64
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
TAKRORLASH VA MUSTAHKAMLASH DARSLARINING
SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA TURLI O‘QUV
TOPSHIRIQLARIDAN FOYDALANISH
Raymova Dilnoz Dauletovna
Qoraqolpo g`iston Respublikasi Kegeyli tumani 9-sonli umum
ta’lim maktabi.
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15389953
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 12-may 2025 yil
O`quvchilar o`z ona tili imkoniyatlaridan mahorat
bilan foydalanishlari, shaxsiy fikrlarini ta`sirchan,
tushunarli bayon qila olishlari, turli hayotiy
vaziyatlarda til vositalaridan unumli va maqsadli
foydalana olishlari kerak. Buning uchun ona tili
darslarida
foydalaniladigan
o`quv
materiallari
nihoyatda puxta ishlanishi, ta`lim oluvcining og`zaki
va yozma savodxonligini rivojlantirishi, so`z boyligini
oshirishi, mustaqil, kreativ, mantiqiy fikrlashga
yo`naltirishi lozim. Maqola muallifi takrorlash va
mustahkamlash
dasrslarida
lingvistik
kompetensiyalarni takomillashtirishda turli o`quv
topshiriqlaridan samarali foydalanish haqida fikr
yuritadi, o`quvchlarning bilish faolligini oshirish
masalalari tadqiq etadi.
KEY WORDS
o`quv
topshiriqlari,
mustaqil,
kreativ,
mantiqiy
fikrlash,
lingvistik
kompetensiyalar, til
sathlari, sharadalar.
Dunyo ta’lim tizimida o‘quv materiallarining uyg‘unligi orqali o‘quvchilarning fundamental
bilimlarini mustahkamlash, til hodisalarini chuqur o‘rganishga qaratilgan o‘quv materiallarini
maqsadga muvofiq holda o‘rganish metodikasi tatbiq qilinmoqda. Xalq ta’limi sohasida
“o‘qitish metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish
tamoyillarini bosqichma- bosqich joriy etish” o‘quv dasturlari va darsliklardagi
mushtarakliklarni o‘zaro muvofiqlashtirish, o‘quvchilarning lingvistik ko‘nikmalari hamda
mustaqil fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish bugungi ta’limning asosiy vazifalaridan biri
hisoblanadi.
O`quvchilar o`z ona tili imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanishlari, o`z fikrlarini
ta`sirchan, tushunarli bayon qila olishlari,turli hayotiy vaziyatlarda til vositalaridan unumli va
maqsadli foydalana olishlari kerak.
Ona tili darslarida foydalaniladigan o`quv materiallari nihoyatda puxta ishlanishi ,
ko`nikmalarni kompleks tarzda shakllantirish imkoniyatiga ega bo`lishi lozim. Talaffuz, imlo,
so`z boyligini oshirish, mustaqil, kreativ, mantiqiy fikrlashga yo`naltirish takrorlash va
mustahkamlash jarayonini taqazo etadi.Bu esa nutqiy mahoratni oshiradi.
Zamonaviy ona tili ta’limi o‘quvchining turli, jumladan, lingvistik kompetensiyasini
takomillashtirishga qaratilgan.
Maktab o‘quvchisining lingvistik kompetensiyasi deganda til sistemasi haqidagi bilimlarga,
lingvistik tafakkurga, yangi til vaziyatlarida bilim va ko‘nikmalarni mustaqil qo‘llash
tajribasiga ega bo‘lgan o‘quvchining integral shaxsiy xislatlari tushuniladi. Boshqacha
aytganda, lingvistik kompetensiya ijtimoiy hodisa va belgilar sistemasi sifatida til haqida,
65
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
tilning qurilishi va funksiyalanishi haqida o‘quvchilarning bilim, malakasi va ko‘nikmasi
hamda bulardan turli vaziyatlarda foydalanish mahorati anglashiladi.
Lingvistik kompetensiya o‘quvchilarning orfografik, punktuatsion qoidalardan turli
vaziyatlarda o‘rinli foydalana olish malaka va ko‘nikmasini ham o‘z ichiga oladi. Lingvistik
kompetensiyaga ega bo‘lish uchun til sathlari va sath birliklari, ularning muloqot jarayonidagi
ifoda imkoniyatlari, to‘g‘ri so‘zlash, tinglash, o‘qish va yozish ko‘nikmalarini hosil qilish lozim.
Mutaxassis til bilimining mukammalligi va etukligi va lingvistik kompetentlik bir necha xil
ko‘rinishlarda yuzaga chiqishi haqida alohida to‘xtaymiz:
1) o‘z fikrini ona tilida ravon, tushunarli, aniq va lo‘nda ifodalay olish;
2) adabiy tilda so‘zlash;
3) imloviy, ishoraviy va uslubiy xatolarsiz yoza olish;
4) davlat tilida ish hujjatlarini yurita olish;
5) xorijiy tillarni bilish”.
