120
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
ISKANDAR MIRZONING TEMURIYLAR DAVRI
TARIXSHUNOSLIGIDAGI TUTGAN O'RNI VA ROLI
Asilbek Tolipov
Fargʻona davlat universiteti
Tarix mutaxassisligi 1-bosqich magistranti
tolipovasilbek27@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15533297
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 28-may 2025 yil
Ushbu
maqola
Temuriylar
davri
tarixshunosligida Iskandar Mirzoning tutgan o'rni va
rolini tahlil qilishga bag'ishlangan. Tadqiqot Iskandar
Mirzoning (1384-1415) madaniy homiylik faoliyati,
tarixiy manbalar yaratishga qo'shgan hissasi va
Temuriylar
davri
tarixshunoslik
maktabining
shakllanishidagi
o'rnini
ko'rsatadi.
Maqolada
adabiyotlar tahlili va manbashunos yondashuvdan
foydalanilgan holda, Iskandar Mirzoning Fors viloyati
hokimi sifatidagi davri va uning tomonidan buyurtma
qilingan tarixiy asarlar o'rganiladi.
KEY WORDS
Iskandar Mirza, Temuriylar
davri,
tarixshunoslik,
Fors,
manbashunos tadqiqot, madaniy
homiylik
KIRISH
Temuriylar davri (1370-1507) O'rta Osiyo va Eron tarixida maxsus o'rin tutadi. Bu davr
nafaqat siyosiy va harbiy g'alabalar, balki madaniy va ilmiy yutuqlar bilan ham ajralib turadi.
Temuriylar davri tarixshunosligining shakllanishida turli shaxslar muhim rol o'ynagan bo'lib,
ular orasida Iskandar Mirza alohida ahamiyat kasb etadi [1].
Iskandar Mirza (1384-1415) Amir Temurning nabirasi, Umarshayxning o'g'li bo'lib, qisqa
hayoti davomida Fors viloyatiga hokimlik qilgan va madaniy hayotda muhim iz qoldirgan [2].
Uning tarixshunoslikdagi o'rni hali to'liq o'rganilmagan bo'lib, bu mavzu chuqurroq tadqiqot
talab qiladi.
Tadqiqotning maqsadi Iskandar Mirzoning Temuriylar davri tarixshunosligidagi tutgan o'rni
va rolini aniqlash, uning madaniy homiylik faoliyati va tarixiy manbalar yaratishdagi hissasini
ko'rsatishdan iborat.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqotda manbashunos tahlil usuli, qiyosiy-tarixiy yondashuv va adabiyotlar tahlili
usullaridan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida O'zbek, rus va xorijiy manbalar hamda
zamonaviy akademik adabiyotlar tahlil qilindi.
Temuriylar davri tarixshunosligining asosiy xususiyatlari Encyclopaedia Iranica manbalarida
batafsil yoritilgan [3]. Unda ta'kidlanishicha, Temuriylar davri tarixshunoslik maktabi fors
adabiy an'analari asosida rivojlangan va universal va sulola tarixlari, mahalliy tarixlar,
biografiyalar kabi turli janrlarni o'z ichiga olgan.
Iskandar Mirzoning shaxsi va faoliyati haqidagi ma'lumotlar asosan Sharafiddin Ali
Yazdiyning "Zafarnomasi", Nizomiddin Shomiyning asarlari va boshqa Temuriylar davri
manbalarida uchraydi [4]. Zamonaviy tadqiqotchilardan John E. Woods o'zining "The Rise of
Timurid Historiography" asarida Temuriylar davri tarixshunosligining rivojlanish
bosqichlarini tahlil qilgan [5].
Evrim Binbaş tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar Iskandar Mirzoning diniy va falsafiy fikrlash
sohasidagi faoliyatini yoritadi, xususan uning Shoh Ni'matulloh Valiy va Sayyid Sharif Jurjoniy
121
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
bilan aloqalarini ko'rsatadi [6]. Bu tadqiqot Iskandar Mirzoning intellektual muhitdagi o'rnini
tushunishda muhimdir.
