bo'lishi kerak. Aks holda, adolatli qaror chiqarish mumkin bo'lmaydi.
Jazolarni
yengillashtirish
: Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuvning maqsadi — ayblanuvchining jazosi
yengillashishiga olib kelishi mumkin. Ba'zi hollarda, agar ayblanuvchi o'z jinoyatini tan olsa va
bu bilan tergovga yoki sudga yordam bersa, u o'z jazosi o'zgartirilishi yoki engillashtirilishi
mumkin. Masalan, unga engilroq jazo (ya'ni, qisqaroq qamoq muddatlari yoki shartli ozodlik)
berilishi mumkin.
Tergov va sud jarayonlarini soddalashtirish
: Aybni tan olish va kelishuv
o'zaro manfaatli bo'lishi mumkin. Ayblanuvchi o'z aybini tan olib, soddalashtirilgan jarayon
orqali jazosi engillashtirilsa, tergovchi va sudyaga yanada tezroq va aniqroq qaror chiqarishga
yordam beradi. Bu holat, jinoyat protsessining qisqarishiga, shu bilan birga, protsessning
adolatli va samarali o'tishiga xizmat qiladi.
Jinoyatni jinoyatchining psixologik holati bilan
bog'lash
: Aybga iqrorlik ba'zan jinoyatchining psixologik holati yoki jinoyatni sodir etishdagi
motivlari bilan ham bog'liq bo'lishi mumkin. Bunday kelishuvda, tergovchi va sud
mutaxassislari ayblanuvchining psixologik holatini baholab, unga nisbatan qo'llaniladigan
jazoning xususiyatlarini belgilashlari mumkin.
Kelishuvning huquqiy natijalari
: Aybga
iqrorlik to'g'risidagi kelishuvga ko'ra, sud yoki tergov amalga oshirilgan iqrorlikni asos
sifatida qabul qiladi. Biroq, bunday kelishuv ayblanuvchining huquqlari va manfaatlarini ham
hisobga olishni talab qiladi. Masalan, ayblanuvchi iqrorlikni qilganida, unga qo'shimcha
jazolar, zararlarni qoplash yoki boshqa shartlar qo'yilishi mumkin.
Sud qarori va
kelishuvning kuchga kirishi
: Aybga iqrorlik asosida amalga oshirilgan kelishuv sudda
tasdiqlanishi kerak. Sud, kelishuvni ko'rib chiqib, uning qonuniyligi va adolatliligi haqida
qaror qabul qiladi. Agar sud kelishuvni to'g'ri deb hisoblasa, u hukm chiqaradi. Aybga iqrorlik
to'g'risidagi kelishuvning afzalliklari:
Jarayonni tezlashtirish
: Aybga iqrorlik, tergov va sud jarayonlarini sezilarli darajada
tezlashtiradi, chunki bu holatda ayblanuvchi o'z aybini tan oladi va sud o'zining qarorini
tezroq chiqarishi mumkin.
Tushunish va reabilitatsiya
: Ayblanuvchi o'z jinoyatini tan olgach, reabilitatsiya jarayonlari
boshqacha yo'nalishda olib borilishi mumkin. Bu, ayblanuvchining keyinchalik jamiyatga
qaytishini engillashtiradi.
35
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
Tergov va sudning resurslarini tejash
: Aybga iqrorlik jarayonida tergovchi va sudyalar ko'p
vaqt va resurslarni tejashadi, chunki ko'plab dalillar va tekshiruvlar talab qilinmaydi.
Kamchiliklari:
Aybga iqrorlikning xolisligini tekshirish
: Ayblanuvchi o'zining jinoyatini tan olib,
kelishuvga erishsa, bu iqrorlikni xolis va ishonchli deb hisoblash kerak. Ba'zan ayblanuvchi
majburiy yoki yolg'on iqrorlik qilishi mumkin, bu esa sudning to'g'ri qaror chiqarishiga xalaqit
berishi mumkin.
Tazyiq va nohaqlik xavfi
: Tergovchilar yoki sudyalar ayblanuvchini nohaq
ravishda iqrorlikka undashlari mumkin. Bu holat ayblanuvchining huquqlarini buzishga olib
kelishi mumkin.
