MAKTAB O'QUVCHILARNING BILIMLARINI O'ZLASHTIRISH MAZMUNINI BAHOLASHDA MUAMMOLI O'QITISH METODLARIDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI

38

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)

MAKTAB O'QUVCHILARNING BILIMLARINI

O'ZLASHTIRISH MAZMUNINI BAHOLASHDA MUAMMOLI

O'QITISH METODLARIDAN FOYDALANISH

IMKONIYATLARI

Shodmonova Ruxsora Shokirovna

Ilmiy rahbar: P.f.f.d. (PhD), dotsent . A.N.Nusratov

Osiyo xalqaro universiteti magistranti

https://doi.org/10.5281/zenodo.15382035

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil

Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil

Nashr qilindi: 11-may 2025 yil

Maqolada

maktab o’quvchilarining bilimlarini

o’zlashtirish mazmunini baholashda muammoli

o’qitish metodlaridan foydalanish imkoniyatlari

pedagogik jihatlari bilan

yoritilgan.

KEY WORDS

maktab,

maktab

o’quvchilari, baholash, muammoli

o’qitish

metodlari,

bilimlarni

baholash, pedagogika.

«Pedagogik texnologiya» tushunchasi esa ma’lumot texnologiyasining joriy etish taktikasini

ifodalaydi va "o’qituvchi – pedagogik jarayon – tahsil oluvchi" funktsional tizim

qonuniyatlariga tegishli bilimlar asosiga quriladi. Uzoq yillar davomida pedagogik texnologiya

olimlar orasida o’quv jarayonini texnik vositalar yordamida amalga oshirish sifatida qarab

kelindi. 70-yillarga kelib pedagogik adabiyotlarda bu tushunchaning mohiyati yangicha talqin

etila boshlandi. Xususan, Yapon olimi T.Sakamoto tomonidan "o’qitish texnologiyasi –

o’qitishning maqbulligini ta’minlovchi yo’l-yo’riqlar tizimi bilan bog’liq bilimlar sohasi"

ekanligi e’tirof etiladi.
Yuneskoning ta’lim borasidagi maxsus hujjatida pedagogik texnologiyaga shunday ta’rif

beriladi: Pedagogik texnologiya – inson va texnika resurslarini hisobga olgan holda butun

ta’lim jarayonini va o’zlashtirilgan bilimlarni baholashning tizimli metodi va samaraliroq

ta’lim shakllariga erishish uchun ular o’rtasidagi o’zaro ta’sirdir. Pedagogik texnologiya

tushunchasini oydinlashtirishga qaratilgan ta’riflarning xilma-xilligi, bir tomondan,

rivojlangan mamlakatlarda bu mavzuning u yoki bu darajada o’rganilayotganini ko’rsatsa,

ikkinchi tomondan, pedagogik texnologiyani pedagogik amaliyotga joriy etishga bo’lgan

urinishlarning ma’lum natijasini ifodalaydi.
«Pedagogik texnologiya»ning ta’limdagi amaliylik jihati va tashkiliy-uslubiy imkoniyatlardan

foydalanishga yo’naltirilganligi, uning aniq vositalar yordamida hayotga tatbiq etilishi jahon

pedagoglarining unga bo’lgan e’tiborini kuchaytirmoqda. Texnologik yo’nalishga nisbatan

turlicha qarashlar mavjud. "Metod” tushunchasining mohiyatini yorituvchi qarashlar Ta’lim

metodi – o’quv jarayonining majmuaviy vazifalarini yechishga yo’naltirilgan o’qituvchi va

tahsil oluvchilarning birgalikdagi faoliyati usuli bo’lsa, ta’lim metodikasi esa muayyan o’quv

predmetini o’qitishning ilmiy asoslangan metod, qoida va usullar tizimini tavsiflaydi.

1

Ta’lim

texnologiyasi

–

ta’lim maqsadiga erishish jarayonining umumiy mazmuni, ya’ni, avvaldan

loyihalashtirilgan ta’lim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma-bosqich amalga oshirish,

aniq maqsadga erishish yo’lida muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish,

1

Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – М.: Педагогика, 1989. – 256 с

