88
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TANQIDIY
FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH
Feruza SHAROFOVA
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15412447
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 14-may 2025 yil
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarida
tanqidiy
fikrlash
ko‘nikmalarini
shakllantirishning ahamiyati va usullari yoritilgan.
Tanqidiy fikrlash bolalarda muammolarni hal qilish,
mustaqil fikr yuritish va muloqot madaniyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Maqolada muammoli
savollar berish, bahs va munozaralar tashkil etish,
ijodiy topshiriqlar hamda o‘qituvchi roliga alohida
e'tibor qaratilgan. O‘qituvchilarga tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish uchun turli innovatsion metodlardan
foydalanish
tavsiya
etiladi.
Mazkur
maqola
pedagoglar uchun metodik ko‘rsatma sifatida ham
foydali bo‘lishi mumkin
KEY WORDS
Tanqidiy fikrlash, boshlang’ich
ta’lim, muammoli savollar,ijodiy
fikrlash, tahlil qilish, bahs va
munozara, o‘qituvchi roli fikr
erkinligi, mantiqiy topshiriqlar,
mustaqil fikrlash.
K
irish.
Hozirgi globallashuv sharoitida jamiyat taraqqiyoti bilan bog'liq dolzarb muammolarni hal
etish mustaqil fikrlash va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘lgan yangi avlodga bog‘liq.
Biz vaziyatga qarab o‘zgarib turadigan fikrni tasavvur qilamiz. Bola ma’lum bir vaziyatga
tushib qoladi va u darhol ma’lumotni kuzatishni, tahlil qilishni, qayta ishlashni, xulosalar
chiqarishni, qaror qabul qilishni, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishni boshlaydi. Tanqidiy
fikrlash - bu narsa va hodisalarni oqilona xulosalar bilan tahlil qilishda qo‘llaniladigan va
oqilona baholash va talqin qilish, shuningdek olingan natijalarni vaziyat va muammolarga
qo‘llash imkonini beradigan fikrlash tizimi. Tanqidiy fikrlash-bu nimaga ishonish yoki qanday
harakat qilish kerak. nima qilish kerakligi to‘g'risida qaror qabul qilishga qaratilgan samarali,
aks ettiruvchi fikrlash. Bundan tashqari, tanqidiy fikrlash-bu o‘rganilayotgan ma'lumotlarga,
shu jumladan o‘z hukmlariga shubha qilish qobiliyati. Fikrlash haqida o‘ylash nomi bilan ham
tanilgan. Eng keng tarqalgan ta’riflardan biri bu nimaga ishonish va nima qilish kerakligini hal
qilishga qaratilgan ratsional refleksiv fikrlash, faol va mohirona tahlil qilish, kuzatish, tajriba,
aloqa natijasida olingan yoki hosil bo‘lgan ma’lumotlarni ishonch va harakat uchun maqsadli
nuqta sifatida konsepsiyalashdir. 2030 ta'lim harakatlari strategiyasi (SDG 4) ta'lim tizimini
yaxshilashni va barcha yoshdagi shaxslarning o‘qish, yozish va hisoblash qobiliyatlarini
rivojlantirishni maqsad qilgan. Ushbu strategiya quyidagi asosiy tamoyillarga
asoslanadi:Sifatli va inklyuziv ta'lim: Hamma uchun sifatli ta'lim imkoniyatini yaratish. Bu, har
bir bolaga, yoshga va ijtimoiy qatlamga qarab, teng imkoniyatlar yaratishni anglatadi.Hayot
bo‘yi ta'lim: Ta'lim faqat maktab yillariga tegishli bo‘lmay, hayot davomida o‘qish va o‘rganish
imkoniyatlarini
yaratish.Tadqiqot
va
texnologiyalarni
qo‘llash:
Ta'limda
yangi
texnologiyalarni qo‘llash va innovatsion metodlarni tatbiq etish, shu jumladan, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodlarni ishlab chiqish. 2030 Ta'lim Harakatlari
Strategiyasining Boshlang‘ich Sinfga ta'siri: 2030 ta'lim harakatlari strategiyasida
89
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
boshlang‘ich ta'limning o‘rni alohida ahamiyatga ega. Boshlang‘ich sinfda tanqidiy fikrlashni
shakllantirish, o‘quvchilarga kuchli intellektual salohiyatni rivojlantirish uchun poydevor
