107
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MUZIKA MÁDENIYATI PÁNIN OQITIWDA
OQIWSHILARǴA SHET EL KOMPOZITORLARI
DÓRETIWSHILIGIN TANISTIRIW USILLARI
Jaksımuratova Hinjiayım Zaripbay qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
Muzıkalıq tálim hám kórkem óner qánigeligi 1-kurs magistrantı
Tajetdinova Sofya Mnajatdinovna
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
Muzıkalıq tálim kafedrası docenti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15517213
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 26-may 2025 yil
Usi maqalada muzika mádeniyatı pánin
oqıtıwda shet el kompozitorlarınıń dóretiwshiligin
oqıwshılarģa
tanıstırıwdıń
nátiyjeli
usılları
kórsetilgen. Shet el kompozitorlarınıń dóretiwshiligi
arqalı oqıwshılarda muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıq,
estetikalıq
talǵam
hám
mádeniy
bilimlerdiń
qáliplesiwi atap ótilgen. Maqalada kompozitorlardıń
shıǵarmaların basqıshpa-basqısh tallaw, zamanagóy
texnologiyalardı qollanıw, tıńlap túsiniw hám
dóretiwshilik qatnaslardı rawajlandırıw boyınsha
metodikalıq qatnaslar bayan etilgen. Sonday-aq, sırt el
muzıka úlgileriniń psixologiyalıq hám tárbiyalıq
áhmiyeti de ayrıqsha itibarǵa alınǵan.
KEY WORDS
muzika mádeniyatı, shet el
kompozitorları,
bilim
beriw
usılları, muzika analizi, estetikalıq
tárbiya,
talģam,
oqıwshılar,
texnologiyalar, tıńlap úyreniw,
dóretiwshilik qatnas.
Kirisiw.
Muzika mádeniyatı páni oqıwshılardı muzikanıń túrleri, formaları hám janrları
menen tanıstırıwdan tısqarı, muzikanıń tariyxıy ósiw procesin, onıń rawajlanıw basqıshların
hám xalıqaralıq kólemdegi eń iri kompozitorlar dóretiwshiligin de úyreniwdi támiyinleydi.
Dúnya muzıkasınıń iri wákilleri, olar dóretken shıǵarmalar hám muzıkalıq usıllar haqqında
oqıwshılarǵa maǵlıwmat beriw, muzikalıq talǵamdı qáliplestiriwge úlken járdem beredi.
Ásirese, shet el kompozitorlarınıń dóretiwshiligin tanıstırıw muzika biliminde júdá áhmiyetli
orın tutadı, sebebi bul oqıwshılarǵa tek ǵana muzikaniń zamanagóy rawajlanıw procesin
túsiniwge emes, al olardıń estetikalıq pikirlewin rawajlandırıwģa imkan jaratadı.Sırt el
kompozitorlarınıń shıǵarmaları arqalı oqıwshılar muzıka tariyxınıń ajıralmas bólimlerin hám
onıń pútkil dúnya boylap qalay ózgergenin úyrenedi. Sonlıqtan, muzikanıń global áhmiyetin
ańlaw, basqa milletlerdiń mádeniyatına húrmet hám itibarlı qatnastı qáliplestiriwde úlken rol
atqaradı. Usı maqalada muzika mádeniyatı páni sheńberinde shet el kompozitorları
dóretiwshiligin oqıwshılarǵa tanıstırıwdıń usılları hám metodologiyasın keń túrde kórip
shıǵamız.
Muzika mádeniyatı páni oqıwshılarǵa muzikanıń tariyxı, onıń qáliplesiwi, rawajlanıw
basqıshları hám negizgi janrların úyreniwdi maqset etedi. Sırt el kompozitorlarınıń
dóretiwshiligin úyretiw, ásirese, muzıkalıq bilimlerdi tereńlestiriwde áhmiyetli orın iyeleydi.
Máselen, Lyudvig van Betxoven, Volfgang Amadeus Mocart, Johann Sebastyan Bax, P.I.