Xulosa
: Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv jinoyat protsessining tezlashishi, jazolarni
engillashtirish va jarayonning samarali o'tishini ta'minlashga yordam beradi. Ammo bu
jarayonda ayblanuvchining huquqlari va iqrorlikning xolisligi doimo nazorat qilinishi kerak.
Bu kelishuv faqat qonuniy va adolatli asosda amalga oshirilishi zarur.
Aybga iqrorlik
to'g'risida kelishuv asosida jinoyat ishini tugatish
— bu jinoyat protsessida ayblanuvchi
o'zining jinoyatni sodir etganligini tan olish orqali, tergov va sud jarayonlarini soddalashtirish
maqsadida amalga oshiriladigan huquqiy mexanizm. Ayblanuvchi o'zining aybini tan olsa,
tergovchi yoki sud bilan kelishuvga erishib, jinoyat ishini qisqartirish yoki boshqa jazoning
soddalashtirilgan shaklini olish mumkin. Bu usul ko'plab mamlakatlarda jinoyat protsessining
samarali va tezkor yakunlanishi uchun qo'llaniladi. Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv asosida
jinoyat ishini tugatishning asosiy jihatlari:
Aybni tan olish
: Ayblanuvchi o'zini jinoyatni sodir
etganligini tan oladi. Bu iqrorlik tergov yoki sud jarayonida amalga oshiriladi. Ayblanuvchi
o'zining aybi haqida to'liq yoki qisman iqror bo'lishi mumkin. Iqrorlikning to'liqligi va xolisligi
muhim ahamiyatga ega, chunki bu sud jarayonini ta'sir qiladi.
Kelishuv shartlari
: Aybga
iqrorlik to'g'risida kelishuvda bir nechta asosiy shartlar bo'ladi. Tergov yoki sud,
ayblanuvchining aybni tan olishiga asoslanib, uning jazosi yoki sud jarayoni qanday davom
etishi haqida kelishuv tuzadi. Kelishuvda, odatda, quyidagi masalalar ko'rib chiqiladi:
Jazoning yengillashtirilishi
: Ayblanuvchi o'z aybini tan olgani uchun jazo yengillashtirilishi
mumkin. Bu shartlar sud yoki tergov tomonidan belgilangan bo'ladi, masalan, qisqaroq qamoq
muddati yoki shartli ozodlik.
Jarayonning qisqartirilishi
: Jinoyat ishini soddalashtirish va
tezlashtirish maqsadida ko'plab tergov va sud jarayonlari qisqartiriladi. Ayblanuvchining tan
olganligi tufayli, ba'zan sudga qo'shimcha dalillar taqdim etish yoki guvohlar chaqirish
zaruriyati yo'q bo'lishi mumkin. Shartli jazolar: Ba'zi holatlarda ayblanuvchiga jazo sifatida
shartli ozodlik yoki jamiyatda xizmat qilish kabi yengilroq jazolar berilishi mumkin. Jinoyat
ishini tugatish: Aybga iqrorlik asosida jinoyat ishi tugatilishi mumkin. Bu jarayon, ayblanuvchi
o'z aybini tan olgani, kelishuv tuzilganligi va sud tomonidan tasdiqlanganidan keyin amalga
oshiriladi. Kelishuvda belgilangan shartlarga ko'ra, sud ishni yakunlaydi va jazoning ijrosiga
ruxsat beradi. Tergov va sudning roli: Aybga iqrorlik asosida jinoyat ishini tugatish jarayonida
tergovchi va sud juda muhim rol o'ynaydi. Tergovchi, ayblanuvchidan olingan iqrorlikni
tekshiradi va kelishuv shartlarini tayyorlaydi. Sud esa bu kelishuvni tasdiqlaydi va
rasmiylashtiradi. Sud, ayni paytda, kelishuvning qonuniyligini va adolatli ekanligini tekshiradi.
