145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
MAKTABGACHATALIM TASHKILOTLARIDA BOLALAR
NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA OILA HAMKORLIGINI
AHAMYATI
Yuldasheva Dilafruz Maxamadaliyevna
FarDU filologiya fanlari doktori (DSc)dotsent
Arapova Gulshoda Avazbek qizi
FarDU, Ta’lim va tarbiya nazariyasi va
metodikasi (maktabgacha ta’lim)
mutaxassisligi, 1-bosqich magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15461970
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalar nutqini rivojlantirish jarayonida oila bilan
hamkorlikning ahamiyati yoritilgan. Unda ota-onalar
va pedagoglar o‘rtasidagi uzviy aloqaning bolaning
og‘zaki nutqini shakllantirishdagi roli tahlil qilinadi.
Tadqiqotda nutq rivoji uchun zarur sharoit yaratish,
uy va
maktabgacha ta’lim tashkiloti muhitida
uzviylikni ta’minlash, hamkorlikda o‘yinlar, suhbatlar
va tarbiyaviy mashg‘ulotlar o‘tkazishning samarali
usullari ko‘rib chiqiladi. Ishda oila bilan ishlashda
innovatsion yondashuvlar va tajribalar asosida
tavsiyalar beriladi
KEY WORDS
Oila , g’amxo’rlik , nutq mashqlari ,
nutqiy muammo, o’yin , interaktiv
faoliyatlar, faol muloqot
Kirish
Hozirgi zamon maktabgacha ta’lim tizimida bolalarning har tomonlama rivojlanishini
ta’minlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, bolalarning og‘zaki nutqini
shakllantirish va rivojlantirish ularning kelajakdagi ijtimoiy faolligi, tafakkuri hamda ta’lim
olish jarayonidagi muvaffaqiyatlari uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Nutq —
bu nafaqat fikrni ifoda etish vositasi, balki bolaning dunyoqarashi, shaxsiyati va ijtimoiy
munosabatlarining shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
Mazkur jarayonda ta’lim
muassasasi bilan bir qatorda, oila — ya’ni bolaning eng yaqin muhitidagi insonlar ham katta
ahamiyatga ega. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy rivojlanishida ota-onalar bilan
samarali hamkorlik o‘rnatish, tarbiyachi va oila o‘rtasida uzviy aloqa yo‘lga qo‘yish bu
jarayonning samaradorligini oshiradi. Shu sababli, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida nutqni
rivojlantirishga qaratilgan pedagogik ishlarni oilaviy tarbiya bilan uyg‘unlashtirish dolzarb
ahamiyat kasb etadi
.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida bolalar nutqini rivojlantirishda oila hamkorligining
ahamiyati juda katta. Oila — bu bola uchun ilk ta'lim va tarbiya manbaidir. Shu sababli,
oilaning maktabgacha ta'lim muassasasi bilan yaqindan hamkorlik qilishi bolaning nutq
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Quyidagi nuqtalarda oila hamkorligining ahamiyatini
ko'rish mumkin:
1.
Bolaga g'amxo'rlik va e'tibor
: Oila bolaga doimiy e'tibor, sevgi va g'amxo'rlik ko'rsatgan
holda, uning ruhiy va jismoniy holatining yaxshilanishiga yordam beradi. Nutq
rivojlanishida bola o'zining his-tuyg'ularini ifodalashda oila yordamiga muhtoj.
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
2.
Kun tartibi va nutq mashqlari
: Maktabgacha ta'lim muassasasi bolalarga nutq
rivojlanishi uchun maxsus mashqlar va o'yinlar taklif qilsa, oila ham uyda shu mashqlarni
davom ettirib, nutqni yanada rivojlantirishi mumkin. Masalan, bola bilan birga kitob o'qish,
savol-javob o'yinlari o'ynash, to'g'ri talaffuzga e'tibor qaratish kabi oddiy amallar.
Ba'zi bolalar nutq rivojlanishida qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Oila va maktabgacha
ta'lim tashkilotlari o'rtasida hamkorlikda bunday muammolarni aniqlash va hal qilish
mumkin. Oila o'z bola bilan aloqada bo'lishi orqali nutqdagi kamchiliklarni erta aniqlab, ularni
tuzatishga yordam beradi. Oila bolaga nutqni rivojlantirishda zarur bo'lgan ijobiy muhitni
yaratadi. Uyda bolaga nutqni rivojlantiruvchi dialoglar, suhbatlar va faoliyatlar bilan vaqt
o'tkazish uning o'z fikrini aniq va ravon ifodalashiga yordam beradi.
