134
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
DEVIANT XULQNI TUZATISHDAGI PSIXOLOGIK
YONDASHUV
To`raqulova Xayrinsa Xursanaliyevna
Farg`ona viloyati Bag`dod tumani
22-umumiy o`rta ta`lim maktabi psixologi
maktabpsiholog@gmail.com
+998-91-149-21-83
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429899
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 16-may 2025 yil
mazkur maqolada maktab jamoasida ijtimoiy-ruhiy
muhitni yaxshilash, o‘qituvchilar va o‘quvchilar
o‘rtasida ijobiy (pozitiv) fikrlash madaniyatini
shakllantirish, stress va nizolarni kamaytirish,
motivatsiyani oshirish, o‘quvchilarni motivatsiya qilish
va ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy
aloqalar va jamoa ruhini kuchaytirish, o‘qituvchilar va
ota-onalar bilan hamkorlikni rivojlantirish jarayonini
shakllantirishga qaratilgan.
KEY WORDS
kognitiv, behavioristik, o‘z-o‘zini
anglash, motivatsiya, empatiya,
sotsioterapiya, ichki konfliktlar,
gumanistik psixologiya, ijtimoiy
normaga
moslashish,
pozitiv
kuchaytirish, xulqiy o‘zgartirish,
oila va ijtimoiy tarmoqlar.
Deviant xulq, ya'ni jamiyatning normalariga, qoidalariga va odatlariga mos kelmaydigan xulq-
atvor, ko'plab ijtimoiy va psixologik omillar tomonidan shakllanadi. Bu xulq biror bir
individning o‘z ijtimoiy muhiti bilan uyg‘unlashmay qolishi yoki o‘zini jamiyatda mavjud
bo‘lgan qoidalar va me'yorlardan chetga chiqishi natijasida yuzaga keladi. Deviant xulqni
tuzatish, nafaqat jamiyatning barqarorligini ta'minlash, balki individning ruhiy salomatligini
tiklash, o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish va ijtimoiy integratsiyasini qayta tiklashda ham
muhim ahamiyatga ega. Psixologik yondashuv, deviant xulqni tahlil qilish va tuzatishda asosiy
vosita sifatida, insonning ichki dunyosi, motivatsiyalari, ehtiyojlari, shuningdek, uning
jismoniy va ijtimoiy muhiti o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni inobatga oladi. Psixologlar deviant
xulqning sabablarini o‘rganishda va unga qarshi kurashishda, odamning shaxsiy va ijtimoiy
omillarini chuqur tahlil qilib, o‘zgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan yondashuvlarni
taklif etadilar.
Deviant xulq – bu jamiyat tomonidan qabul qilinmagan yoki odatdagi me'yorlardan farq
qiladigan xulq-atvordir. Bunday xulq jamiyatda ijtimoiy noxushlik va tartibsizlikka olib kelishi
mumkin, shuning uchun uni tuzatish muhim masala hisoblanadi. Deviant xulqni tuzatishdagi
psixologik yondashuvlar jamiyatning ijtimoiy barqarorligini saqlashda muhim rol o'ynaydi.
Psixologik nuqtai nazardan, deviant xulqni tahlil qilish va unga yondashish jarayonida
odamlarning ichki dunyosi, shaxsiy psixologik holati, motivatsiyasi va emotsional holatlari
inobatga olinadi.
"Deviant xulqni tuzatishdagi psixologik yondashuv" deganda, odatda psixologiya sohasida
deviant (o'zgaruvchan yoki jamiyatdan chetga chiqadigan) xulq-atvorni tuzatish uchun
ishlatiladigan yondashuvlar va metodlar nazarda tutiladi. Bu yondashuvlar, asosan, shaxsning
yoki guruhning normativ xulq-atvoridan chetga chiqishiga sabab bo'lgan omillarni
tushunishga va ularni bartaraf etishga yo'naltirilgan.
135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
1. Deviant xulqning psixologik tushunchasi.
Deviant xulqni tahlil qilishda birinchi navbatda, uning qanday shakllarini ajratib ko‘rish lozim?
Deviant xulq atamasi faqat jinoyatlar yoki huquqbuzarliklar bilan bog‘liq emas, balki kengroq
ma'noda, har qanday normativ xulqdan chetga chiqishni anglatadi. Psixologiyada deviant
xulqni o‘rganishda, ko‘pincha bunday xulqlarni individning psixologik holati, shaxsiylikning
rivojlanish bosqichlari, ichki nizolar va ijtimoiy sharoitlar bilan bog‘laydilar.Bunday xulqlarni
tahlil qilishda psixologlar, shaxsiy psixologik masalalarning – stress, depressiya, travmalar va
boshqa ichki omillarni hisobga olishadi. Shuningdek, deviant xulqning shakllanishida oila,
maktab, do‘stlar va kengroq ijtimoiy muhitning ta’siri katta ahamiyatga ega.
2.
Deviant xulqning psixologik sabablari.