O'zbek manbalarida, xususan Temuriylar davri haqidagi o'zbek adabiyotlarida Iskandar Mirza
haqida ma'lumotlar mavjud bo'lib, ular asosan uning Temur tarafidan tayinlangan hokimlik
faoliyatiga bag'ishlangan [7]. Rus manbalarida ham Timuriylar davri va uning tarixshunoslik
an'analari haqida keng ma'lumotlar mavjud [8].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari Iskandar Mirzoning Temuriylar davri tarixshunosligida bir necha muhim
yo'nalishda faollik ko'rsatganligini ko'rsatadi.
Birinchidan, Iskandar Mirza madaniy homiy sifatida muhim rol o'ynagan. U tomonidan
buyurtma qilingan qo'lyozmalar, jumladan "Iskandar Mirzoning to'plami" (Miscellany of
Iskandar Sultan) kabi asarlar Temuriylar davri madaniy yutuqlarining yorqin namunalaridir
[9]. Bu qo'lyozmalar nafaqat badiiy, balki tarixiy jihatdan ham qimmatli bo'lib, ular
Temuriylar davridagi madaniy hayot haqida muhim ma'lumotlar beradi.
Ikkinchidan, Iskandar Mirzoning Fors viloyatida hokimlik qilgan davri (1409-1414) mahalliy
tarixshunoslikning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Uning davridagi siyosiy voqealar
keyingi tarixchilar tomonidan batafsil yoritilgan va bu Temuriylar davri tarixshunosligining
muhim qismini tashkil qiladi.
Uchinchidan, Iskandar Mirzoning Shohrux bilan bo'lgan mojarosi va oxir-oqibat mag'lubiyati
Temuriylar tarixidagi hokimiyat kurashining muhim epizodini tashkil qiladi. Bu voqealar
keyingi tarixchilar, jumladan Mirxond va Xondamir tomonidan batafsil yoritilgan.
To'rtinchidan, Iskandar Mirzoning intellektual muhit bilan aloqalari, xususan sufiyzm va
falsafa sohasidagi faoliyati, Temuriylar davri fikrly hayotining rivojlanishida muhim rol
o'ynagan. Uning Shoh Ni'matulloh Valiy kabi taniqli mutasavviflar bilan aloqalari bu davrda
diniy-falsafiy fikrlashning rivojlanishiga hissa qo'shgan.
Beshinchidan, Iskandar Mirza tomonidan yaratilgan madaniy muhit keyingi avlod tarixchilari
uchun muhim manbalar yaratgan. Uning saroyida faoliyat yuritgan olimlar va adiblar
keyinchalik Temuriylar davri tarixini yozishda muhim rol o'ynagan.
Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, Iskandar Mirzoning qisqa hayoti davomida Temuriylar davri
tarixshunosligiga qo'shgan hissasi uning bevosita tarixiy asarlar yozmaganiga qaramay,
madaniy homiylik va intellektual faoliyat orqali muhim bo'lgan.
Iskandar Mirzoning tarixshunoslikdagi ahamiyati nafaqat uning bevosita yaratgan asarlari,
balki uning madaniy siyosati va ilmiy muhitni qo'llab-quvvatlash faoliyati bilan ham bog'liq.
Uning Fors viloyatida o'rnatgan madaniy an'analar keyinchalik Temuriylar davri
tarixshunosligining asosiy yo'nalishlarini belgilashda muhim ta'sir ko'rsatdi. Xususan, uning
homiyligida rivojlangan qo'lyozma nusxalash va tarjima faoliyati keyingi asrlarda tarixiy
manbalarning saqlanib qolishiga hissa qo'shdi.
Iskandar Mirzoning siyosiy faoliyati ham tarixshunoslik nuqtai nazaridan muhimdir. Uning
mustaqillik siyosati va markaziy hokimiyatga qarshi kurashi Temuriylar davlatining
decentralizatsiya jarayonlarini aks ettiradi. Bu voqealar keyingi tarixchilar tomonidan
Temuriylar davlatining ichki ziddiyatlari va sulola a'zolari o'rtasidagi hokimiyat uchun
kurashning namunasi sifatida tahlil qilingan.
Iskandar Mirzoning qisqa umrining oxirgi yillari, uning isyoni va mag'lubiyati Temuriylar
davri tarixshunosligida alohida o'rin tutadi. Bu voqealar orqali keyingi tarixchilar Temuriylar
sulolasining ichki muammolari, hokimiyat tuzilmasi va varosat masalalarini yoritishgan.
