13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
PEDAGOGIKA TA'LIM YO'NALISHI TALABALARI SOTSIAL
VA EMOTSIONAL INTELLEKTINING GENDER
XUSUSIYATLARI
O‘lmasov Muhriddin
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti
Psixologiya yo‘nalashi 1-bosqich magistranti
Muhriddinulmasov91@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15463026
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Mazkur maqolada pedagogika yo‘nalishida
tahsil olayotgan talabalarning sotsial va emotsional
intellekt darajalari va ushbu ko‘nikmalarning
genderga xos jihatlari yoritilgan. Bugungi kunda
ta‘lim tizimida talabadan nafaqat nazariy bilimlar,
balki amaliy tajriba, sotsial moslashuvchanlik,
psixologik barqarorlik va boshqalar bilan to‘g‘ri
muloqot qilish qobiliyatlari ham talab etilmoqda.
Aynan shu nuqtai nazardan kelib chiqib, pedagogik
ta‘limda tahsil olayotgan yoshlarning sotsial va
emotsional intellekt darajasini aniqlash va ularning
qizlar hamda o‘g‘il bolalar o‘rtasidagi farqlarini ko‘rib
chiqish muhimdir.
KEY WORDS
sotsial
intellekt,
emotsional
intellekt, gender xususiyatlari,
empatiya, talabalar, muloqot,
pedagogika.
Kirish
Bugungi ta‘lim tizimida talabadan nafaqat bilim, balki shaxsiy va psixologik jihatdan yetuk,
emotsional barqaror, ijtimoiy moslashuvchan mutaxassislar tayyorlash zarurati tug‘ilmoqda.
Ayniqsa, pedagogika yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalarning sotsial va emotsional
intellekti, kelgusidagi kasbiy muvaffaqiyatlari uchun muhim omil hisoblanadi. Pedagogik
faoliyatda talaba nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchilarning psixologik holatini anglab, ular
bilan samarali muloqot o‘rnatishi kerak. Shu sababli, sotsial va emotsional intellekt
ko‘nikmalarini rivojlantirish dolzarb masala hisoblanadi.
Bundan tashqari, gender farqlari ham ushbu intellekt turlarining qanday namoyon bo‘lishiga
ta’sir qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qizlar ko‘proq empatiya ko‘rsatishga moyil
bo‘lishsa, o‘g‘il bolalar mustaqil va raqobatga yo‘naltirilgan yondashuvni tanlashadi. Bu
farqlar, o‘z navbatida, pedagogika ta‘limi jarayonida talabalar o‘rtasidagi individual
yondashuvning muhimligini taqozo etadi.
Asosiy qism
Sotsial intellekt – bu insonning ijtimoiy muhitda o‘zini to‘g‘ri tutish, boshqalar bilan samarali
muloqot o‘rnatish, ijtimoiy holatlarni to‘g‘ri baholay olish qobiliyatidir. Pedagogika
yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalarga nafaqat nazariy bilimlar, balki ijtimoiy muhitga
moslashish, boshqalar bilan to‘g‘ri muloqot o‘rnatish, hamkorlik qilish, muammolarni hal
qilish kabi ko‘nikmalar ham kerak. Bu ko‘nikmalar, o‘z navbatida, talabalarni nafaqat shaxs
sifatida, balki jamiyat a'zosi sifatida ham muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Sotsial
intellektning rivojlanishi pedagoglar uchun juda muhim, chunki ular nafaqat bilimlarni
o‘rgatish, balki talabalarga qanday muloqot qilish, ijtimoiy vaziyatlarda o‘zini qanday tutish
kerakligini o‘rgatish hamda turli ijtimoiy muhitlarga moslashishga yordam berishlari kerak.
