4
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
TÚRK HÁM QARAQALPAQ TILINDEGI
FRAZEOLOGIZMLERDIŃ IZERTLENIWI
A.O.Djumabaev – magistrant
Ilimiy basshı: A.K.Pirniyazova – f.i.d.,prof.
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
djumabaevalp88@mail.ru +998932548823
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15462955
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Frazeologizmler − hár bir tildiń baylıǵı hám ózine
tánligin kórsetiwshi birlik. Olar bir pútin mánige iye
bolǵan, biraq grammatikalıq jaqtan erkin bóleklerden
ibarat birikpe.
KEY WORDS
frazeologizm, salıstırmalı analiz,
frazeologiyalıq birlik, frazeologiya.
Kirisiw
. Ol tek ǵana belgili bir tilge tán hám kóbinese onıń ulıwmalıq mánisi quramındaǵı
sózlerdiń mánisinen uzaqlasqan idioma yáki sóz birikpeleri bolıp keledi. Sol sebepli olar til
iliminde belgili bir mánini ańlatıwshı birikpeler tárizinde áhmiyetli orın tutadı. Bul túsinik
ilimge birinshi márte rus ilimpazı V.V.Vinogradov tárepinen kirgizilgen. Ol bul
haqqında: ″Frazeologizm – ózgermeytuǵın sóz birikpesi bolıp, onıń ulıwmalıq mánisi
quramındaǵı bóleklerdiń individual mánilerinen kelip shıqpaydı.″ − dep aytıp ótken edi [5].
Túrkiy tillerdegi frazeologizmlerdiń kelip shıǵıwı da uzaq tariyxqa barıp taqaladı. Atap
aytqanda Mahmud Qashqariydiń ″Devonu Luǵatit at – Túrk ″ kitabında (1072-1074) túrkiy
tillerdiń sózlik baylıǵı menen qatar frazeologiyalıq birlikleri
haqqında da bahalı
maǵlıwmatlar keltirilgen. Sol sebepli bul shıǵarma barlıq túrkiy tilles xalıqlardıń birinshi
frazeologiyalıq derekleriniń biri bolıp esaplanadı. Frazeologiyalıq birlikler túrkiy xalıqlardıń
túrli sociyallıq hám mádeniy ózgerislerine qaramastan rawajlanıp, házirgi kúnge shekem jetip
kelgen.
Biz jazba hám awızeki tillerde ańlı hám ańsız tárizde qollanılatuǵın bul sózler ańlatajaq
pikirdiń úlken quramlıq bólegin quraydı.Shıǵarmalar tiline ótkirlik qosıw maqsetinde
qollanılatuǵın frazeologizmler júdá áhmiyetli element bolıp, shayır hám jazıwshılar olardı
itibardan shette qaldıra almaydı.Naqıl-maqallar sıyaqlı frazeologizmler de kóp mánini az sóz
benen ańlatıwdıń eń jaqsı úlgisi bolıp tabıladı.Sonǵı jıllarda frazeologizmlerge baylanıslı
kóplegen ilimiy izertlew jumısları alıp barılmaqta.Tyurkologiyada olarǵa baylanıslı birinshi
ilimiy izertlewler XX ásirdiń 40-jıllarında ámelge asırıldı.Al 50-jıllardan keyin bolsa
frazeologizmler til iliminde óz aldına bir taraw sıpatında qáliplesti hám úyrenile basladı.Eń
aldı menen hár bir xalıq ádebiy tildegi frazeologizmlerdi izertlew arqalı olardı
klassifikaciyalaw yaǵnıy belgili bir toparlarǵı bóliwdi óz aldına maqset etip qoydı.Tilshi
ilimpazlar tárepinen túrli jıllarda shıǵarılǵan ilimiy jumıslar atap aytqanda:túrk tilindegi
frazeologizmler haqqında А.Dolganov (Пути развития идиом в современном турецком
языке. Москва, 1952), ózbek tili boyınsha Sh.Raxmatullaev (Основные грамматические
особенности образных глагольных фразеологических единиц современного узбекского
языка. Ташкент, 1952), uyǵur tili boyınsha Ch.Sayfullin (Устойчивые словосочетания в
современном югурскком языке. Ленинград, 1953 ) hám S.Djaparbekova (Толковый
словарь фразеологии уйгурского языка. Алматы, 1993), tatar tili boyınsha G.Axatov
5
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
(Фразеологические выражения в татарском языке. Казань, 1954 ) hám N.Izenbet
(Фразеологический словарь татарского языка. Казань, 1989), azerbayjan tili boyınsha
A.Bayramov (Устойчивые словосочетания в азербайджанском языке. Ленинград, 1959),
túrkmen tili boyınsha K.Babaev (Идиома в туркменском языке. Ашхабад, 1963), qırǵız tili
boyınsha S.Osmanova (Идиома в кыргызском языке. Фрунзе, 1969), qumıq tili boyınsha
K.Daybova (Фразеология кумыкского языка. Москва, 1973), qarashay tili boyınsha
Z.Djarashueva (Вопросы фразеологии современного Карачаево-Балкарского языка. Баку,
1973), bashqurt tili boyınsha Z.Uraksin (Фразеология башкирского языка. Москва, 1976),
yakut tili boyınsha A.Nelunov (Глагольная фразеология якутского языка. Абакан,1979),
shubash tili boyınsha bolsa M.Chernov (Фразеология современного чувашского языка.
