130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MAQSUD SHAYXZODANING “TOSHKENTNOMA” LIRIK
POEMASIDAGI OKKAZIONAL BIRLIKLAR
Abduraximova Sofiya
NDU Tillar fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15533357
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 28-may 2025 yil
Adabiyot tilining o‘rganilishi uning mazmuniy va
shakliy xususiyatlarini yoritishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ayniqsa, okkazional birliklar (ya’ni faqat
ma’lum bir matn yoki kontekst doirasida ishlatiladigan
til birliklari) adabiy asarning o‘ziga xosligini,
muallifning shaxsiy didi va tarixiy madaniy muhitni
aks ettirishda alohida rol o‘ynaydi. Maqsud Shayxzoda
ijodining “Toshkentnoma” lirik poemasi okkazional
birliklarni o‘rganish uchun boy manba hisoblanadi.
KEY WORDS
Okkazional
birlik,
ma‘no ,mazmun
Okkazional birliklar — bu til birliklari bo‘lib, ular kontekstga va muallifning ijodiy niyatiga
bog‘liq holda shakllanadi. Ular ko‘pincha adabiy matnda noyob, bir marta uchraydigan, tarixiy
yoki madaniy jihatdan aniq ob’yektlarga, hodisalarga ishora qiladi. Shu sababli okkazional
birliklarni tushunish uchun matnning tarixiy va madaniy fonini bilish zarur.
“Toshkentnoma”da ko‘plab okkazional birliklar mavjud bo‘lib, ular asarning o‘ziga xos tarixiy-
madaniy kontekstini aks ettiradi. Quyida ushbu birliklarning ayrimlarini to‘rt qator misralar
bilan keltirib, har birining tilshunoslik va madaniy-tarixiy jihatdan tahlili beriladi.
“Esimda Anhorning yog’och ko’prigi,
Bu yerni azaldan deyishgan O’rda.”
Bu yerda “Anhorning yog’och ko’prigi” o‘rta asrlarda Toshkentda mavjud bo‘lgan aniq tarixiy
ob’ektdir. Bu birlik okkazional, chunki u faqat shu poemada aniq tasvirlangan va u bilan
bog‘liq tarixiy voqealar orqali tushuniladi. “O’rda” esa hukumat markazi, boshqaruv joyi
ma’nosida ishlatilgan. Bu so‘z ham tarixiy kontekstga ega bo‘lib, asar kontekstida siyosiy-
hukumat tushunchasini bildiradi.
Leksik jihatdan bu birliklar o‘ziga xos nomlar sifatida qabul qilinadi va ular tahlilda semantik
kontekst bilan birga madaniy kod sifatida ham o‘rganiladi.
Keyingi parchada ham shoir okkazional birliklardan unumli foydalanadi.
«Shosh kamoni» ta’rifi merganlar aro
Eron bilan Turonda bo’lgan ovoza.”
“
Shosh kamoni”
otliq qo‘shin elementi yoki maxsus harbiy qurol sifatida ishlatilgan. Bu birlik
o‘zining tarixiy-geografik xususiyatlari bilan okkazional birlik sanaladi. Undagi “kamon” so‘zi
an’anaviy qurolni anglatib, “Shosh” birligi esa Toshkent hududiga xos ramziy ma’noga ega.
131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Bu birlik ma’lum tarixiy davr va hududga ishora qilganligi sababli, uni faqat tarixiy kontekstni
bilgan o‘quvchi to‘g‘ri tushunishi mumkin.
Shoir “
O’n ikki qopqa” va “o’n ikki yo’l”
degan okkazional birlikni qo‘llaydi.
“O’n ikki qopqadan, o’n ikki yo’ldan
Bojgirga pul to’lab kirgan karvonlar,”
Bu ibora qadimiy karvon yo‘llari va bojxona punktlarini bildiradi. “O’n ikki qopqa” va “o’n ikki
yo‘l” birliklari okkazional bo‘lib, ular o‘sha davr savdo-iqtisodiy tizimiga bog‘liq. Bu birliklar
madaniy meros sifatida o‘rganilishi zarur, chunki ular faqat Toshkent va unga atrofdagi
hududlarga tegishli ijtimoiy-iqtisodiy hayotni ifodalaydi.
Maqsud Shayxzoda “Toshkentnoma” lirik poemasi okkazional birliklarning tarixiy-
madaniy, lingvistik jihatlarini o‘rganish uchun noyob manba hisoblanadi. Bu birliklar asarning
mazmunini boyitadi, o‘quvchiga o‘sha davr ruhini his qilishga yordam beradi. Shuningdek,
okkazional birliklarning to‘g‘ri tahlili uchun adabiy matnni tarixiy va madaniy kontekstda
o‘rganish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abdullaev, O. O‘zbek adabiy tilshunosligi. Toshkent, 2005.
2.Karimov, B. Okkazional birliklar nazariyasi va amaliyoti. Toshkent, 2012.
3.Yusupov, M. Adabiyot va til nazariyasi. Toshkent, 2018.
4.Shayxzoda, M. Toshkentnoma. Toshkent, 1987.