Chaykovskiy, Frederik Chopin, Antonio Vivaldi sıyaqlı ullı kompozitorlardıń shıǵarmaları
muzıkalıq mádeniyattıń joqarı dárejesin bildiredi. Olardıń muzıkası tek ǵana sol dáwirlerdiń
tariyxı hám mádeniyatın sáwlelendirip qoymastan, al muzıkanıń ózi arqalı hár qıylı sezimler,
keypiyatlar, waqıyalar hám sezimlik jaǵdaylar súwretlenedi. Sırt el kompozitorlarınıń
shıǵarmaları oqıwshılarǵa muzika tilin túsiniwge járdem beredi, muzikanıń melodiyalıq hám
ritmikalıq sistemaların ańlawǵa járdem beredi. Máselen, Johann Sebastyan Baxtıń "Matfey
108
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
sezimleri" shıǵarmasın tıńlaw arqalı oqıwshılar klassik muzıka dúzilisi, kontrapunkt hám
armoniyalıq analizdi úyrenedi. Betxovennin "9-simfoniyası" bolsa muzikanıń jáne de keńirek
mániste, yaģnıy insaniyattıń ulıwma sezimlik hám ruwxıy jaģdayların bildiriwdegi áhmiyetin
túsiniwge járdem beredi. Bunnan tısqarı, shet el kompozitorlarınıń dóretiwshiligin úyreniw
oqıwshılarda muzıka hám basqa da kórkem ónerlerge salıstırǵanda keńirek túsiniklerdi
qáliplestiredi, olar muzıka arqalı insan ruwxıy dúnyasınıń túrli táreplerin ańlawǵa úyretedi [6,
430-434].
Sırt el kompozitorlarınıń dóretiwshiligin úyretiwdiń nátiyjeli usılı, álbette, basqıshpa-basqısh
qatnastı talap etedi. Bul qatnas oqıwshılardıń muzikalıq shıǵarmalardı durıs túsiniwi, olardı
tallaw qábiletin rawajlandırıwǵa járdem beredi. Basqıshpa-basqish procesti tómendegishe
shólkemlestiriw múmkin:
Dáslepki basqısh: Oqıwshılarģa kompozitordıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında qısqasha
maģlıwmat beriw. Bul basqıshta oqıwshılarģa kompozitordıń tariyxıy ornı hám onıń muzika
kórkem ónerine qosqan úlesi túsindiriledi. Mısalı, Lyudvig van Betxovenniń ómiri hám onıń
muzikaģa alıp kelgen reformaları haqqında tolıq maǵlıwmat beriw arqalı oqıwshılarģa onıń
muzikasındaǵı jańalıqlar haqqında túsinik payda etiw múmkin.
Ekinshi basqısh: Oqıwshılarģa kompozitordıń eń belgili shıģarmalarınan úlgiler tıńlatıw. Bul
basqıshta muzika shigarmalarınıń túrli formaları, melodikalıq ózgeshelikleri, ritmikalıq
sisteması hám ırǵaq ózgesheliklerin úyretiw áhmiyetli. Máselen, Chopinniń "Nocturnes"
shıǵarması tınıshlanıw hám sezimlerdi súwretlewde járdem beredi. Oqıwshılar shıǵarmanıń
ritmi hám ırǵaǵın tıńlap, muzikadaǵı sezimlerdi ańlawdı úyrenedi.
Úshinshi basqısh: Oqıwshılar menen muzıkalıq analiz jumısları alıp barıladı. Bul basqıshta
oqıwshılar, tıńlangan shıǵarmanı muzikalıq jaqtan analizlep, onıń dúzilisin, janrın hám
muzikalıq kórinisin túsiniwge háreket etedi. Bunday jantasıw muzikalıq pikirlew hám
analitikalıq pikirlewdi rawajlandıradı [3, 841-845].
Zamanagóy málimleme texnologiyaları muzika bilimlendiriwiniń nátiyjeliligin arttırıwda
áhmiyetli orın tutadı. Muzika mádeniyatı páninde interaktiv metodlardı qollanıw
oqıwshılardıń muzikaģa bolģan qızıǵıwshılıǵın arttıradı. Sonıń menen birge, muzika
shıģarmalarınıń video hám audio materialların beriw oqıwshılarģa kompozitorlardıń
shıģarmaların durıs túsiniwge járdem beredi. Máselen, kompozitorlardıń shıǵarmaların
tıńlaw ushın YouTube platformasınan yamasa basqa onlayn muzika resurslarınan paydalanıw
múmkin. Bul platformalarda kompozitorlardıń janlı koncertleri, simfoniyalıq orkestrler
tárepinen atqarılǵan shıǵarmalardıń jazıwları bolıp, oqıwshılar olardı tıńlap, muzikanıń
turmıstaǵı kórinisin kóriwi múmkin.Sonday-aq, muzikalıq viktorinalar, interaktiv
prezentaciyalar hám muzikalıq baǵdarlamalardan paydalanıw, oqıwshılarǵa muzikanıń túrli
janrların úyreniwde járdem beredi. Bul metodlar oqıwshılardıń muzikalıq oylawın
rawajlandırıwǵa, muzika menen bolatuģın óz ara qatnasıqların bekkemlewge xizmet etedi.