Чебоксары, 1985) buǵan ayqın mısal bola aladı.
Túrk tili de frazeologizmlerge júdá bay tillerdiń biri.Dáslep túrk tilindegi
frazeologizmler ″darbımesel″, ″tabir″, ″ıstılah″ sıyaqlı terminler menen atalǵan, biraq 1935-
jılda Istanbuldaǵı ″Túrk tili ilimiy izertlew shólkemi″ tárepinen ″deyim″ termini engizilgen
hám házirgi kúnge shekem ol usılay atalıp kelmekte.Túrkshe frazeologiyalıq birliklerdi
izetlew leksikografiya hám folklordı úyreniwge bolǵan qızıǵıwshılıqtıń artıwı nátiyjesinde
baslanǵan.
Birinshi ilimiy izertlewler XIX ásirdiń aqırı XX ásirdıń baslarında
atap
aytqanda:Ahmet Vefik Paṣa (1823-1891) ″Lehҫe-i Osmani″ kitabı Osmanlı túrkshesiniń
frazeologiyalıq baylıǵın toplaǵan birinshi ilimiy jumıslardıń biri bolıp, onda avtor bul tarawdı
sistemalı úyreniwge tiykar salǵan.Ṣemsettin Sami (1850-1904) ″Kamus-ı Tűrki″ sózligi túrk
tiliniń klassik shıǵarmalarınan biri bolıp, onda sózlerdi semantikalıq jaqtan ashıp beriw hám
frazeologiyalıq birliklerdi túsindiriw arqalı túrk tiliniń sóz baylıǵın jámiyetshilikke en
jaydırǵan. Fuad Kőprűlű (1890-1966) ″Tűrk Edebiyatı Tarihi″ shıǵarmasında túrk xalqı
ádebiyatı hám xalıq awızeki dóretpelerindegi frazeologizmlerdiń kelip shıǵıw dereklerin tereń
analiz qılǵan.Olar til ilimine úlken úles qosıw arqalı bul tarawdıń rawajlanıwında
jetekshilerden biri boldı.Sózsiz olardıń ilimiy miynetleri túrk tiliniń baylıǵın saqlaw hám
úyreniwde júdá bahalı derek bolıp tabıladı.
Respublika dáwiri izertlewleri.
Túrk tilin modernizaciya qılıw hám milliy tildi
rawajlandırıw háreketi bul dáwirde frazeologiyalıq birliklerdi ele de tereńirek izertlewdi
talap etti. Őmer Asım Aksoy (1898-1993) ″Deyim Sőzlűǵű″ shıǵarmasında túrk tiliniń tariyxıy
rawajlanıwı hám frazeologizmlerdiń ádebiy shıǵarmalarda qollanılıwın úyrengen.