Ota-onaning nutq
ko'nikmalarini rivojlantirishda bevosita ta'siri bor. Otaona qanday so'zlar ishlatishi, qanday
suhbatlarda ishtirok etishi bolaga namuna bo'ladi. Masalan, o'z fikrlarini aniq va ravon
ifodalash, to'g'ri talaffuzga e'tibor berish, bolaga so'z boyligini kengaytirishga yordam beradi.
Oila, maktabgacha ta'lim tashkilotlari bilan hamkorlikda bolalarga turli mavzular haqida
bilimlar berishga yordam beradi. Bu, o'z navbatida, bolalarning savodxonligini oshirish va
nutqini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Oila hamkorligining nutq rivojlanishidagi o'rni
.Oila bolaning hayotidagi birinchi va eng
muhim ta'lim muassasasidir. Bola hayotining dastlabki yillarida uning dunyoqarashi, axloqi,
hissiyotlari, va eng muhimi, nutqi rivojlanadi. Nutq, nafaqat kommunikatsiya vositasi sifatida,
balki bola dunyoni anglash, fikrlash va o'z his-tuyg'ularini ifodalash imkoniyatini taqdim etadi.
Shu sababli, oila hamkorligining nutq rivojlanishidagi o'rni juda katta va muhimdir. Oila bola
uchun ilk ta'lim va tarbiya manbaidir. Aynan uyda bolaning nutqi shakllanadi, chunki u uyda
eng ko'p vaqtini ota-onalari bilan o'tkazadi. Bola bilan muntazam suhbatlashish, so'zlarni
to'g'ri talaffuz qilish, yangi so'zlar va iboralarni ishlatish orqali oila bolaga nutqni
rivojlantirishda muhim ta'sir ko'rsatadi. Ota-ona o'zining nutqiy namunalari orqali bolaning
nutqiga ijobiy ta'sir o'tkazadi. Agar oila a'zolari bolaga to'g'ri va aniq gapirishni ko'rsatsa, bola
ham shu tarzda muloqot qilishni o'rganadi. Bu esa uning so'z boyligini kengaytiradi va tilni
rivojlantiradi Oila bolaga to'g'ri va samarali nutq rivojlantirish uchun zarur muhitni yaratadi.
Uyda bolalar bilan doimiy ravishda suhbatlashish, turli mavzularda gaplashish, kitoblar o'qish,
o'yinlar o'ynash kabi faoliyatlar orqali bola so'zlarni to'g'ri ishlatishni o'rganadi. Bu esa nutq
rivojlanishini sezilarli darajada yaxshilaydi. Misol uchun, bola bilan birga hikoyalar o'qish,
savol-javob o'yinlari o'ynash, tasavvurni rivojlantiruvchi mashqlar qilish uning nutqini
rivojlantirishga yordam beradi. Bu jarayonda, oila bolaning qiziqishlarini qo'llab-quvvatlaydi
va uning yangi so'zlar o'rganishiga yordam beradi.
Oila
va
maktabgacha
ta'lim
muassasalarining
hamkorligi
Bolalar maktabgacha ta'lim tashkilotlariga qatnashishdan oldin oila bolaga dastlabki ta'limni
beradi. Shuning uchun oila va maktabgacha ta'lim tashkilotlari o'rtasidagi hamkorlik bolaning
nutq rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Maktabgacha ta'lim muassasasida pedagoglar bolalarga
nutq rivojlanishi uchun zarur bo'lgan maxsus mashqlarni taqdim etishadi, ammo oila uyda bu
mashqlarni davom ettirishi va ularni hayotga tadbiq etishi zarur. Oila va ta'lim tashkiloti
o'rtasida muntazam aloqalar o'rnatish, masalan, ota-onalar yig'ilishlari, seminarlar yoki
mashg'ulotlar orqali nutq rivojlanishi bo'yicha maslahatlar almashish bolalar nutqini yanada
samarali rivojlantirishga yordam beradi. Ota-onalar pedagoglardan olingan maslahatlarni
amaliyotda qo'llash orqali bolalarining nutqini yanada rivojlantirishi mumkin.
Boladagi nutq muammolarini erta aniqlash va ularni hal qilish.
