12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARIDAGI IBORALARNING
LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Abdullaeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti Tillar fakulteti o‘zbek tili va adabiyoti
bo‘limi 3-kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15356587
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 7-may 2025 yil
ushbu maqolada adabiyot tilining boyligi, xalq
og‘zaki ijodi va badiiy ifoda vositalari hamda
Xayriddin Sulton ijodidagi iboralarning o‘rni, ularning
tarixi, madaniy ildizlari va nazariy asoslari.
Iboralarning leksik-semantik tahlili. Xayriddin Sulton
hikoyalarida
qo‘llaniladigan
iboralar:
xalqona
iboralar, muallif tomonidan yaratilgan yangi iboralar,
ularning semantik qatlamlari va madaniy ma’nolari.
Badiiy uslub va iboralarning roli. Iboralarning hikoya
tuzilishidagi, obraz yaratishdagi, hissiy va estetik ifoda
vositalaridagi o‘rni; til va uslub o‘rtasidagi
bog‘lanishlar xususida so‘z boradi.
KEY WORDS
xalq og‘zaki ijodi, badiiy,
hissiy va estetik ifoda, maqol,
ibora, obraz, badiiy uslub, leksik-
semantik tahlil.
Adabiyot tilining boyligi va murakkabligi ko‘pincha uning leksik va semantik, iboralar, so‘zlar,
maqollar va boshqa til birliklarida aks etadi. Xalq og‘zaki ijodi, xalqning kundalik hayoti,
madaniyati va ruhiy dunyosini aks ettiruvchi iboralar, matallar, hikoyatlar va ertaklar orqali
avlodlardan-avlodlarga uzatiladi. Xayriddin Sultonning asarlari o‘ziga xos badiiy til va
uslubga ega bo‘lib, unda xalqona iboralar va muallifning o‘ziga xos yaratilgan ifodalari
birgalikda namoyon bo‘ladi.
Xayriddin Sulton ijodi madaniyat, tarix va tilning turli qatlamlarini o‘zida mujassamlashtirgan
bo‘lib, uning hikoyalari nafaqat voqealar tasviriga, balki ulardan kelib chiqqan iboralar,
maqollar va metaforik ifodalarga ham alohida eʼtibor qaratadi. Asarlar tarkibidagi iboralar –
bu nafaqat so‘zlarning oddiy kombinatsiyasi, balki xalqning uzoq asrlik tajribasi, ruhiyati,
hayotiy falsafasi va estetik qarashlarini aks ettiruvchi murakkab semantik tizimdir.
Adabiyotshunoslik va tilshunoslik sohalarida tilning badiiy ifoda vositasi sifatida roli hamda
uning semantik qatlamlarini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Nazariy jihatdan qaraganda,
har bir ibora yoki maqol biror milliy madaniyatning tarixiy tajribasi, ijtimoiy munosabatlari
va axloqiy qadriyatlarini aks ettiradi. Shu nuqtai nazardan, Xayriddin Sulton hikoyalaridagi
iboralar xalqning og‘zaki ijodiga chuqur ildiz otgan bo‘lib, ular o‘zaro bog‘lanish, metaforik
ta’riflar va semantik kontrastlar orqali matnga boy maʼno qatlamlarini qo‘shadi. Masalan,
“ko‘z ochib-yumguncha ish bitdi” kabi ibora nafaqat tezlikni ifodalaydi, balki xalqning
kundalik hayotidagi vaziyatlarni soddalashtirib, ularni vizual va hissiy tasvirlashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Bunday iboralar yordamida muallif voqealarning ritmi, qahramonlarning
hissiyotlari va voqea-tuzilmaning dinamikasi haqida so‘z yuritadi. Shu tarzda, tilning semantik
boyligi hikoyani yanada jonli, ifodali va o‘ziga xos qiladi. Xayriddin Sultonning ijodi adabiyot
olamida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Uning hikoyalarida xalq og‘zaki ijodiga xos iboralar,
maqollar va atamalar badiiy ifoda vositasi sifatida keng qo‘llaniladi. Muallif nafaqat xalqning
eski ifodalarini qayta tiklaydi, balki ularning ustidan yangi, zamonaviy va o‘ziga xos semantik
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
yuklarni yuklaydi. Shu sababli, Sulton hikoyalarida uchraydigan iboralar nafaqat o‘tmishni aks
ettiradi, balki hozirgi hayotning murakkabliklari, inson ruhiyatining nozik tomonlari va
ijtimoiy munosabatlarning o‘zgaruvchanligini ham ochib beradi. Uning asarlarida