Pedagogning o‘zi ham sotsial intellektga ega bo‘lishi zarur. U talabalar bilan ishlashda ularning
individual xususiyatlarini, ehtiyojlarini tushunish va ularga mos yondashuvni tanlash
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Bu, ayniqsa, talabalarning jamoada ishlash va turli vaziyatlarda
to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga tayyorlanishlari uchun muhimdir. Pedagoglar sotsial intellektni
rivojlantirishga qaratilgan treninglar va o‘quv faoliyatlari orqali talabalarini jamiyatda
muvaffaqiyatli ishlashga tayyorlashlari kerak. Ta'limda ijtimoiy muloqot qobiliyatlarini
shakllantirish, talabalarni jamiyatda o‘z o‘rnini topishga va boshqalar bilan samarali aloqalar
o‘rnatishga yordam beradi.
Emotsional intellekt esa o‘z his-tuyg‘ularini anglash va boshqarish, boshqalarning
emotsiyalarini tushunish va ularga to‘g‘ri yondashish qobiliyatidir. Emotsional intellektni
rivojlantirish, pedagogik faoliyatda talabalarga o‘z hissiyotlarini to‘g‘ri anglash va
boshqarishda yordam beradi. Bu, ayniqsa, talaba va o‘quvchi o‘rtasida yaxshi aloqalar
o‘rnatishda muhim rol o‘ynaydi. Pedagoglarning o‘z hissiyotlarini boshqarish va
o‘quvchilarining ruhiy holatini tushunish qobiliyatiga ega bo‘lishi nafaqat o‘quvchilar bilan
samarali ishlashni ta'minlaydi, balki dars jarayonini yanada muvaffaqiyatli o‘tishiga yordam
beradi. Pedagoglar o‘z emotsional intellektini rivojlantirish orqali o‘quvchilarining emotsional
ehtiyojlarini tushunib, ularga mos yondashuvlarni tanlashlari mumkin. Emotsional intellektni
rivojlantirish, o‘quvchilarning stressga qarshi kurashish ko‘nikmalarini shakllantirishga ham
yordam beradi. Boshqa so‘zlar bilan aytganda, talabalar o‘zlarini va boshqalarni yanada yaxshi
tushunishadi, ularning emotsional holatlarini boshqarish, shuningdek, stressni kamaytirish va
boshqalar bilan muvofiqlikni saqlashni o‘rganadilar. Emotsional intellektni rivojlantirish,
nafaqat o‘quv jarayonini, balki talabalarning shaxsiy hayotini ham yaxshilaydi.
Sotsial va emotsional intellektning rivojlanishida gender farqlari ham ahamiyatli rol o‘ynaydi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, qizlar va o‘g‘il bolalar o‘rtasida bu ikki intellekt turining
namoyon bo‘lishida farqlar mavjud. Qizlar ko‘proq empatiya ko‘rsatishga moyil bo‘lishadi,
boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunishga, ularga hamdardlik bildirishga intilishadi. Bu
xususiyatlar ularning jamoaviy faoliyatlarda va muhokamalarda faolroq ishtirok etishlariga
yordam beradi. Qizlar, shuningdek, guruh ishlarida ko‘proq hamkorlikka, murosaga intilishadi,
o‘zaro yordam va qo‘llab-quvvatlashga moyil bo‘lishadi. Bu ularning sotsial intellektini
rivojlantirishda ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, o‘g‘il bolalar ko‘proq mustaqillikni qadrlaydilar, lekin ba'zida o‘z his-
tuyg‘ularini boshqarishda qiynalishlari mumkin. O‘g‘il bolalar ko‘proq raqobatga asoslangan
yondashuvni tanlashadi, lekin bu, albatta, ularning jamoaviy ishlarda muvaffaqiyatsizligini
anglatmaydi. Aksincha, o‘g‘il bolalar ham jamoaviy faoliyatlarda yaxshi natijalarga erishishlari
mumkin, ammo ular ko‘proq mustaqil ishlashga va o‘zlarini isbotlashga intilishadi. Bu xatti-
harakatlar turli strategiyalarni qo‘llashni va har bir talabani o‘z xususiyatlariga mos ravishda
qo‘llab-quvvatlash zarurligini ko‘rsatadi.
Sotsial va emotsional intellektni rivojlantirish jarayonida turli usullar qo‘llanishi zarur.