Nutq rivojlanishida ba'zi
bolalar muammolarga duch kelishi mumkin. Bu muammolarni erta aniqlash va ularni tuzatish
uchun oila va maktabgacha ta'lim tashkilotlari o'rtasida samarali hamkorlik zarur. Oila bolasi
bilan aloqada bo'lishi orqali nutqdagi qiyinchiliklarni tezda aniqlab, pedagoglarga murojaat
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
qilib, muammoni hal qilish uchun zarur choralarni ko'rishi mumkin. Mutaxassislar, ota-
onalar va pedagoglar o'rtasida o'zaro hamkorlik bolaning nutq rivojlanishini qo'llab-
quvvatlashda muhim rol o'ynaydi. Misol uchun, bolada talaffuz yoki so'z boyligini oshirishda
qiyinchiliklar kuzatilsa, oila va pedagoglar birgalikda usullarni ishlab chiqib, bu muammoni
tezda bartaraf etishlari mumkin
Oila muhitining nutq rivojlanishiga ta'siri .
Oila muhiti bolaning umumiy rivojlanishiga
ta'sir etadi. Oila a'zolari bir-birlariga qanday murojaat qilishadi, qanday til ishlatishadi, qaysi
mavzularda suhbatlashishadi — bularning barchasi bolaning nutqiga ta'sir ko'rsatadi.
Masalan, bola oilada o'z fikrini erkin ifoda eta olish, suhbatalarda qatnashish va turli
savollarga javob berish imkoniyatiga ega bo'lsa, uning nutqi tez rivojlanadi.
Bolaga nutqni rivojlantirishda e'tiborli muhit yaratish
.
Bolalar uchun til va nutq
rivojlanishi o‘zining eng muhim bosqichlarini maktabgacha ta'lim davrida o‘tadi. Bu davrda
bola har jihatdan rivojlanib, o‘z his-tuyg‘ularini, fikrlarini va qarashlarini ifodalash
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Nutq rivojlanishida muhitning o‘rni katta ahamiyatga ega. Bola
o‘zining til ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun unga ijobiy, motivatsion va to‘g‘ri sharoitlar
yaratish zarur. Shuning uchun, bolaga nutqni rivojlantirishda e'tiborli va ma'naviy jihatdan
boy muhit yaratish uning til ko‘nikmalarini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi.
1. Samarali va
muhitini yaratish
Bolalar uchun nutqni rivojlantirishda eng muhim
omillardan biri — faol va samarali muloqotdir. Bola o‘z fikrini ifodalashni, savollar berishni,
yangi so‘zlar o‘rganishni oiladan va atrof-muhitdan o‘rganadi. Ota-onalar va pedagoglar
bolaning nutqini rivojlantirish uchun ular bilan muntazam ravishda suhbatlashishlari,
bolaning gaplarini diqqat bilan tinglashlari va to‘g‘ri javoblar berishlari kerak. Samarali
muloqot bolaning o‘zini erkin his etishiga, yangi so‘zlarni o‘rganishiga, nutqni aniq va to‘g‘ri
ishlatishiga yordam beradi.
2. O‘yinlar va interaktiv faoliyatlar
.
O‘yinlar — bu bolaning rivojlanishiga va o‘rganishiga
eng yaxshi vosita. Nutqni rivojlantirish uchun o‘yinlar orqali turli xil vazifalar berish, bolaning
diqqatini jalb qilish, savol-javob o‘yinlari, rol o‘ynash va hayotiy situatsiyalarni muhokama
qilish kabi faoliyatlar bolaga nutqni rivojlantirishda yordam beradi. O‘yinlar bolaga yangi
so‘zlarni o‘rganishga, nutqni aniq va ravon ishlatishga yordam beradigan qulay va qiziqarli
vosita hisoblanadi. Shuningdek, interaktiv o‘yinlar bolalarning muammoni hal qilish, fikr
yuritish va muloqotda faol ishtirok etish qobiliyatini rivojlantiradi.
3. Kitoblar va hikoyalar
Bola nutqini rivojlantirishda kitoblar o‘qish juda muhim ahamiyatga
ega. Kitoblar bola uchun yangi so‘zlar, tushunchalar va iboralar o‘rgatadi. Ota-onalar va
pedagoglar bolaga turli janrdagi kitoblarni o‘qib berishlari, hikoyalar orqali yangi so‘zlar va
izohlar o‘rgatishlari kerak. Kitob o‘qish orqali bola nafaqat so‘z boyligini oshiradi, balki uning
tasavvuri, fikrlash va muloqot qilish qobiliyati rivojlanadi. Hikoyalar aytish, ertaklar o‘qish,
bolalar uchun mos she’rlarni eslatib turish ham uning nutqini rivojlantirishda yordam beradi.