yaratadi. Bu esa, ularni kelajakda nafaqat o‘qish yoki imtihonlar uchun, balki real hayotdagi
muammolarni hal qilishda ham muvaffaqiyatli qiladi. O‘qituvchilar va metodologiya
:
O‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun innovatsion metodlardan foydalanishlari
kerak. Masalan, o‘quvchilarga guruhlar bo‘lib ishlash, o‘yinlar, simulyatsiyalar orqali o‘rganish
va real hayotdan misollarni keltirish orqali ularning tahliliy va kreativ fikrlashlarini
rivojlantirish mumkin.Muammoli vaziyatlar orqali o‘rganish: O‘quvchilarga har xil
muammolarni ko‘rsatib, ularga ularni hal qilish uchun turli yondashuvlar taklif qilish, ularning
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi.Texnologiyalarni qo‘llash:
O‘quvchilarni onlayn resurslar, interaktiv dasturlar va boshqa texnologiyalar yordamida
ta'lim berish, ular uchun tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi imkoniyatlarni yaratadi. Masalan,
o‘quvchilarni o‘rgatishda video materiallar, simulyatsiyalar va interaktiv o‘yinlar ishlatish
mumkin.2030 ta'lim harakatlari strategiyasining maqsadi, har bir bola uchun sifatli, inklyuziv
va teng ta'limni ta'minlash, shuningdek, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishdir. Boshlang‘ich sinfda tanqidiy fikrlashni shakllantirish — bu
nafaqat o‘quvchilarga bilim berish, balki ularda kelajakda qarorlar qabul qilish va
muammolarni hal qilishda mustahkam poydevor yaratishdir. Bu jarayon, 2030 yilga borib, har
bir bolaga ta'lim olishda teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi va ularning kelajakdagi
muvaffaqiyatiga ta'sir qiladi.Shu bilan birga, SDG 4 ning asosiy tamoyillari — ta'limda
innovatsiyalarni qo‘llash, mustahkam tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va har bir o‘quvchiga
teng imkoniyatlar yaratish orqali boshlang‘ich ta'limda bu maqsadlarga erishish mumkin.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish mavzusida olib borilgan
ilmiy izlanishlar shuni koʻrsatadiki, tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, reflektiv va mantiqiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish jarayoni boʻlib, u bolaning muammoni hal qilish, dalillarga
asoslangan qarorlar qabul qilish va turli nuqtai nazarlarni tahlil qilish qobiliyatini oshirishga
yordam beradi
.
Tanqidiy fikrlash- atamasining o‘zi faylasuf Deviga borib taqaladi. U bu
atamani ko‘proq reflektiv fikrlash sifatida ishlatgan: har qanday fikr yoki tahmin qilingan
bilim shaklini uni qo‘llab-quvvatlovchi asoslar va uning oqibatlari nuqtai nazaridan faol, izchil
va ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqish. Olim J. Devining so‘zlariga ko‘ra: ,,talabalar tanqidiy
fikrlashni faqat ma'lum bir muammo bilan shug'ullanishni boshlaganlarida rivojlantiradilar‘‘.
Shu sababli, o‘quv jarayonining boshlang‘ich nuqtasi hisoblangan vaziyat yoki hodisa haqidagi
eng muhim savol bu voqea qanday muammo tug‘dirishini anglatuvchi savoldir. Faqat ma’lum
bir muammo bilan kurashganda va qiyin vaziyatdan chiqish yo‘lini izlaganda, talaba
haqiqatdan ham o‘ylaydi.Tanqidiy fikrlash-bu odamlardan o‘z fikrlari va harakatlarini
shakllantiradigan qarorlarni aks ettirish va ko‘rib chiqishni talab qiladigan fikrlash turi. Kichik
guruhlarda ishlash jarayonida talabalar o‘zlarini erkinroq tutadilar. Hatto noto‘g'ri javob berib,
hijolatdan qo‘rqadigan bolalar ham o‘z bilimlarini namoyish etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ular o‘zlarining fikrlari boshqalar tomonidan qadrlanishini ko‘rishadi. Sinfdagi uyatchan
talabalar faollashadi. Guruhda ishlash unga o‘ziga ishonch hissini beradi. 4-5 talabadan iborat
guruhda uyatchan talaba 30-35 talaba oldida javob berishdan ko‘ra o‘zini erkinroq his qiladi.