Jinoyatni sodir etish sabablari va psixologik holati: Ayblanuvchining jinoyatni sodir etishdagi
motivlari va psixologik holati kelishuvda muhim ahamiyatga ega bo'lishi mumkin. Ba'zan, agar
ayblanuvchi o'zining jinoyatni sodir etishidagi sabablarini tushuntirsa yoki psixologik tahlil
qilish zarur bo'lsa, sud yoki tergovchi bu omillarni inobatga oladi va jazoning turini
belgilashda shunga qarab qaror qiladi. O'zaro manfaatlar: Aybga iqrorlik to'g'risida
kelishuvda ikki tomon — ayblanuvchi va tergov yoki sud — o'zaro manfaatlarga ega bo'ladi.
Ayblanuvchi o'zining jazosi yengillashishi yoki jarayonning qisqarishi mumkinligini bilib, tan
olishni xohlaydi. Tergov yoki sud esa ishni tez va samarali hal qilishni xohlaydi, bu esa adolatli
36
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
yakunlarga olib keladi. Aybga iqrorlik asosida jinoyat ishini tugatishning afzalliklari: Jarayonni
tezlashtirish: Aybni tan olish va kelishuv asosida jinoyat ishini tugatish, tergov va sud
jarayonini ancha qisqartiradi. Bu, o'z navbatida, sud tizimining samarali ishlashini ta'minlaydi
va resurslarni tejaydi. Jazoning engillashtirilishi: Ayblanuvchi o'z aybini tan olganligi sababli,
unga nisbatan yengilroq jazo qo'llanilishi mumkin, masalan, qisqa muddatli qamoq jazosidan
yoki shartli ozodlikdan foydalanish. Jamiyatga qaytish imkoniyati: Ayblanuvchi o'zining
jinoyatini tan olganidan so'ng, jazo engillashtirilgan bo'lsa, jamiyatga qaytishi va reabilitatsiya
jarayonini boshlash imkoniyatiga ega bo'ladi.
Tergov va sudning samaradorligi
:
Ayblanuvchining tan olishi va kelishuvni amalga oshirishi tergovchi va sudga ishni tezroq
yakunlash imkonini beradi, bu esa tizimning samaradorligini oshiradi.
Kamchiliklari:
Iqrorlikning xolisligi
: Ayblanuvchi faqat jazoni yengillashtirish maqsadida jinoyatni tan
olishiga olib kelishi mumkin. Bu holatda, ayblanuvchining iqrorligi noxolis bo'lishi va haqiqiy
jinoyatchilarni aniqlashda xato qilinishi mumkin.
Zarur tekshiruvlar
: Aybni tan olish va kelishuv asosida ishni tugatishda, ayblanuvchining
haqiqatan ham jinoyatni sodir etganini tasdiqlash zarur. Aks holda, bu jarayon nohaqlik va
adolatsizlikka olib kelishi mumkin.
Xulosa: Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv asosida jinoyat ishini tugatish — bu jinoyat
protsessining samarali va tezkor yakunlanishiga xizmat qiladigan huquqiy mexanizm bo'lib,
ayblanuvchining aybini tan olishi orqali jazoning yengillashishi va jarayonning
soddalashtirilishi mumkin. Biroq, bu jarayonda iqrorlikning xolisligi va adolatliligi
ta'minlanishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2024-y.
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami, 2024-y.
3. O‘zbekiston O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. // O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2024-y.
4. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. TDYU, 2010-y.
5. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga sharhlar. TDYU, 2014-y.
6. Jinoyat huquqi darslik. TDYU, hammualiflar jamoasi, 2019-y.
7. Jinoyat huquqi darslik. JXU, hammualiflar jamoasi, 2021-y.
8. Grigoryan L. Criminal Matters – Report Crimes of an Armed Robbery. Victim’s Recourse and
Remedies Prevention, 2006, 144 р.
9. Sattorov, A. 2021. Analysis of the essence and legal basis of rehabilitation in criminal cases.
10. Averchenko A., Ismailova K. Prekrashheniye ugolovnogo dela i ugolovnogo presledovaniya
po reabilitiruyushhim osnovaniyam na stadii predvaritelnogo sledstviya [Termination of a
criminal case and criminal prosecution on rehabilitating grounds at the stage of preliminary
investigation]. Problems of Science, 2023, no. 6 (80).
37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
FOYDALANILGAN INTERNET RESURSLARI:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