D
Deviant xulqning psixologik sabablari ko‘p va turlicha bo‘lishi mumkin. Bunga:
Ichki psixologik muammolar
: Bunga psixologik travmalar, noaniq o‘zlik hissi, ichki
qarama-qarshiliklar, depressiya yoki qayg‘ular kiradi. Bunday holatlar shaxsni o‘zini
ifoda etishda yoki jamiyatga moslashishda muammolarga olib kelishi mumkin.
Ijtimoiy psixologik faktorlar
: Oila, do‘stlar va maktab kabi ijtimoiy muhitning ta’siri,
shuningdek, jamiyatdagi normativ xulqlarning individual qarashlar bilan qarama-
qarshi bo‘lishi ham deviant xulqni keltirib chiqarishi mumkin.
Biologik faktorlar
: Ba’zi psixologik yondashuvlar, deviant xulqni biologik omillar
bilan bog‘laydi. Masalan, genetik jihatlar yoki miyadagi kimyoviy disbalanslar
odamning xulq-atvorini o‘zgartirishi mumkin.
Motivatsiya va ehtiyojlar
: Ba'zi hollarda, shaxslar ijtimoiy tizimning kutilgan
ehtiyojlarini qondirishda muammolarga duch kelib, o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun
deviant xulqni tanlashi mumkin.
3. Deviant xulqni tuzatishdagi psixologik yondashuvlar.
Har bir shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olishni taqozo etadi. Psixologik
yondashuvlarning asosiy yo‘nalishlari quyidagilar:
a) Kognitiv-xulqni tuzatish yondashuvi.
Kognitiv-psixologik yondashuv deviant xulqning kelib chiqishini odamning xulq-atvoridagi
noto‘g‘ri fikrlar va noto‘g‘ri qabul qilishdan izlaydi. Shaxsning xatti-harakatlari ko‘pincha
uning fikrlariga asoslanadi. Kognitiv terapiya yordamida shaxslarning xulq-atvorlarini
o‘zgartirish uchun ularning noto‘g‘ri yoki noxush fikrlarini tahlil qilish va ularga qarshi yangi,
ijobiy fikrlar o‘rnatish muhimdir.
b) Emotsional yondashuv.
Emotsional yondashuvda deviant xulqni tahlil qilishda, shaxsning hissiy holati va uning
boshqaruvi asosiy ahamiyatga ega. Ba'zan, deviant xulq stress, tashvish yoki depressiya kabi
emotsional holatlarga javob sifatida yuzaga keladi. Emotsional va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash,
shaxsga o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda yordam beradi, bu esa deviant xulqni kamaytirishga
yordam beradi.
c) Motivatsion yondashuv.
Motivatsion psixologiya deviant xulqni, shaxsning qoniqarsiz ehtiyojlarini qondirishga urinish
sifatida tushunadi. Bunday yondashuvda, terapevtlar va psixologlar shaxsni o‘zining haqiqiy
ehtiyojlarini aniqlashga yordam berishadi va shu orqali ularning jamiyatga moslashishiga
imkon yaratishadi. Buning uchun motivatsiya nazariyalaridan foydalaniladi, masalan, Maslou
ning ehtiyojlar piramidasiga asoslanib.
d) Ijtimoiy o‘rganish yondashuvi.
Ijtimoiy o‘rganish psixologiyasi deviant xulqni shaxsning jamiyatdan, oilasidan yoki
do‘stlaridan o‘rgangan ijtimoiy tajribalar bilan bog‘laydi. Agar shaxs ijtimoiy muhitda deviant
xulqni ko‘rgan va o‘rgangan bo‘lsa, u bu xulqni o‘zlashtirishi mumkin. Ijtimoiy o‘rganishning
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
yondashuvi, shaxsni ijtimoiy muhitda ko‘proq ijobiy va konstruktiv xulqlarni namoyish
etishga undaydi.
4. Deviant xulqni tuzatishdagi psixologik usullar.
Deviant xulqni tuzatishda turli psixologik usullar qo‘llanilishi mumkin. Ularning ba'zilari
quyidagilar:
Kognitiv-behavyoral terapiya (CBT)
: Bu usul shaxsning xulq-atvorini va fikrlarini
o‘zgartirishga yordam beradi. CBT deviant xulqni qisqartirish uchun samarali vosita
sifatida foydalaniladi, chunki u shaxsga o‘z fikrlarini va his-tuyg‘ularini yaxshiroq
tushunishga va boshqarishga yordam beradi.
Gruppaviy terapiya
: Gruppaviy terapiya yordamida shaxslar o‘z muammolarini
boshqalar bilan muhokama qilishadi, bu esa ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Psixoterapiya
: Psixoterapiya yordamida shaxs o‘zining ichki psixologik
muammolarini hal qilishga va deviant xulqni qisqartirishga yordam beradigan
o‘zgarishlarni amalga oshirishi mumkin.
Psixologik Yondashuvlar:
Deviant xulqni tuzatish bo'yicha psixologik yondashuvlar asosan
quyidagi metodlarga tayanadi:
1.