Maxsus treninglar, rolli o‘yinlar, psixologik mashqlar va o‘z-o‘zini tahlil qilish topshiriqlari bu
ko‘nikmalarni mustahkamlashda samarali vositalar hisoblanadi. Rolli o‘yinlar va
simulyatsiyalar talabalarni real hayotdagi muammolarni hal qilishga tayyorlaydi va ularning
emotsional va sotsial ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu yondashuvlar talabalarni turli ijtimoiy
vaziyatlarda o‘zini qanday tutish, qanday muloqot qilish va boshqalarga qanday yordam
berish kerakligini o‘rganishga imkon yaratadi. Bunday mashg‘ulotlar pedagogika yo‘nalishida
tahsil olayotgan talabalarga kelajakda o‘quvchilar bilan ishlashda o‘zlarini samarali va to‘g‘ri
tutishga yordam beradi.
Shuningdek, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni ta'lim jarayonida qo‘llash muhim ahamiyatga
ega. Har bir talaba o‘zining xususiyatlari, ehtiyojlari va imkoniyatlariga qarab ta'lim olishi
kerak. Pedagoglar talabalarni ularning individual xususiyatlari asosida rivojlantirishga
yordam berishlari lozim. Bu, o‘z navbatida, ta'lim jarayonining samaradorligini oshiradi va
talabalar o‘z imkoniyatlaridan maksimal darajada foydalanishga erishadilar. Shuning uchun
pedagogik ta'limda sotsial va emotsional intellektni rivojlantirish faqat shaxsiy o‘sish uchun
emas, balki kasbiy muvaffaqiyatga erishish uchun ham zarurdir.
15
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Xulosa
Pedagogika ta‘lim yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun sotsial va emotsional intellekt
nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki kasbiy muvaffaqiyat uchun ham muhimdir. Sotsial intellekt
boshqalar bilan samarali muloqot qilish va ijtimoiy muhitda to‘g‘ri harakat qilishni o‘rgatadi,
emotsional intellekt esa his-tuyg‘ularni boshqarish va boshqalarning hislarini tushunishga
yordam beradi. Bu ko‘nikmalar, ayniqsa, pedagoglar uchun muhim bo‘lib, ular o‘quvchilari
bilan samarali ishlashda yordam beradi. Gender farqlari sotsial va emotsional intellektni
qanday namoyon bo‘lishiga ta'sir qilishi mumkin. Qizlar empatiya ko‘rsatishda faolroq
bo‘lishsa, o‘g‘il bolalar ko‘proq mustaqillikni qadrlashadi. Bu farqlar, pedagogika jarayonida
har bir talabaga individual yondashuvni talab qiladi. Shuning uchun ta'limda har bir
talabaning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish va ularni rivojlantirish muhimdir.
Umuman olganda, sotsial va emotsional intellektni rivojlantirish pedagogika sohasida
talabalar uchun muhim ko‘nikma bo‘lib, bu nafaqat shaxsiy, balki kasbiy o‘sish uchun ham
zarurdir. Ta'lim jarayonida bu ko‘nikmalarni shakllantirish, o‘quvchilarning muvaffaqiyatiga
va jamiyatda samarali faoliyat yuritishiga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘afforova, L. (2021). Shaxs va ijtimoiy muhit: psixologik yondashuvlar. Toshkent:
O‘zbekiston pedagogika nashriyoti. 10–25, 40–60
2.
Karimov, A. (2022). Pedagogik faoliyatda emotsional intellekt. Samarqand: Ilm
ziyo.120–135.
3.
Mamatqulova, D. (2020). Yoshlarning ijtimoiy moslashuvi va empatiya darajasi.
Farg‘ona: Ilm sarchashmasi. 45–60.
4.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
5.
Abdurasulov, J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI. Молодые ученые, 2(6), 48-52.
6.
Salimova, S. (2023). Ta‘limda gender psixologiyasi. Toshkent: Yangi asr avlov. 120–
140.