Sırt el kompozitorlarınıń shıǵarmaların úyreniw oqıwshılarda muzikanıń estetikalıq
qádiriyatların túsiniwdi rawajlandıradı. Muzika, álbette, insan ruwxıy dúnyasın tárbiyalawdıń
kúshli quralı. Kompozitorlardıń shıǵarmaları tek muzıkalıq bilimlerdi asırıp ǵana qoymay, al
oqıwshılarǵa óz sezimlerin ańlawdı hám olar tiykarında muzıkalıq shıǵarmalarǵa
salıstırǵanda tereńirek sezimler payda yetiwdi úyretedi. Máselen, Chaykovskiydiń "Iyun -
Qayıqshılar qosıǵı" shıǵarması oqıwshılarǵa muzıkanıń tábiyat penen baylanıslı emocionallıq
kórinislerin túsiniwge járdem beredi. Bul shıǵarma arqalı oqıwshılar muzıkanıń tábiyattı
sáwlelendiriwdegi rolin hám onıń estetikalıq tásirin ańlaydı.
Juwmaq.
Sırt el kompozitorlarınıń dóretiwshiligin muzıka mádeniyatı sabaqlarında
oqıwshılarǵa tanıstırıw, olardıń muzıkalıq dúnyaqarasın keńeytiwde, estetikalıq talǵamın
qáliplestiriwde hám mádeniy miyrasqa húrmet ruwxın tárbiyalawda áhmiyetli orın iyeleydi.
Joqarıda bayan etilgen metodlar - basqıshpa-basqısh tanıstırıw, muzıkalıq shıǵarmalardı
tıńlap talqılaw, zamanagóy texnologiyalardan paydalanıw hám interaktiv qatnaslar -
oqıwshılardıń muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırıp, olardı belsene qatnasıwǵa
109
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
iytermeleydi. Sonday-aq, shet el kompozitorlarınıń shıǵarmaların úyreniw arqalı oqıwshılar
tek ǵana muzıka mádeniyatınıń tariyxıy rawajlanıwın ózlestirip qoymastan, al túrli xalıqlardıń
mádeniyatına húrmet hám mehir menen qarawdı úyrenedi. Bul bolsa, óz náwbetinde, olardıń
estetikalıq, ádep-ikramlılıq hám ruwxıy tárbiyasın joqarılatadı.Sol sebepli, muzika mádeniyatı
pánin oqıtıwda shet el kompozitorlarının dóretiwshiliginen keń hám nátiyjeli paydalanıw,
oqıwshılardı hár tárepleme jetik shaxs etip tárbiyalawda áhmiyetli qurallardan biri
esaplanadı.
Ádebiyatlar:
1.
BAXRIYEV, Axmad. "MUSIQIY TINGLOVCHILIK MADANIYATI-MUSIQA SAN’ATI
TASARRUFINING MUHIM OMILI."
ACTA NUUz
1.1.3. 1 (2024): 87-90.
2.
Karimov, Saxob. "UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA MUSIQA DARSLARINI JISMONIY
HARAKATLAR UYG’UNLIGIDA TASHKIL ETISHNING O’ZIGA XOS USLUBLARI."
Журнал
музыки и искусства
1.2 (2021).
3.
Nasretdinova, Madina, Ismoil Rustamov, and Oybek Karimov. "MUSIQA SAN'ATINING
HOZIRGI KUNDAGI O’RNI."
Scientific progress
3.2 (2022): 841-845.
4.
Rajabov, Toxtasin Ibodovich. "UZLUKSIZ TALIMDA FOLKLOR QO’SHIQLARINI IJRO
ETISHHIHG O’ZIGA XOS USLUBLARI."
Scientific progress
1.5 (2021): 581-585.
5.
Soliyev, Akobir Abdukarim O‘G‘Li. "Umumta’lim maktab o ‘quvchilarida musiqa
san’atiga qiziqishni oshirishning pedagogik texnologiyalari: nazariy va amaliy
asoslari."
Science and Education
6.3 (2025): 349-354.
6.
Shadiyeva, Gavxar Emindjanovna. "MUSIQA MADANIYATI UMUMTA’LIM MAKTABIDA
FAN SIFATIDA."
Oriental Art and Culture
5.6 (2024): 430-434.