Takrorlash va mustahkamlash darslari o‘quvchilarning lingvistik kompetensiyasini
takomillashtirishda turli o‘quv topshiriqlaridan foydalanish imkonini beradi. Ma’lumki,
o‘quvchi o‘zlashtirgan bilim ko‘nikma va malakaning puxtaligi ko‘p jihatdan takrorlash va va
mustahkamlash darslarini tashkil qilishga bog‘liq. Bunday darslarda oldin o‘rganilgan bilim,
qoida va ta’riflarga takroriy duch kelinadi. O‘rganilgan o‘quv materialiga takroriy qaytish va
shu mavzuga oid ma’lumotlarni qayta ishlash, tahlil etish, chog‘ishtirish asosida bilimlarni
aniqlashtirish, kengaytirish imkonini beradi.
Bunday takrorlash va mustahkamlash jarayoni o‘quvchini zeriktirmasligi, olingan bilimlarni
yanada chuqurlashtirish, amaliyotga joriy etish, xulosalashga qaratilishi darkor.
Mahoratli pedagog takrorlash va mustahkamlash darslarida turli o‘quv topshiriqlaridan
samarali foydalana olishi kerak. Jumladan, 5-sinf ona tili “Leksikologiya” va “Lug‘atshunoslik”
bo‘limlari yakunlangandan keyingi takrorlash darslarida sharadalar bilan ishlash topshirig‘ini
qo‘llash mumkin. Sharada -fransuzcha
“suhbat”so‘zidan olingan bo‘lib, she’riy
topishmoqlarning bir turidir. Ular topishmoqlarning boshqa turlari kabi fiklash va mulohaza
yuritishga yordam beradi. Sharadalarning javobi bir nechta bo‘lib, ulardan birini topish
ikkinchi javobga yaqinlashtiradi, shuning uchun mantiqiy fikrlashga yordam beradi.
Sharadalarning bir necha xili mavjud.
sharadalar orqali o`quvchilar “Leksikologiya” va “Leksikografiya” bo‘limlarida o‘tilgan
quyidagi mavzular takrorladilar, mustahkamladilar:
• Tasviriy ifodalar;
• Lug‘at va uning turlari: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”,
“Imlo lug‘ati” ;
• O‘zbek tilining boyish manbalari. O‘z va o‘zlashma qatlam;
• So‘zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari. Ma’nodosh,shakldosh, zid
ma`noli,talaffuzdosh so‘zlar;
• Tarixiy va arxaik so‘zlar;
• Xalq maqollari va hikmatli so`zlar. Shu bilan birga, sharadalar javobini topish uchun
o‘quvchi tezkor fikrlashi, tasvvurini ishga solishi, so‘zlarning imlosi, ya’ni yozilishini eslashi,
66
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
pirovard natijada mantiqiy fikrlashi kerak bo‘ladi. Sharadalar yozib kelishni uyga vazifa
sifatida topshirish, so‘ng darslarda birgalikda muhokama qilish, she’riy topishmoqdagi
tasvirlar, tavsiflar hayotiy haqiqatga qay darajada mosligi, mantiqan to‘g‘ri
shakllantirilganligini tahlil qilish mumkin. Bunday ijodiy topshiriqlar o‘quvchilarning darsga
qiziqishini yanada oshiradi, mavzuni takrorlashga va mustahkamlashga yordam beradi.
Kuzatishlarimiz davomida shunga amin bo‘ldikki, bunday topshiriqlarni bajarish
o‘quvchilarda katta qiziqish o‘yg‘otadi. Sababi har bir hal qilingan jumboq kichik g‘alabadir!
G‘oliblik hissi motivatsiya beradi, o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini orttiradi, fanni
o‘rganishga ishtiyoq uyg‘otadi. Mantiqiy topshiriqlar javobini toppish uchun ta’lim oluvchi
ko‘p ma’lumotlarni bilishi kerak. Demak, u ma’lumot izlaydi - kitob o‘qiydi, o‘quvchining
kitobxonligi - mutolaa madaniyati rivojlanadi. Demak, takrorlah va mustahkamlash darslariga
xos va mos tanlangan o`quv topshiriqlari o`quvchi bilimini boyitadi, lingvistik kompetensiyani
rivojlantiradi, o`quvchini fikrlashga, pirovard natijada ona tili imkoniyatlaridan to`laqonli
foydalanish imkoniyatini kengaytiradi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Мирзиёев Ш. “Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сонли Фармони.
29 апрель, 2019.
2. Абдураимова М. Она тили таълимида илғор педагогик технология. – Тошкент, 2005.
– 26 б.
3. Азимов Э.Г., Щукин А.Н. Словарь методических терминов (Теория и практика
преподавания языков). – СПб: Златоуст, 1999. – С. 252.
4. Аҳмедова М. Т. Педагогик компетентлик – Тошкент: Низомий номидаги ТДПУ, 2016.
– 84 б.
