110
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MEKTEPKE SHEKEMGI JASTAǴI BALALARDIŃ
RAWAJLANIWINDA PSIXIKALIQ PROCESSLERDIŃ
ÁHMIYETI
Baltabaeva Nilufar Batirbay qizi
Ámeliy psixologiya qánihgeligi 4-kurs studenti, Qaraqalpaq
mámleketlik universiteti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15517977
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 26-may 2025 yil
Bul maqalada mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń
rawajlanıwında psixologiyalıq ózgerislerdiń ornı hám
áhmiyeti analizlengen. Atap aytqanda, balalardıń
emocional, sóylew, sociallıq hám aqılıy rawajlanıw
basqıshları psixologiyalıq qatnas tiykarında kórip
shıǵılǵan. Sonday-aq, pedagogikalıq jumısta balanıń
psixologiyalıq jaǵdayın esapqa alıw zárúrligi, oyın
iskerliginiń rawajlanıwına tásiri hám shańaraq
ortalıǵınıń áhmiyeti tiykarlap berilgen. Maqalada
Ózbekstan ilimpazlarınıń kózqaraslarına da súyengen
halda, mektepke shekemgi jastaǵı balalar menen
islesiwde individual qatnastıń áhmiyetli tárepleri
kórsetilgen. Izertlew nátiyjeleri balalar psixologiyasın
tereń úyreniw hám tárbiyalıq ámeliyatqa nátiyjeli
metodlardı engiziwde paydalı bolıwı múmkin.
KEY WORDS
mektepke shekemgi jas, bala
psixologiyası,
emocionalıq
rawajlanıw,
oyın
xizmeti,
shańaraq ortalıǵı, pedagogikalıq
jantasıw, jeke rawajlanıw, tárbiya,
psixologiyalıq ózgeris.
Kirisiw
. Bizge belgili, hár bir insannıń tolıq túrdegi shaxs bolıp qáliplesiwi, bárinen burın, erte
balalıq dáwirine, atap aytqanda, mektepke shekemgi jas basqıshına tıǵız baylanıslı. Sebebi,
mine usı basqıshta balanıń psixologiyalıq jaǵdayı, emocional keshirmeleri, sóylew hám aqılıy
qábiletleri qáliplesip baradı. Sol sebepli, mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń
rawajlanıwında júzege keletuǵın psixologiyalıq ózgerislerdi úyreniw hám olardı durıs
basqarıw pedagogika hám de psixologiya pániniń áhmiyetli wazıypasına aylandı.
Birinshiden, mektepke shekemgi jas - bul balanıń sóylew, emocional, sociallıq hám psixikalıq
rawajlanıwındaǵı eń aktiv hám áhmiyetli basqısh ekenligin atap ótiw kerek. Bul dáwirde bala
qorshaǵan ortalıqtı ańlaydı, ózin túrli rol hám jaǵdaylarda sınap kóredi, sonday-aq, sociallıq
qatnasıqlardı úyreniwge háreket etedi. Nátiyjede, onda bir qatar psixologiyalıq ózgerisler
júzege keledi. Mısalı, mektepke shekemgi jastaǵı bala kóbinese óz sezimlerin ashıq kórsetiwge
umtıladı: quwanısh, ashıw, qorqıw, hawlıǵıw sıyaqlı emociyalar tez-tez hám tosattan payda
boladı. Sonıń menen birge, bala eliklewge beyim boladı, yaǵnıy úlkenlerdiń háreketlerin hám
sózlerin tákirarlaydı, olardıń pikir-usınıslarına elikleydi. Mısalı, topardaǵı úsh jasar bala
tárbiyashınıń háreketlerin baqlap, ol menen bir qıylı tárizde qolların sozadı yamasa dawısın
uqsastıradı. Bunday jaǵdaylar balanıń baqlawshılıǵı hám ózin sociallıq ortalıqqa
beyimlestiriwge umtılıp atırǵanınan dárek beredi.
Usı múnásibet penen, pedagogika ilimleriniń doktorı, professor A. Abduqodirovtıń atap
ótkenindey: "Mektepke shekemgi jastaǵı balalar shaxs sıpatında qáliplesip atırǵan dáwirde
psixologiyalıq ózgerisler pedagog hám ata-analar tárepinen tereń talqılanıwı, olardıń
tárbiyalıq iskerliginde inabatqa alınıwı lazım." [1, 48].
111
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Ekinshiden, bul basqıshta balanıń sóylew rawajlanıwı hám pikirlew qábileti sezilerli dárejede
ósedi. Ol sóz baylıǵın arttıradı, gáp dúziwdi úyrenedi, óz pikirin bildiriwge háreket etedi. Mine
usı tárepleri de balanıń psixologiyalıq jaǵdayına tikkeley tásir kórsetedi. Sonıń ishinde, bala
ózin basqalarǵa túsindiriwge, óz pikirin alǵa qoyıwǵa, átiraptaǵılar menen sociallıq
baylanıslar ornatıwǵa umtıladı. Sol sebepli, sóylew rawajlanıwı hám psixologiyalıq ózgerisler
ortasında óz ara baylanıslılıq bar ekenligin kóriw múmkin. Tórt-altı jas aralıǵında balalar sóz
baylıǵın tez arttıradı, quramalı gápler dúze baslaydı hám sorawlar beriwge júdá qızıǵadı.