Umuman olganda, kichik guruhlarda ishlash o‘qituvchilar va talabalarni faolroq bo‘lishga,
guruh uchun mas’uliyatni his qilishga o‘rgatadi va ularning muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, alohida o‘quvchi va talabalarning darsga
qiziqishini orttirish, mustaqilligi va faolligini rivojlantirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
yordam beradigan innovatsion usullardan keng foydalanishni talab qiladi. Demak, O‘zbekiston
davlatining har tomonlama rivojlanishi va amalga oshirilayotgan islohotlarning muvaffaqiyati
yosh avlodning mustaqil fikrlash, keng bilim, tarbiya va umumiy madaniyatini shakllantirish
darajasiga bog‘liq. Shuning uchun jamiyatimizdagi barcha yoshlarda erkin kuzatish va
90
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish ijtimoiy ehtiyojdir. Avvalo, talabalarga tanqidiy
fikrlash uchun mas’ul ekanliklarini o‘rgatish kerak. O‘qituvchining vazifasi tanqidiy fikrlashni
rag‘batlantiradigan muhitni yaratishdir. Tanqidiy fikrlash-bu ma’lumotni o‘zlashtirishdan
boshlanib, xulosa bilan tugaydigan murakkab fikrlash jarayoni. Biroq, tanqidiy fikrlash-bu
o‘quvchilarning matn bilan ishlash, og‘zaki va yozma nutqni egallash va ushbu matnda
tengdoshlari bilan birgalikda kognitiv faoliyatning yuqori darajasi sifatida harakat qilish
qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik texnologiya. Tanqidiy fikrlash-bu o‘quv
jarayonining tafakkurini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan strategiyalar to‘plami, ya’ni dars
o‘qituvchi va o‘quvchilarning ijodiga aylanadi. Tanqidiy fikrlash tuzilmalari, aqliy faoliyatning
umumlashtirilgan usullarini shakllantirish usullarini belgilaydigan alohida komponentlarning
o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini
tanqidiy fikrlashning barcha tarkibiy qismlarini egallashga yo‘naltirish asosida tizimli ta’limga
tayyorgarlik va shaxsni har tomonlama faollashtirish rivojlangan. Ushbu maqsadlarni to‘liq
tushuncha sifatida amalga oshirish an’anaviy didaktik tizimlarning barcha bo‘g‘inlarini, shu
jumladan talabalarning faol tanqidiy fikrlashini shakllantirishning motivlari, usullari va
tashkiliy vositalarini va inson rivojlanishining turli yosh bosqichlarida uni chuqur tadqiq
qilishni takomillashtirish zarurligini talab qiladi. Muxtasar qilib aytganda, tanqidiy fikrlash
talabaning intellektual malakasi va rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tanqidiy fikrlash
katta e’tibor va miya ishini talab qiladi. O‘rganishga tanqidiy fikrlash yondashuvi qo‘llanilsa,
bu o‘quvchining miyasining yaxshi ishlashiga va matnlarni boshqacha tushunishga yordam
beradi. O‘qitishning turli sohalari tanqidiy fikrlashning har xil turlarini talab qilishi mumkin.
Tanqidiy fikrlash bir xil materialga bir nechta istiqbol va istiqbollarni taqdim etadi. Agar
erkinlik va bilim bo‘lmasa, tanqidiy fikrlash bo‘lmaydi. Har qanday jamiyat tanqidiy fikrlash
qobiliyatiga ega bilimli avlodga muhtoj. Tanqidiy fikrlash kashfiyotlarning asosi,
innovatsiyalarning asosiy omili va ijtimoiy rivojlanishning ustunidir. Tanqidiy fikrlash
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun kelajakda muvaffaqiyatli shaxs bo‘lish sari muhim
qadamdir. Bu ko‘nikmalarni shakllantirish uchun o‘qituvchi faqat bilim berish bilan
cheklanmasdan, bolalarning fikrlash jarayonini faollashtiruvchi turli usullarni qo‘llashi lozim.