Al ″Atasőzler ve Deyimler Sőzlűǵű″ shıǵarmasında bolsa, hár bir frazeologizmniń
semantikalıq hám mádeniy kontekstte qalay qollanılıwın úyreniw arqalı olardı sistemalı
analizlegen. Sonday-aq ol frazeologizmlerdiń túrli dialektlerde qollanılıwı, semantikalıq
analizi hám sociyallıq ómirdegi ornın úyrenip,olardı ilimiy tiykarda sistemalastırǵan. Besim
Atalay (1882-1965)″Divan-ű Lűǵati't-Tűrk″ shıǵarmasındaǵı eski túrkiy frazeologiyalıq
birliklerdiń házirgi zamanagóy túrk tilindegi ekvivalentlerin tapqan hám olardıń semantikalıq
táreplerin úyreniwge úlken úles qosqan. Ali Pűskűllűoǵlu(1935-2008) ″Tűrkҫe Deyimler
Sőzlűǵű″ shıǵarmasında túrk tilindegi frazeologizmlerdiń mánileri hám olardıń qollanılıw
orınları haqqında sóz etiledi. Doǵan Aksan(1929-2010) ″Tűrkҫenin Sőzvarlıǵı″ kitabında túrk
tilindegi frazeologizmlerdi semantikalıq hám kontekstual tárepten analizlegen. Joqarıda atı
atalǵan ilimpazlar respublika dáwirinde frazeologizm til iliminde óz aldına bir taraw retinde
úyreniliwine úlken úles qosqan.
Zamanagóy izertlewler(búgúngi kún)
Lingvistikalıq kóz qaraslardıń rawajlanıwı
menen frazeologiyalıq birliklerdiń semantikalıq, pragmatikalıq hám mádeniy aspektlerin
úyreniwge úlken itibar qaratıldı. Atap aytqanda, Isa Őzkan ″Tűrkҫede Deyimlerin
Anlambilimsel Incelenmesi″ ilimiy jumısında túrkshe frazeologizmlerdiń semantikalıq dúzilisi
boyınsha ilimiy izertlewler alıp barǵan. Dr.Osman Őzer ″Tűrkҫede Deyimlerin Kóken Bilgisi″
6
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
shıǵarmasında
túrkshe
frazeologiyalıq
birliklerdiń
kelip
shıǵıwı
haqqında
izertlegen.Al ″Deyimlerin Kűltűrel ve Sosyal Boyutları ″ miynetinde bolsa, frazeologiyalıq
birliklerdiń mádeniy hám sociyallıq táreplerin analiz qılǵan.Necmi Akyalcın ″Tűrkҫe Deyimler
Sőzlűklerine Alınmış, Deyim Olmayan Kimi Sőz Őbeklerine Ilişkin Bir Deǵerlendirme″
maqalasında túrkshe frazeologiyalıq sózliklerge kiritilgen, biraq negizinde frazeologiyalıq
birlik bolmaǵan sóz birikpeleri analizlegen.Esin Al ″Tűrkҫe Deyimlerde Sőz Metaforları
Űzerine Bir Deǵerlendirme″ maqalasında túrkshe frazeologiyalıq birliklerdegi metaforalarǵa
tallaw jasalǵan.Ahmet Turan Sinan ″Tűrk Dűnyasında Deyim Bilimi Ҫalıṣmaları″ atlı
miynetinde túrk dúnyasında frazeologizm boyınsha alıp barılǵan izertlewler haqqında ulıwma
maǵlıwmatlar berilgen.Olar joqarıdaǵı ilimiy miynetleri arqalı frazeologiyanı izertlewdiń jańa
dáwirin ashıp beriw menen qatar jas ilimpazlarǵa bul tarawda ele de izertleniwi kerek bolǵan
baǵdarlar bar ekenligin ilimiy kózqaraslar tiykarında dálillep berdi.
XX ásirdegi izertlewler.