4. O‘rgatishning vizual va eshitish elementlari
Bola nutqini rivojlantirish uchun vizual va
eshitish elementlari muhim ahamiyatga ega. Bola uchun rangli rasmlar, video materiallar,
animatsiyalar va bolalar uchun mo‘ljallangan ta'lim dasturlari orqali nutq rivojlantirilishi
mumkin. Eshitish elementlari (masalan, bolalar uchun mo‘ljallangan musiqa, qo‘shiqlar,
she'rlar va boshqa tinglashga mo‘ljallangan materiallar) bolaning nutqini boyitadi. Vizual
materiallar esa bolaga so‘zlarni va iboralarni tasavvur qilishga yordam beradi, bu esa uning
fikrlash jarayonini yengillashtiradi va nutqning shakllanishiga turtki bo‘ladi.
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
5. Tashqi muhit va atrof-muhit bilan aloqalar
Bola o‘z nutqini rivojlantirish uchun o‘zi
atrofida bo‘layotgan jarayonlarga, odamlar va ob-havoga nisbatan qiziqish va e'tibor
ko‘rsatishi zarur. Maktabgacha ta'lim tashkilotlari, oilalar va jamiyat umumiy rivojlanish
uchun bola uchun har tomonlama boy va e'tiborli muhit yaratishi kerak. Bola atrofdagi
odamlar bilan muloqot qilish, yangi joylarga sayohat qilish, yangi vazifalarni bajarish orqali
nutqini rivojlantiradi. Shuningdek, bolalar bilan alohida aloqalarni yaratish, ularni yangi
ijtimoiy vaziyatlarga kiritish orqali o‘z fikrlarini aniq va to‘g‘ri ifodalashga yordam beradi.
6. O‘rnak bo‘lish va ijobiy rag‘batlantirish
Bola nutqining rivojlanishida ota-onalar va
pedagoglarning o‘rni katta. Agar bolalar atrofidagi kattalar o‘z nutqlarida to‘g‘ri talaffuz, aniq
ifodalar va so‘zlarni ishlatsalar, bola bu holatni ko‘rib o‘rganadi. Ota-onalar o‘z nutqida bola
uchun model bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, bola nutqida o‘zgarishlar sezilganda, ijobiy
rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash orqali uning ishonchini oshirish zarur. Ijobiy
rag‘batlantirish va so‘zlar orqali bolaning o‘z nutqini rivojlantirishda yordam berish uning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va rivojlanishiga turtki beradi.
7. Bolaning fikrini va his-tuyg‘ularini ifodalash imkoniyatlari
Bolalar nutqini
rivojlantirishda ular o‘z fikrlarini erkin ifoda eta olishlari kerak. Oila va ta'lim muassasalarida
bola o‘z his-tuyg‘ularini, ehtiyojlarini va fikrlarini ifodalashga imkoniyat yaratish zarur.
Masalan, bola o‘zining kayfiyatini yoki istaklarini ifoda etish orqali nutqni rivojlantiradi. Oila
va pedagoglar bolaning his-tuyg‘ularini tinglab, unga erkin muloqot qilish imkoniyatini
yaratishlari kerak. Bu bolaning nutqini shakllantirishda ijobiy ta'sir ko‘rsatadi
Ota-ona va tarbiyachilar o'rtasidagi doimiy aloqalar
:
Ota-onalarga pedagogik maslahatlar va ko'rsatmalar berish
Tarbiyachilar ota-onalarga
bolalarining rivojlanishiga oid tavsiyalar va maslahatlar berishi mumkin. Ular bolalarning
nutq rivojlanishi, ijtimoiy ko‘nikmalarini o‘stirish, hissiy holatini qo‘llab-quvvatlash va
o‘yinlar orqali o‘rgatish kabi masalalarda ota-onalarga yordam beradi. Ota-onalar
pedagoglarning maslahatlari asosida bolalarining rivojlanishiga yordam beruvchi faoliyatlarni
uyda ham davom ettirishlari mumkin. Bunday aloqalar bolaning rivojlanishiga yanada ijobiy
ta'sir ko‘rsatadi.
Bola o'rtasidagi muammolarni erta aniqlash
Ba'zida bolalarda nutq rivojlanishi yoki
boshqa ijtimoiy va emotsional muammolar yuzaga kelishi mumkin. Ota-ona va tarbiyachilar
o'rtasidagi doimiy aloqalar bunday muammolarni erta aniqlashga yordam beradi. Misol uchun,
bolada talaffuz muammosi yoki nutqdagi sust rivojlanish sezilsa, tarbiyachi ota-onaga bu
haqda xabar berishi mumkin, va ota-onalar uydagi mashg‘ulotlar orqali bu muammoni hal
qilishda yordam beradi. Shu tarzda, muammolar erta aniqlanadi va bartaraf etiladi.