Tanqidiy fikrlashga ega bo‘lgan o‘quvchilar kelajakda mustaqil, ijodkor va muvaffaqiyatli
shaxslarga aylanishlari muqarrar.
Tadqiqot metodologiyasi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish bo‘yicha tadqiqot olib
borish uchun turli metodologik yondashuvlardan foydalanish zarur.Ular quyidagilardan
iborar: Adabiyotlar tahlili – tanqidiy fikrlash bo‘yicha ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlarni
o‘rganish va tahlil qilish.Ta’lim dasturlarini o‘rganish – O‘zbekistonda boshlang‘ich sinf ta’limi
dasturlarida tanqidiy fikrlash elementlarining mavjudligini tahlil qilish.Komparativ tahlil –
xalqaro tajribalarni o‘rganib, ularni O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirish.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
1-bosqich: Teoretik tahlil
Mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlarni o‘rganish.
Tanqidiy fikrlash bo‘yicha mavjud ta’lim usullarini tahlil qilish.
Tadqiqot uchun metodik asos tayyorlash.
2-bosqich: Empirik tadqiqot
So‘rovnomalar, intervyular va pedagogik kuzatuvlar o‘tkazish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodlarni sinovdan o‘tkazish.
91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
Olingan natijalarni tahlil qilish va taqqoslash.
3-bosqich: Natijalarni tahlil qilish va xulosa chiqarish
O‘quvchilarning tanqidiy fikrlash darajasiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash.
Eksperiment natijalari asosida pedagogik tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot natijalarini ilmiy maqola va taqdimot shaklida nashr qilish.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi takliflar ilgari suriladi: Boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari uchun maxsus trening va seminarlar tashkil qilish – Tanqidiy fikrlash
metodlarini samarali qo‘llash bo‘yicha o‘qituvchilarni tayyorlash muhim.O‘quv dasturlariga
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlarni kiritish – Darsliklar va metodik
qo‘llanmalarga muammoli savollar, bahsli mavzular va muhokama asosida yechim topish
topshiriqlari ko‘proq kiritilishi lozim. Tanqidiy fikrlashni shakllantirish zamonaviy ta’lim
jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri
metodlardan foydalanilgan taqdirda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari mustaqil fikrlash, savollar
berish va muammolarni hal qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi mumkin. Shu sababli,
o‘qituvchilar, o‘quv dasturlarini ishlab chiquvchilar va ta’lim tashkilotchilari tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishga katta e’tibor qaratishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Rahimov, S. (2019). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tanqidiy fikrlashini shakllantirish
metodikasi. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.2. Yo‘ldoshev, A. (2021). Zamonaviy
ta’limda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish tamoyillari. O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy
jurnali, 4(2), 87-95.
3. Xolmirzayev, B. (2020). Boshlang‘ich ta’limda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning
innovatsion yondashuvlari. Pedagogik innovatsiyalar markazi, Toshkent.
4. Karimova, D. (2018). Tanqidiy tafakkur: O‘quvchilarni erkin va mustaqil fikrlashga o‘rgatish
usullari. O‘zbekiston Pedagogika jurnali, 3(1), 112-118.
5. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2020). Boshlang‘ich ta’lim dasturi va
metodik qo‘llanmalar. Toshkent: Xalq ta’limi nashriyoti.
6. Hamidov, U. (2017). Tanqidiy fikrlash va muammoli ta’lim metodlari asosida boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarining kognitiv rivojlanishini ta’minlash. O‘zMU Ilmiy axborotnomasi, 5(3), 76-
83.
7. Jo‘raboyeva, S. (2022). Boshlang‘ich sinflarda interfaol metodlar yordamida tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish imkoniyatlari. Nizomiy nomidagi TDPU ilmiy maqolalar to‘plami, 2(4),
145-153.
8. Fisher, A. (2011). Critical Thinking: An Introduction. Cambridge University Press.
9. Halpern, D. F. (2014). Thought and Knowledge: An Introduction to Critical Thinking.
Psychology Press.