Qaraqapaq til biliminde frazeologizmlerdi til birligi sıpatında
úyreniw XX ásirdiń 50-jıllarınan keyin baslandı. N.A. Baskakovtıń miyneti qaraqalpaq til
bilimindegi dáslepki fundamental izertlew bolıp esaplanadı. Biraq ol frazeologizmlerdi óz
aldına bólip kórsetpey tek ǵana xalıq awızeki ádebiyatınan oǵada kóp frazeologiyalıq úlgiler
toplap, olardı frazeologiyalıq emes, leksikalıq, sintaksislik baǵdardaǵı tallawlar ushın mısallar
sıpatında paydalanǵan.Eń dáslep qaraqalpaq filologiyasında ″frazeologiya″ termini belgili
folklorist, qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerin jiynawshılardıń biri, professor Q.Ayımbetov
tárepinen qollanılǵan. Qaraqalpaq tiliniń leksikasın arnawlı izertlegen ilimpaz
E.Berdimuratov
″Házirgi
zaman
qaraqalpaq
tiliniń
leksikologiyası″
miynetinde
frazeologizmlerdiń tiykarǵı belgilerin, semantikalıq birigiwshiligi, qurılısı,
tariyxıy shıǵısı, ekspressivlik-stillik ayrıqshalıqları hám qollanılıw órisi boyınsha túrlerin keń
túrde tallaw jasaǵan.Sonday-aq onıń ″Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı
menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı″ miynetinde frazeologizmlerdiń kórkem
shıǵarmalar tilinde súwretlew quralı xizmetinde qollanılıwı qarastırılǵan. Qaraqalpaq til
biliminiń tariyxında frazeologiya máselelerin óz aldına arnawlı izertlew boyınsha dáslepki
miynetlerdiń biri S.Naurızbaeva tárepinen jazıldı.Ol frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına
qatnasına itibar qarattı.1967-jılı Moskvada ″Qaraqalpaq tilindegi atawısh frazeologiyalıq
birliklerdiń tipleri hám olardıń qaraqalpaqsha-russha sózlikte beriliwi″ degen temada
kandidatlıq dissertaciya jaqladı hám monografiyasın baspada járiyaladı. J.Eshbaev qaraqalpaq
tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligin, al T.Djumamuratov bolsa mektep oqıwshılarına
arnalǵan russha-qaraqalpaqsha frazeologiyalıq sózlik dúzdi. Bul dáwirdegi atı atalǵan tilshi
ilimpazlar frazeologiyalıq birliklerdi toplaw, onıń sementikalıq ózgesheliklerin anıqlaw hám
sózlikler dúziw menen shuǵıllanǵan. Sonday-aq olar qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi
leksikologiya quramında arnawlı izertlep qoymastan, onıń óz aldına bir taraw sıpatında
úyreniliwi kerekligi haqqındaǵı dáslepki ilimiy kózqaraslardı ilgeri súrgen.
XXI ásirdegi izertlewler.
Bul dáwirge kelip qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasın izertlew
jańa basqıshqa kóterildi. Atap aytqanda 2000-jılı Nókiste G.Aynazarova ″Qaraqalpaq tilindegi
simmetriyalı eki komponentli frazeologizmler″ degen temada kandidatlıq dissertaciya jumısın
tabıslı jaqladı.Onıń miyneti eki komponentli frazeologizmlerdiń leksika-semantikalıq hám
stillik ózgesheliklerine arnaldı. B. Yusupova tárepinen járiyalanǵan oqıw qollanbada
qaraqalpaq frazeologiyası úlken ózgeshelikleri menen ajıralıp turatuǵının hám bul tarawdıń
óz aldına bir pán sıpatında úyreniliwi kerekligi,semantikalıq jaqtan birigiwshiligi hám sóz
shaqaplarına qatnası,onıń etimologiyası,stillik ózgeshelikleri, qosımsha retinde adam dene
músheleriniń atamalarına baylanıslı frazeologizmlerdiń dizimi berilgen. I. Yusupov
shıģarmaları
tilindegi
frazeologizmler
G.Allambergenova
tárepinen
arnawlı
úyrenildi.Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovlar tárepinen dúzilgen ″Qaraqalpaq tilindegi
frazeologizmler″ dep atalǵan sózlikte bolsa, xalıqtıń arasında keń tarqalǵan, kórkem
ádebiyatlarda, baspasózde qollanılatuǵın 7500 ge jaqın frazeologizmlerdiń álipbe tártibinde
7
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
variantları,sinonimleri,
antonimleri
berilgen[9].
Sonday-aq
A.Pirniyazova
tárepinen ″Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları″ atlı
monografiyası hám M.Nızanov shıģarmaları tiliniń frazeologiyalıq sózligi dúzildi hám
baspadan shıqtı.XXI ásirdegi ilimiy izertlewlerde tek frazeologiyalıq birliklerdiń mánisin
túsiniwge ǵana emes, olardıń basqa túrkiy tillerdegi ekvivalentlerin sonday-aq uqsaslıq
táreplerin salıstırmalı úyreniwge kóbirek itibar berilmekte.
