80
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
ART-PEDAGOGIKA ORQALI MAKTAB
O‘QUVCHILARINING KREATIVLIGINI RIVOJLANTIRISH.
Najimova Ayjamal Shamshetdinovna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti pedagogika
mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15502493
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 24-may 2025 yil
Mazkur
maqolada
art-pedagogikaning
zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni va uning maktab
o‘quvchilarining kreativ (ijodiy) fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishdagi
ahamiyati
yoritilgan.
O‘quvchilarning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarish,
mustaqil fikrlashni shakllantirish va san’at elementlari
orqali ularning shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda
art-pedagogik metodlarning amaliy qo‘llanilishi va
natijaviylik omillari misollar asosida ko‘rib chiqilgan.
KEY WORDS
Art-pedagogika, kreativlik,
ijodkorlik,
maktab
o‘quvchisi,
ta’lim metodikasi, san’at orqali
o‘qitish.
Kirish.
Zamonaviy globallashuv davrida ta’lim tizimi nafaqat bilim berish, balki shaxsni har
tomonlama rivojlantirish, uning mustaqil fikrlashi, muammoni hal etish, ijodiy yondashuv va
o‘z nuqtai nazarini shakllantirishga qaratilgan yangi metodlarni faol joriy etishni talab
qilmoqda. Ayniqsa, maktab yoshidagi o‘quvchilarda kreativlik – ya’ni yangicha fikrlash,
noodatiy yondashuv, g‘oyalarni ilgari surish qobiliyati — jamiyat taraqqiyoti uchun strategik
ahamiyat kasb etmoqda. Chunki kreativ tafakkurga ega yosh avlod kelajakda fan, texnologiya,
madaniyat va iqtisodiyot sohalarida ilg‘or yutuqlarga erishishda asosiy harakatlantiruvchi
kuch bo‘lishi mumkin. Shu munosabat bilan, pedagogik amaliyotda innovatsion
yondashuvlardan biri sifatida art-pedagogika keng ommalashib bormoqda. Art-pedagogika —
bu ta’lim jarayonida san’atning turli shakllaridan (musiqa, tasviriy san’at, drama, adabiy ijod,
raqs va boshqalar) foydalanish orqali o‘quvchilarning shaxsiy va ijodiy salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiladigan pedagogik yo‘nalishdir. Bu yondashuv maktab o‘quvchisining
his-tuyg‘ulari, intuitsiyasi, estetik qarashlari va tasavvurini faollashtiradi, uni emotsional
jihatdan boyitadi va o‘zini erkin ifoda etishga undaydi[1,2].
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida ham ijodiy yondashuv va
kompetensiyaga asoslangan o‘qitish modeliga o‘tish borasida keng ko‘lamli islohotlar olib
borilmoqda. Xususan, “Ijodiy va intellektual salohiyatni yuksaltirish” davlat dasturlari, yangi
avlod darsliklarida san’at va madaniyat vositalariga alohida urg‘u berilishi buning yaqqol
isbotidir. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, art-pedagogik yondashuvlar hali barcha
umumta’lim maktablarida to‘liq joriy etilmagan, bu esa o‘quvchilarning kreativ salohiyatini
to‘la ro‘yobga chiqarishda muayyan to‘siqlarni yuzaga keltiradi.
Ushbu maqola art-pedagogika yondashuvi orqali maktab o‘quvchilarining kreativlik
qobiliyatini rivojlantirish imkoniyatlarini tahlil qilish, mavjud tajribalarni o‘rganish hamda
samarali metodik tavsiyalar ishlab chiqish maqsadini ko‘zlaydi. Tadqiqotning ilmiy-mazmuniy
yo‘nalishi maktab ta’limining insonga yo‘naltirilgan, estetik-fikriy rivojga xizmat qiluvchi
jihatlarini ochib berishga qaratilgan.
81
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri — o‘quvchilarning mustaqil,
erkin va ijodiy fikrlovchi shaxs sifatida shakllanishini ta’minlashdir. Bu jarayonda innovatsion
pedagogik yondashuvlardan foydalanish ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Shular sirasiga
kiruvchi art-pedagogika — san’at vositalari orqali o‘qitish va tarbiyalash — hozirgi kunda
kreativ tafakkurni shakllantirishning samarali yo‘llaridan biri sifatida qaralmoqda. Bu
yondashuv o‘quvchilarni o‘qitish jarayoniga chuqur jalb etib, ularning emotsional holati,
estetik didi va ijodiy salohiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi[3].
Art-pedagogika metodlarining asosida san’atning turli yo‘nalishlari — tasviriy san’at, musiqa,
drama, raqs, adabiy ijod va boshqa shakllar yotadi. Bu metodlar o‘quvchilar tafakkurini
erkinlashtiradi, ularni noodatiy fikrlashga undaydi, muammolarga yangicha yondashish
ko‘nikmasini shakllantiradi. Ayniqsa, maktab yoshidagi bolalarda tasavvur kengligi,
emotsional ifoda, obrazli tafakkur kabi jihatlar faol shakllanish bosqichida bo‘lganligi sababli,
art-pedagogika ularga tabiatdan berilgan kreativ salohiyatni ro‘yobga chiqarishda qulay
zamin yaratadi[4].