39

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)

ulardan samarali, unumli foydalanish hamda ta’lim jarayonini yuqori darajada boshqarishni

ifodalaydi.
O’qituvchini samarali faoliyat ko’rsatishga undovchi darsning metodik ishlanmasidan farqli

o’laroq, ta’lim texnologiyasi tahsil oluvchilar faoliyatiga nisbatan yo’naltirilgan bo’lib, u tahsil

oluvchilarning shaxsiy hamda o’qituvchi bilan birgalikdagi faoliyatlarini inobatga olgan holda,

o’quv materiallarini mustaqil o’zlashtirishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishga

xizmat qiladi. Pedagogik texnologiyaning markaziy muammosi – tahsil oluvchi shaxsini

rivojlantirish orqali ta’lim maqsadiga erishishni ta’minlashdan iborat.
Pedagogik texnologiyaning tarkibiy elimentlari: ta’lim jarayoning umumiy loyihasi; ta’limni

tashkil etishga bo’lgan ijtimoiy ehtiyoj; ta’lim maqsadi; ta’lim mazmuni, shakl, metod, usul va

texnikasi; tahsil oluvchi faUmumiy o`rtaati; o’qituvchi faUmumiy o`rtaati. Bizga yaxshi

ma’lumki, tarbiya jarayoni uzoq, muddatli, murakkab, uzluksiz bo’lib, u o’ziga xos

xususiyatlarga ega. Garchi zamonaviy ta’lim texnologiyasi tahsil oluvchining ta’lim

jarayonidagi etakchilik rolini yoqlayotgan bo’lsa-da, tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchi asosiy

mavqeini egallay olmaydi. Chunki unda xarakter, dunyoqarash yetarlicha shakllanmagan

bo’lib, bu borada tarbiyachining yordamiga ehtiyoj sezadi. Shu bois tarbiya texnologiyasi ham

mantiqiy, ham tarkibiy jihatdan ta’lim texnologiyasidan farq qiladi.

Pedagogik texnologiyaning nazariy asoslari umum-pedagogik, xususiy- metodik hamda lokal

(modul) bilimlarga asoslanadi. Shu bois pedagogik xodimlar, shuningdek, bo’lg’usi

o’qituvchilar o’z faoliyatlarida pedagogik texnologiyadan foydalanishni o’z oldilariga maqsad

qilib qo’ygan bo’lsalar, yuqorida qayd etilgan bilimlarni puxta o’zlashtira olishlari lozim. Zero,

pedagogik texnologiya puxta o’zlashtirilgan pedagogik bilimlarga tayanilgan holda tashkil

etiladigan yuksak samarador pedagogik faoliyat jarayonidir.

Pedagogik texnologiyaning maqsadi va tamoyillari

Pedagogik texnologiyaning asosiy maqsadi quyidagilardan iborat;



o’quv jarayonini faollashtirish;



tahsil oluvchilar tomonidan o’quv materialini o’zlashtirishning yuqori darajasiga erishish va

tahsil oluvchilarni mustaqil fikrlashga hamda o’z fikrini bayon etishga o’rgatish.
Ma’lumki har qanday pedagogik texnologiya ta’limni rivojlantiruvchi yangi tamoyillarga

asoslangan bo’lib, tahsil oluvchi shaxsini shakllantirishga yo’naltirilmog’i kerak. Ilg’or

pedagogik texnologiya markazida ta’lim jarayonining rahbari hamda shu jarayonning

sub’ekti-yu ob’ekti bo’lgan o’qituvchi va tahsil oluvchi turadi. Shunday ekan, bu ikki shaxsning

hamkorligi, o’zaro muloqoti, bir-biriga ko’rsatadigan ta’siri eng zamonaviy va milliy talablar

asosida bo’lishi lozim. Buning uchun ta’lim jarayoni, o’qituvchi, ta’lim tarbiya - jarayoni oldiga

qo’yilgan talablar, ta’limni tashkil etish va boshqarish tamoyillari hamda yo’llari tahsil

oluvchini aqliy va jismoniy jihatdan rivojlantirish usullari, u bilan hamkorlik qilish, uni o’qish

va o’rganishga yo’naltirish, tahsil oluvchi shaxsiy faUmumiy o`rtaatini to’g’ri tashkil etish, ular

bilan muloqotga kirishish, muammo va kelishmovchiliklarni bartaraf etish, auditoriyada ijodiy,

ishchanlik muhitini vujudga keltirish, tahsil oluvchi faUmumiy o`rtaatini aniq va to’g’ri

baholash metodlari bilan qurollangan bo’lishi lozim.
O’quv fanlarining muayyan yo’nalishlar tarzda biriktirilishi shaxs xotirasiga nisbatan

zo’riqishni kamaytiradi, shuningdek, fikrlash quvvatini oshiradi, tafakkurning yuzaga kelshini

ta’minlaydi. XX asrning 80yillarida ta’lim jarayonini tashkil etish tahsil oluvchilarga mavjud

fanlar sohalari bo’yicha ozozdan ma’lumot (bilim) berishdan iborat deb talqin etilgan bo’lsa,

90yillarda ushbu jarayonning tashkil etilishi

o’

zlashtirilgan bilimlar negizida muayyan, aniq

fan bo’yicha yangi ma’lumot (bilim)larga ega bo’lish uchun qulay sharoitni yaratish jarayoni

40

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)

sifatida e’tirof etildi. Mohiyatli yondashuv asoslantirishning muhim omili sanaladi. U,

shuningdek, tabiiy, ijtimoiy va gumanitar fanlarni umumlashtirish tarzidagi

sinergetik

yondashuvni ham ko’zda tutadi.