Ulıwmalastırıp aytqanda, túrk hám qaraqalpaq tilleriniń frazeologiyasınıń salıstırmalı
úyreniliwi zamanagóy lingvistika,mádeniy antropologiya hám milliy miyrastı saqlaw sıyaqlı
tarawlar ushın áhmiyetli bir izertlew jónelisi bolıp xizmet etedi. Frazeologiyalıq birlikler –
tildiń mádeniy baylıǵı,xalıqtıń tariyxıy tájriybesi hám dúnya qarasın sáwlelendiriwshi
lingvomádeniy birlikler.Bul eki til de túrkiy tiller toparına kiriwine qaramastan olardıń
frazeologiyalıq sistemaları hár qıylı tariyxıy, geografiyalıq hám mádeniy ortalıqlarda
rawajlanǵanlıǵı sebepli ózine tán ózgesheliklerge iye.Al biz olardıń frazeologiyalıq birliklerin
salıstırmalı úyreniw arqalı birinshi gezekte, túrkiy xalıqlardıń mádeniy jaqınlıǵın hám
ayırmashılıqların anıqlaw imkanıyatına iye bolamız. Ekinshi tárepten bolsa, bunday
salıstırmalı analizler túrkiy tillerdiń tipologiyalıq uqsaslıqların hám ayırmashılıqların ele de
tereń úyreniwge hám olardıń tariyxiy evolyuciyasın rekonstrukciya qılıw ushın tiykar bolıwı
múmkin. Sonday-aq frazeologiyalıq birliklerdiń semantikalıq analizi arqalı eski túrkiy
tillerdegi sózlerdiń mánileriniń ózgeriwi hám mádeniy migraciya jolları haqqında
maǵlıwmatlar alıw imkaniyatı payda boladı.Úshinshiden, basqa túrkiy tillerge salıstırǵanda az
izertlengen hám keń tarqalmaǵan frazeologiyalıq birliklerdi hújjetlestiriw, global kólemde
lingvistikalıq baylıqlardı saqlawǵa xizmet etedi.Zamanagóy dúnyada kúsheyip baratırǵan
globalizaciya tendenciyaları milliy tillerdiń ózine tán ózgesheliklerin joǵaltıw qáwipin keltirip
shıǵarmaqta.Sol sebepli qaraqalpaq frazeologiyasın túrk tilindegi uqsas birlikler menen
salıstırıw arqalı onıń lingvistikalıq mánilerin sistemalastırıw hám sózlikler dúziw zárúrligi
júzege kelmekte.Bul sıyaqlı ilimiy izertlewler bolsa qaraqalpaq tiliniń túrkiy tiller arasındaǵı
ornın saqlap qalıwǵa hátteki onıń basqa tiller tárepinen salıstırmalı izertleniwine de xizmet
etedi.
Ádebiyatlar
1. Айназарова Г. Қарақалпақ тилинде теӊлес еки компонентли фразеологизмлер. –
Нөкис: 2005.Б.117
2. Айымбетов Қ. Қарақалпақ фольклоры. – Нѳкис: «Қарақалпақстан » , 1977.Б.223
3. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиӊ функционаллық стиллериниӊ раўажланыўы
менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. - Нөкис: «Қарақалпақстан»,
1973.Б.310
4. Бердимуратов Е. Хәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Некис: 1994.
5. Виноградов В.В. Русский язык:Грамматическое учение о слове. Москва, 1972.
6. Джумамуратов Т. Русско-каракалпакский фразеологический словар для
школников . «Каракалпакстан», 1985.
7. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис:
«Қарақалпақстан», 1985.
8. Наурызбаева С. Типы именных фразеологических единиц каракалпакского
языка и их отражение в каракалпакско-русском словаре. Автореф. дисс…
канд.филол.наук. – Москва: 1967.
9. Пахратдинов Қ. , Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиндеги фразеологизмлер Нөкис:
«Билим», 2012.
8
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
10. Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası. – Toshkent: «Tafakkur
qanoti»,2014.Б.241.