Doimiy aloqalar bola uchun bir xil muhit yaratadi.
Tarbiyachilar va ota-onalar o'rtasida
uzluksiz muloqot orqali bola uchun bir xil pedagogik muhit yaratish mumkin. Ota-onalar va
pedagoglar birgalikda bolaning rivojlanishiga oid umumiy maqsadlarni belgilab, ularni amalga
oshirish yo‘lida bir xil yondashuvlarni qo‘llashadi. Misol uchun, bola maktabgacha ta'lim
muassasasida o‘rganayotgan ko‘nikmalarni uyda ham davom ettirish, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz
qilish, kitoblar o‘qish va boshqa faoliyatlarni uyda amalga oshirish bolaning o‘zini erkin va
qulay his qilishi, o‘zgarishlarni tezroq o‘zlashtirishiga yordam beradi.
Muloqotning turli shakllari .
Ota-ona va tarbiyachilar o‘rtasidagi aloqalar turli shakllarda
bo‘lishi mumkin: shaxsiy uchrashuvlar, telefon orqali suhbatlar, elektron pochta yoki
messenjerdan foydalanish, ota-onalar yig‘ilishlari va seminarlar. Har bir aloqaning o‘ziga xos
149
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
afzalliklari bor. Masalan, shaxsiy uchrashuvlar bolalarining rivojlanishini o‘zaro muhokama
qilish va aynan shu vaqtda masalalarni hal etish imkonini beradi. Elektron pochta va
messenjerdan foydalanish esa tezkor aloqani o‘rnatishga yordam beradi.
Ijobiy va samarali aloqalar uchun muhit yaratish .
Ota-ona va tarbiyachilar o'rtasida ijobiy
va samarali aloqalar o'rnatish muhimdir. Buning uchun ochiq va samimiy muloqot, hurmat va
ishonch muhitini yaratish zarur. Ota-onalar va pedagoglar o‘rtasidagi doimiy aloqalar bolani
qo‘llab-quvvatlash va unga kerakli yordamni ko‘rsatish uchun kuchli bir tizim yaratadi. Agar
o‘rtada ishonch va ijobiy munosabatlar bo‘lsa, hamma masalalar osonroq hal etiladi va bola
o‘zini qulay his qiladi.
Ota-onalar va tarbiyachilar o‘rtasidagi hamkorlikdagi tadbirlar .
Ota-ona va tarbiyachilar
o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash uchun birgalikda tadbirlar tashkil etish ham
muhimdir. Masalan, ota-onalar va pedagoglar birgalikda bolalar uchun bayramlar,
ko‘rgazmalar, ta'limiy o‘yinlar yoki seminarlar tashkil etishlari mumkin. Bunday tadbirlar ota-
onalar va tarbiyachilarni birlashtiradi, bola uchun esa ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Tadbirlar
davomida ota-onalar tarbiyachilardan bolalarining rivojlanishiga oid maslahatlar olishi
mumkin.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish – ularning shaxsiy, aqliy va ijtimoiy
rivojlanishining ajralmas qismidir. Ushbu jarayon faqatgina maktabgacha ta’lim muassasasida
emas, balki oila muhitida ham izchil va uyg‘un tarzda olib borilishi lozim. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, ota-onalar va tarbiyachilar o‘rtasidagi samarali hamkorlik bolaning nutqiy
faolligini oshiradi, uning muloqotga kirishishiga, so‘z boyligini kengaytirishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Oila a’zolari, ayniqsa ona tilining rivojlanishida bevosita ishtirok etib, bolaga to‘g‘ri
nutq namunasini ko‘rsatish, tinglash va fikr almashish muhitini yaratish orqali ta’lim
muassasasidagi ishlarni samarali tarzda to‘ldirib boradi. Shunday ekan, maktabgacha ta’lim
tashkilotlari o‘z faoliyatida ota-onalar bilan tizimli hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi, ularni
pedagogik jarayonga faol jalb etishi lozim. Faqat ana shundagina bolalar nutqining to‘laqonli
rivojlanishiga erishish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimova V.A. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish metodikasi. – Toshkent:
«Fan va texnologiya», 2021.
2. Rasulova N.S. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–2707-son qarori. – 2017 yil 29 dekabr.
4. Matyoqubova D.X. Ota-onalar bilan ishlash metodikasi. – Toshkent: «Ilm ziyo», 2022.
5. Ermatova S. Muloqot va nutqni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari. – Toshkent:
«Maktab», 2019.
6. Xalq ta’limi vazirligi. Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat
talablari (MYBR-DT). – Toshkent: 2022.