qo‘llaniladigan iboralar ko‘pincha hissiy holatlarni, xarakterlarning ichki kechinmalarini va
atrof-muhit bilan o‘zaro aloqalarni betakror tarzda ifodalaydi. Masalan, “quloqqa quyilgan
asal” kabi ibora qahramonning so‘zlarida iliqlik va samimiylikni aks ettirsa, “ko‘ngli tog‘day
ko‘tarildi” kabi ifoda esa kutilmagan quvonch yoki ruhiy ko‘tarilish hissini o‘zida
mujassamlashtiradi. Bunday iboralar orqali muallif o‘quvchiga hayotning nozik, lekin boy
tomonlarini, til va madaniyatning chuqur qatlamlarini ochib berishga intiladi. Xalq og‘zaki
ijodi va adabiy tilning eng muhim jihatlaridan biri – ularning milliy ruhiyat va ijtimoiy
munosabatlarni aks ettirishidir. Har bir ibora, nafaqat semantik maʼnoga ega, balki madaniy
meros, tarixiy tajriba va xalqning hayot falsafasini o‘zida mujassamlashtiradi. Xayriddin
Sulton hikoyalarida uchraydigan iboralar orqali o‘quvchi nafaqat voqealarning yuzaki
tasvirini, balki ularning orqasida yotgan chuqur maʼnolarni, xalqning urf-odatlari, qadriyatlari
va ruhiyati bilan tanishadi. Masalan, “sochdek sochilgan orzular” kabi ifodalar insonning umid
va orzu-havaslarini, ularning vaqt o‘tishi bilan qanday tarqalib ketishini ramziy tarzda
ifodalaydi. Bu kabi tasvirlar nafaqat adabiy go‘zallikni, balki inson ruhining nozik, murakkab
qatlamlarini ham ochib beradi. Shu bois, Xayriddin Sultonning hikoyalarida iboralar, xalq
tilining boyligi va qadimiy anʼanalarini yangicha, zamonaviy uslubda qayta tiklashda alohida
ahamiyatga ega.
Maqolamizning asosiy vazifasi – Sultonning asarlaridagi iboralarni leksik-semantik jihatdan
tahlil qilishdir. Ushbu tahlilda biz quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalanamiz:
Komparativ tahlil. Xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyot misollarini taqqoslash, o‘zaro
semantik bog‘lanishlarni aniqlash.
Kontextual tahlil. Iboralar qaysi kontekstlarda ishlatilgani, ularning voqea, obraz va
hissiyot bilan bog‘lanishi.
Semiotik yondashuv. Belgilar va ramzlar sifatida iboralarning semantik tizimini ochib
berish.
Madaniyatshunoslik nuqtai nazari. Iboralarning tarixiy va madaniy ildizlarini, xalqning
urf-odatlari va qadriyatlari bilan bog‘liqligini tahlil qilish.
Ushbu metodologik yondashuvlar yordamida maqolamizda Sultonning til uslubi, xalqona
ifodalarning madaniy boyligi va ularning badiiy asardagi roli batafsil yoritiladi. Tahlil
jarayonida misollar keltirish, so‘z birikmalarining semantik qatlamlarini aniqlash va ularning
kontekstual maʼnolarini ochib berish orqali nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik
nuqtai nazaridan ham chuqur tadqiqot olib boriladi. Kirish qismida shuni ta’kidlash joizki,
Xayriddin Sulton hikoyalari o‘zining betakror uslubi, xalq og‘zaki ijodidan olingan ilhom va
zamonaviy badiiy ifoda vositalarini uyg‘unlashtirish orqali nafaqat adabiy maydonni boyitadi,
balki tilimizning semantik resurslarini ham qayta tiklaydi. Hikoyalar tarkibidagi iboralar,
qahramonlarning ruhiy dunyosini, ularning his-tuyg‘ulari va atrof-muhit bilan bo‘lgan
aloqalarini jonli aks ettiradi. Shu bois, ularni leksik-semantik tahlil qilish nafaqat tilshunoslik,
balki umuman madaniyatshunoslik uchun ham katta ahamiyatga ega.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
G‘ulomov N. O‘zbek tilining leksikologiyasi va leksikografiyasi. Toshkent: Fan
nashriyoti, 2005.
2.
Shukurov U. Badiiy nutq leksikasi va uning xususiyatlari. Samarqand: Zarafshon
nashriyoti, 2012.
3.
Karimov A. O‘zbek tilshunosligi asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2015.
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
4.
Rahmonov B. O‘zbek badiiy uslubining lingvistik xususiyatlari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti, 2018.
5.
Xudoyberganova G. Zamonaviy o‘zbek tilida leksik-semantik tahlil metodlari. Toshkent:
Akademnashr, 2020.