Ta’lim mazmunini insonparvarlashtirish va insoniylashtirish tamoyili.

Tilga olingan har

ikki tushuncha ham lug’aviy jihatdan (yunoncha humanus - insoniylik, humanitas -insoniyat),

bir o’zakka ega bo’lsada, ularning har biri o’ziga xos ma’nolarni ifodalaydi.

Insonparvarlashtirish

ta’lim muassasalarida o’rganiladigan fanlar sirasiga ijtimoiy fanlar

(tarix, madaniyatshunoslik, sotsiologiya, psixologiya, filologiya va boshqalar)ning kiritilishini,

insoniylashtirish

tushunchasi esa shaxs va uning faUmumiy o`rtaatiga nisbatan ijobiy

yondashuvni anglatadi. Boshqacha aytganda,

insonparvarlashtirish -

bu inson va jamiyat

o’rtasida yuzaga keluvchi munosabatlar jarayonida inson omili, uning qadrqimmati, sha’ni

,

ornomusi, huquq va burchlarini hurmatlashga asoslanuvchi faUmumiy o`rtaatni tashkil etish

jarayoni bo’lsa,

insoniylashtirish

«barcha sharoitlar inson va uning kamoloti (taraqqiyoti)

uchun» degan g’oya asosida tashkil etiluvchi faUmumiy o`rtaat jarayoni sanaladi.

2

Ta’lim

jarayonini loyihalashtirishda har bir o’qituvchi ushbu tamoyilga qat’iy amal qilishi lozim yoki

o’z mutaxassisligiga oid muammolarni hal etishda uning jamiyat manfaatlari bilan uyg’un

bo’lishiga e’tibor berishi maqsadga muvofiqdir. Endilikda pedagog tahsil oluvchilar faUmumiy

o`rtaatini avtoritar (yakka hokimlik) tarzida boshqarmay, balki ta’limiy hamkorlik g’oyalariga

sodiqlik asosida ta’lim jarayonini insoniylashtiradi yoki boshqacha aytsak, ta’limni

insoniylashtirish tamoyiliga amal qilinishini ta’minlaydi. Ushbu holat o’z navbatida yuksak

ma’naviyatli shaxsning shakllanishiga olib keladi.

FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR:

I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar

1. O‘zbekiston Respublikаsi Prezidentining O‘zbekiston Respublikаsi Mаktаbgаchа tа’lim

tizimini 2030-yilgаchа rivojlаntirish konsepsiyаsini tаsdiqlаsh to‘ g‘ risidа qаrori PQ-4312

08.05.2019

2. O‘zbekiston Respublikаsi Prezidentining аlohidа tа’lim olish ehtiyojlаri bo‘lgаn bolаlаrgа

tа’lim - tаrbiyа berish tizimini yаnаdа tаkomillаshtirish chorа – tаdbirlаri to‘g‘risidаgi qаrori -

4860 13.10.2020

3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “2017-2021 yillarda

O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar

strategisi to‘g‘risida”gi PF 4947-sonli Farmoni.

4. PF-5712-сон 29.04.2019. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha

rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida.

5. O‘zbеkistоn Rеspublikаsi tа’lim tizimi. Tа’lim sоhаsidа dаvlаt siyosаtining аsоsiy

yo‘nаlishlаri. O‘zbеkistоn Rеspublikаsining «Tа’lim to‘g‘risidа» gi qonuni.

6. PF-5847-сон 08.10.2019. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha

rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida.

7. PQ-3955-сон 30.09.2018. Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni takomillashtirish

chora-tadbirlari to‘g‘risida.

8. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2016 yil

14 sentyabr. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 37-son, 426-modda.

9. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini taʼminlash yurt taraqqiyoti va

xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24

yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi maʼruza. 2016 yil 7 dekabr. - Toshkent:

O‘zbekiston NMIU, 2017. - 48 b.

2

Олимов Қ.Т., Сайидахмедова М. С., Жалолова Д.Ф., Бозорова М.Қ., БолтаеваМ.Л., АлимовА.А. Педагогик

41

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)

10.

Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz.

Toshkent., “O‘zbekiston” 2017. - 488 b.