Mısalı, bes jasar bala: "Nege aspanda bultlar háreketlenedi?," "Quslar qalay ushadı?" sıyaqlı
sorawlardı tez-tez beredi. Bul bolsa balanıń oylawı jedellesip, qorshaǵan ortalıqtı ańlawǵa
bolǵan talabınıń artıp baratırǵanın kórsetedi. Sonıń ushın, ózbekistanlı psixolog alım G.
Yusupova pikirinshe, "Mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń psixologiyalıq rawajlanıwına
emocional ortalıqtıń tikkeley tásiri bar. Bul jasta berilgen hár qanday unamlı yamasa unamsız
signal balanıń keleshektegi jeke hám jámiyetlik minez-qulqın belgileydi."[5, 23].
Úshinshiden, balanıń oyın iskerligi psixologiyalıq ózgerislerde jetekshi orın tutadı. Sebebi bala
áyne oyın procesinde óz sezimlerin bildiredi, basqalarǵa múnásibetin bildiredi, óziniń ishki
dúnyasın bildiriw imkaniyatına iye boladı. Bunnan tısqarı, pedagog ilimpaz S.Karimov ta óz
izertlewlerinde "erkin oyın balanıń emocionallıq hám intellektual potencialın
rawajlandırıwda áhmiyetli qural" ekenin ayrıqsha atap ótken. Bul arqalı ol tek ǵana
fantaziyasın emes, al psixologiyalıq jaǵdayın da qadaǵalawdı úyrenedi [2, 69].
Tórtinshiden, mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń psixologiyalıq rawajlanıwında shańaraq
ortalıǵı, pedagogikalıq tásir, tárbiya usılları hám sociallıq tájiriybe tiykarǵı faktorlar sıpatında
kórinedi. Bul faktorlar birgelikte balada dúnyaqaras, qádiriyatlar, sociallıq normalar hám
sezimler sistemasın qáliplestiredi. Sonıń menen birge, ata-analardıń balaǵa bolǵan múnásibeti,
mehir-muhabbatı hám itibarı balanıń emocionallıq turaqlılıǵına unamlı tásir kórsetedi.
Bunnan tısqarı, balada ģárezsizlik sezimi kúsheyedi. Ol óz pikirine iye bolıwǵa háreket etedi,
is-háreketleriniń aqıbetin ańlawǵa tırısadı. Bul bolsa óz náwbetinde pedagog hám
tárbiyashılardıń óz jumısın puqta shólkemlestiriwin, individual qatnasqa tiykarlanǵan
metodlardı qollanıwın talap etedi.
Sonıń menen birge, ayırım balalarda psixologiyalıq mashqalalar - máselen, tartınshaqlıq,
qorqıw, dıqqattıń tarqalıwı, emocionallıq ózgeriwsheńlik sıyaqlı jaǵdaylar baqlanıwı múmkin.
Máselen, pedagogikalıq baqlawlarda shańaraqtaǵı kelispewshiliklerge gúwa bolǵan balalarda
agressivlik, jılamsırawshılıq, jekelew minez-qulqı sıyaqlı psixologiyalıq belgiler baqlanǵan. Bul
bolsa, psixologiyalıq turaqlılıq ushın salamat ortalıq zárúr ekenligin kórsetedi.
Solay etip, mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń psixologiyalıq rawajlanıwı - olardıń keyingi
ómir jolında tabıslı bolıwınıń tiykarǵı girewi bolıp esaplanadı.
Juwmaq
. Juwmaqlap aytqanda, mektepke shekemgi jas - bul bala ómirindegi eń áhmiyetli
dáwirlerden biri bolıp tabıladı. Psixologiyalıq ózgerisler tap usı basqıshta júz berip, bala
shaxsınıń qáliplesiwinde tiykarǵı rol oynaydı. Sonıń ushın da pedagoglar, ata-analar hám
psixologlar balalardıń psixologiyalıq jaǵdayın turaqlı baqlap barıwları, zárúr jaǵdaylarda
olardı qollap-quwatlawları kerek. Búgingi mektepke shekemgi jastaǵı bala - erteńgi jetik hám
bárkamal jámiyet aǵzası bolıp esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Abduqodirov A. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2018.
2. Karimov S. Maktabgacha taʼlimda pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2019.
112
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
3. Sharipova Z. Oʻyin faoliyatining bolalar rivojiga taʼsiri. // “Pedagogik mahorat” jurnali, 2020,
№2.
4. Toshpulatova M., Islomova N. Maktabgacha taʼlim psixologiyasi. – Toshkent: Ilm ziyo, 2021.
5. Yusupova G. Bolalar psixologiyasining asoslari. – Toshkent: Fan, 2020.
6. Xolbekova G. Erta yoshdagi bolalarda emotsional rivojlanish xususiyatlari. // “Taʼlim va
innovatsion tadqiqotlar” jurnali, 2021, №3.