Kognitiv-psixologik yondashuv:
o
Bu yondashuvda, deviant xulqning sabablari, asosan, individning kognitiv
(fikirli) jarayonlariga asoslanadi. Shaxsning noto‘g‘ri fikr yuritishi yoki bo‘lgan
voqealarni noto‘g‘ri tushunishi deviant xulqni keltirib chiqarishi mumkin.
o
Kognitiv terapiya yordamida shaxsning noto‘g‘ri qarashlari, stereotiplari va xato
fikrlari tuzatiladi.
2.
Behavioristik yondashuv:
o
Bu yondashuvda, deviant xulqni o‘rgatish va tuzatish, shaxsning muhitidagi
ta'sirlar orqali amalga oshiriladi. Xulqni o‘zgartirish uchun musbat va salbiy
mustahkamlash, shuningdek, taqiq va jazolar ishlatiladi.
o
Misol uchun, deviant xulqni keltirib chiqargan ijobiy yoki salbiy natijalarni
ko‘rsatish orqali, shaxsni o‘z xulqini o‘zgartirishga undash mumkin.
3.
Psixodinamik yondashuv:
o
Bu yondashuv, shaxsning ichki psixologik jarayonlari va ong osti faktorlarining
deviant xulqni keltirib chiqarishiga qaraydi. Psixologik travmalar, shaxsiy
identifikatsiya, va rivojlanish jarayonidagi nuqsonlar deviant xulqni keltirib
chiqarishi mumkin.
o
Psixodinamik terapiya yordamida, shaxsning ong ostidagi tizimlarini tahlil
qilish va ularni yaxshilashga harakat qilish orqali, deviant xulqni o‘zgartirish
mumkin.
4.
Sotsial-psixologik yondashuv:
o
Bu yondashuvda, shaxsning jamiyatdagi o‘rni va uning guruhdagi o‘zaro
aloqalari deviant xulqni belgilovchi omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Shaxsning
ijtimoiy o‘rni, guruhdagi roli, va jamiyatdagi me'yorlarni qanday qabul qilishligi
deviant xulqni shakllantirishi mumkin.
o
Bunday yondashuvda, guruhning normativlarni qabul qilish va o‘rganish
jarayonlari muhim ahamiyatga ega.
Deviant Xulqni Tuzatishda Psixologning Roli:
137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
Psixologlar, deviant xulqni aniqlash va tuzatishda bir nechta usul va texnikalardan
foydalanadilar,
masalan,
suhbatlar,
kognitiv-restrukturalizatsiya,
xulqni
o‘zgartirishning tajriba asosidagi metodlari, va ijtimoiy o‘rgatish.
Psixologlar, shaxsning ichki va tashqi dunyosini yaxshilashga harakat qilib, deviant
xulqni jamiyatga moslashtirishda yordam beradilar.
Xulosa
Deviant xulqni tuzatishdagi psixologik yondashuvlar ijtimoiy barqarorlikni saqlashda
va shaxsiy rivojlanishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir shaxsning
psixologik holati, ijtimoiy muhiti va shaxsiy ehtiyojlarini hisobga olish deviant xulqni
tushunishda va uni tuzatishda asosiy rol o‘ynaydi. Psixologik usullar, shaxsning
ijtimoiy moslashuvini yaxshilash, emotsional va kognitiv jarayonlarni o‘zgartirish
orqali deviant xulqni kamaytirish va uning oldini olishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Karimov,R (2018).”Psixologiya asoslari” Toshkent:O`zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
112-125.
2. Rahmonova, M.O. (2024). Maktab jamoasida psixologik sog’lom muhitni shakllantirishning
dolzarb masalalari. Tadqiqotlar.uz, 40(1), 141-145.
3. Mirzayeva, Sh.R. (2024). Pedagogik jamoada sog‘lom psixologik muhitni shakllantirishning
pedagogik-psixologik asoslari. Tadqiqotlar.uz, 38(4), 50-55.
4. Choriyev, O.K. (2024). Maktab jamoasini boshqaruvida ijtimoiy-psixologik omillarning
ahamiyati. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi.
5. Toshpo’latov, A.Q., & Sodiqov, K.N. (2023). Maktab o‘quvchilari o‘rtasida ijtimoiy muhitni
shakllanishida psixologlarning faoliyati va ijtimoiy psixologik omillar. Центральноазиатский
журнал образования и инноваций, 2(4 Part 2), 21-23.
6. Azimova, N.R. (2023). Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida psixologik xizmatni tashkil etilishi
va ahamiyati. Ustozlar uchun, 50(2), 180-186.
7. Abduqodirov, A (2020”Sog`lom turmush tarzi va psixologik salomatlik”
Toshkent:O`zbekiston Fanlar Akademiyasi. 85-98.
8.Fayziyev
I.
Sh.
&
Toshpoʻlatov
A.
(2022)
O`ZBEKISTONRESPUBLIKASININGMUSTAQILLIKDANOLDINGIVAKEYINGSIYOSIYHAYOTI.
British Journal of Global Ecology and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
9.Toshpo‘latov , A. (2023). SHAXS PSIXODIAGNOSTIKASIDA PROYEKTIV METODIKALARDAN
FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(5 Part
2), 170–178.
10. Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
11. Umarova , G. ., & Toshpoʻlatov , A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
12.Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
13.Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