Mazkur metodik yondashuv faqatgina ijodiy fanlarda emas, balki barcha darslarda, xususan,
ona tili, tarix, biologiya, hatto matematika kabi fanlarda ham qo‘llanishi mumkin. Masalan,
tarix darslarida muayyan davrni sahnalashtirish orqali o‘quvchilar nafaqat ma’lumotlarni
o‘zlashtiradi, balki ularni his qiladi, tasavvur qiladi, baholaydi. Ona tili yoki adabiyot
darslarida personajlar portretini yaratish, o‘quvchilar tomonidan yozilgan hikoya yoki
dramalarni sahnaga qo‘yish ularning nutqiy va estetik tafakkurini shakllantiradi. Bu jarayonda
o‘qituvchining vazifasi — o‘quvchini erkinlikka undash, uning ichki dunyosiga quloq tutish va
har bir bola qiziqqan san’at yo‘nalishidan samarali foydalanishdir.
Amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, art-pedagogik metodlardan foydalangan maktablarda
o‘quvchilar darslarga ko‘proq qiziqadi, passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida
qatnashadi. O‘quvchi o‘z fikrini rasm, so‘z, sahna, musiqa orqali ifoda etishga odatlanadi, bu
esa uning kreativ tafakkurini, o‘ziga bo‘lgan ishonchini va jamoada ishlash qobiliyatini
oshiradi. Bundan tashqari, art-pedagogika yordamida shaxsiy yondashuv, muammoni estetik
baholash, turli yo‘nalishdagi qobiliyatlarni uyg‘unlashtirish imkoni yuzaga keladi.
Xalqaro amaliyot ham art-pedagogikaning ta’limdagi o‘rnini tasdiqlaydi. Masalan, Finlyandiya,
Yaponiya, Italiya kabi mamlakatlar ta’limida san’at elementlari maktab dasturining ajralmas
qismiga aylangan. Bu davlatlarda kreativlikni rivojlantirish maktab bosqichidayoq boshlanadi,
va u ko‘pincha bolalar o‘yinlari, loyihalar, dramatik mashg‘ulotlar va ijodiy laboratoriyalar
orqali amalga oshiriladi[5,6]. O‘zbekiston ta’lim tizimida ham so‘nggi yillarda ijodkorlik va
san’at vositalariga asoslangan loyihalar keng joriy qilinmoqda. Jumladan, “Ijod haftaliklari”,
“Teatr maktabda” loyihalari, maktablararo rasm tanlovlari, bolalar teatr studiyalari —
bularning barchasi o‘quvchilarning individual iste’dodlarini aniqlash va rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, art-pedagogikaning samarali qo‘llanilishi uchun
o‘qituvchining tayyorgarligi, didi va metodik yondashuvi muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi
san’at vositalarini faqat dekorativ element sifatida emas, balki darsning tarkibiy va g‘oyaviy
qismlaridan biri sifatida qo‘llay olishi zarur. Bu esa, o‘z navbatida, o‘qituvchining doimiy
izlanishlari, san’at bilan bog‘liq bilimi va kasbiy refleksiyasi orqali amalga oshiriladi.
O‘quvchida ijodkorlikni uyg‘otish uchun pedagog o‘zi ham ijodkor, ochiq, yangilikka
intiluvchan bo‘lishi lozim.
Xulosa.
Art-pedagogika maktab ta’limida o‘quvchilarning kreativ tafakkurini rivojlantirishda
samarali vosita sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur yondashuv o‘quvchilarni faqat
bilim oluvchi emas, balki o‘zini erkin ifoda eta oladigan, mustaqil va ijodiy fikrlovchi shaxs
sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. San’at elementlari orqali ta’lim jarayonini boyitish, uni
emotsional va estetik jihatdan mazmunli qilish orqali o‘quvchining darsga bo‘lgan qiziqishini
oshirish, uning individual salohiyatini yuzaga chiqarish imkonini beradi. Tadqiqotlar va
amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, art-pedagogik metodlardan foydalangan holda olib
82
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
borilgan darslar o‘quvchilarning ijtimoiy-madaniy kompetensiyalarini ham rivojlantiradi. Shu
boisdan, ta’lim jarayonida art-pedagogik yondashuvlarni tizimli asosda joriy etish, pedagoglar
malakasini oshirish va san’at vositalaridan maqsadli foydalanish orqali kreativ, erkin va
ijtimoiy faol yosh avlodni tarbiyalashga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Е.А.Медведевой “Артпедагогика и арттерапия” в специальном и инклюзивном
образовании.Учебник 2018 г.
2.
Медведева Е.А. Артпедагогика и арттерапия в специальном образовании: Учеб.
для студ. сред, и высш. пед. учеб. заведений / Е.А.
3.
Niyazova D. G., Niyazova D. S. Professional training of future teachers for creative
activity
4.
Кузьмина,
Н.В.
Профессионализм
личности
педагога
и
мастера
производственного обучения / Н.В. Кузьмина. ‒ М.: Высшая школа, 1990..
5.
Yakubov, B. (2022). “San’at orqali ta’lim: art-pedagogikaning metodik asoslari”,
Zamonaviy ta’lim texnologiyalari, 5-son.
6.
Копытин А.И. Основы Арт-терапии / А.И. Копытин. СПб.: Лань, 1999.