Uning tragik taqdiri Temuriylar davridagi siyosiy beqarorlik va sulola a'zolari o'rtasidagi
raqobatning yorqin misoli bo'lib xizmat qilgan.
Iskandar Mirzoning intellektual faoliyati, xususan uning diniy va falsafiy masalalar bilan
shug'ullanishi, Temuriylar davri tarixshunosligida yangi yo'nalishlarning paydo bo'lishiga olib
keldi. Uning homiyligida rivojlangan teosofik va mistik adabiyot keyinchalik Temuriylar davri
122
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
madaniy tarixi tadqiqotlarining muhim obyektiga aylandi. Bu soha orqali tarixchilar
Temuriylar davridagi diniy-madaniy sintez jarayonlarini o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldilar.
Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, Iskandar Mirzoning qisqa hayoti davomida Temuriylar davri
tarixshunosligiga qo'shgan hissasi uning bevosita tarixiy asarlar yozmaganiga qaramay,
madaniy homiylik va intellektual faoliyat orqali muhim bo'lgan. Uning faoliyati Temuriylar
davri tarixshunosligining ko'p qirraliligi va murakkabligini ko'rsatuvchi muhim misoldir.
XULOSA
Iskandar Mirzoning Temuriylar davri tarixshunosligidagi o'rni ko'p qirrali bo'lib, u bir
vaqtning o'zida tarixiy voqealar ishtirokchisi va madaniy jarayonlar homiysi sifatida faollik
ko'rsatgan. Uning Fors viloyatidagi hokimlik davri Temuriylar tarixining muhim qismini
tashkil qilsa, madaniy homiylik faoliyati keyingi tarixshunoslik rivojlanishi uchun muhim asos
yaratgan.
Iskandar Mirzoning faoliyati Temuriylar davri tarixshunosligining xususiyatlarini – ya'ni
siyosiy voqealar bilan madaniy rivojlanishning uzviy bog'langanligi, mahalliy va markaziy
hokimiyat o'rtasidagi murakkab munosabatlar, diniy-falsafiy fikrlashning tarixiy jarayonlarga
ta'siri – yorqin namoyon qiladi.
Kelajakda Iskandar Mirzoning tarixshunoslikdagi o'rni bo'yicha qo'shimcha tadqiqotlar olib
borish, xususan uning tomonidan buyurtma qilingan qo'lyozmalar va ular orqali yaratilgan
madaniy muhitni chuqurroq o'rganish zarur.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Woods, J.E. (1987). The Rise of Timurid Historiography.
Journal of Near Eastern Studies
,
46(2), 81-108.
2.
Encyclopaedia
Iranica.
(2024).
Iskandar
(Timurid
dynasty).
Erişildi:
https://en.wikipedia.org/wiki/Iskandar_(Timurid_dynasty)
3.
Encyclopaedia
Iranica.
(2024).
Historiography
v.
Timurid
Period.
Erişildi:
https://www.iranicaonline.org/articles/historiography-v/
4.
Yazdiy, Sharafiddin Ali. (1996).
Zafarnoma
. Toshkent: O'zbekiston.
5.
Woods, J.E. (2020). The Rise of Timurid Historiography. In C. Melville (Ed.),
The
Timurid Century
(pp. 77-93). London: I.B.Tauris.
6.
Binbaş, E. (2014). Timurid Experimentation with Eschatological Absolutism: Mīrzā
Iskandar, Shāh Niʿmatullāh Walī, and Sayyid Sharīf Jurjānī in 815/1412. In O. Mir-Kasimov
(Ed.),
Unity in Diversity: Mysticism, Messianism and the Construction of Religious Authority in
Islam
(pp. 247-276). Leiden: Brill.
7.
Temuriylar. (2024).
Vikipediya
. Erişildi:
https://uz.wikipedia.org/wiki/Temuriylar
8.
Империя
Тимуридов.
(2025).
Википедия
.
Erişildi:
https://ru.wikipedia.org/wiki/Империя_Тимуридов
9.
Waley, M.I. (2014). The Miscellany of Iskandar Sultan (Add.27261).
The British
Library's Asian and African Studies Blog
. March 28.
10.
Мирхонд, М. (1954).
Равзат ас-сафа
. Техрон: Чопхонаи Гулшан.
