175
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
AYAPBERGEN MUWSAEV SHıǴARMALARı TILINDEGI
ANTROPONIMLER
G.Karlıbaeva, J. Orazbaeva
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/
10.5281/зенодо.15559556
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Maqalada Ayapbergen Muwsaev shıǵarmalarındaǵı
antroponimlerdiń
qollanılıw
ózgesheliklerı
analizlengen.
KEY WORDS
antroponim, onamastika, sózlik
quram,
tipologiyalıq,
lingvomádeniy,
affiks,
antropokomponent, affiksoid.
Antroponimler birinshi gezekte adamnıń jámiyettegi rolin ańlatıw ushın qollanıladı. Hár
qanday antroponim óziniń tıyanaqlı mánisine iye bolıp keledi. Náreste dúnyaǵa kelgennen
birinshi bolıp oǵan belgili bir maqset penen niyetlenip ism qoyıladı, bul qoyılǵan ism onıń
ómir jolına belgili bir orında tásir jasaydı. Sonlıqtan, hár bir qoyılǵan antroponim áhmiyetli
bolıp, tereń maǵanalı bolıp keledi.
Y.K.Yurkenas: “... antroponimler óz aldına bólek tema sıpatında úyreniliwi kerek” [4.13] –dep
aytıp ótedi. Menshikli ismlerdiń milliy-mádeniy tábiyatı menen baylanıslı hártúrli
kózqaraslardı analiz qılıp, ilimpaz Ye.A.Kerimbaevtıń pikirine qosılıwdı maqul dep bilemiz:
“Hár xalıqtıń mádeniy-táriyxıy maǵlıwmat jámlengen, jámiyettiń mádeniy táriyxı menen
baylanıslı menshikli ismlerdiń ózine tánligi hám milliy-mádeniy belgilerdi analiz etiw
onamastikadaǵı eskiden baslap ózgeriw alıp keletuǵın jónelis bolıwı kerek”.[2.248].
Antroponimler hám olar menen baylanıslı bolǵan barlıq maǵlıwmatlar tyurkologiyada hár
tárepleme úyrenilgen [3.184].
Antroponimlerde insan iskerliginiń súwretleniwi tilimizde bar bolǵan sózlerge tereń máni
beriw tiykarında júzege shıǵadı. Sebebi, olar ómirimizdiń ruwxıy mádeniyatınıń belgilerin
tasıwshı lingvomádeniy process[4.15].
Antroponimler kúndelik turmısımızǵa, úrp-ádet hám dástúrlerimizge, xalqımızdıń arzıw-
ármanlarına, ırımlarǵa hám basqa waqıya-hádiyselerge baylanıslı halda qoyıladı. Biz
maqalada Ayapbergen Muwsaev shıǵarmaları tilinde antroponimlerdiń qollanılıw
ózgesheliklerine toqtaymız.
Bek, bay, tarqan, gerey, biy, tóre, mırza
hám basqa sózler qaraqalpaq tilinde burınnan saqlanıp
qalǵan. Bul sózler ismler quramında da ushıraydı. Bunday sózlerden ibarat adam ismleri
qoyıwdan tiykarǵı maqset dúnyaǵa kelgen náreste el-jurt, xalıq arasında belgili, ataqlı bolsın,
mártebeli, dáwletli bolsın degen niyette qoyılıp kelingen [4.19].
Sóz aytqanday orın keldi,
Bekbosın
ǵarrı burın keldi. [5.60].
176
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Halıńdı bil, qarap otır,
Tóreniyaz
, [5.114].
Qurban,
Tóre
, Allamurat,
Yashı kishi Sultamurat, [5.55].
Halıńdı bil, qarap otır,
Tóreniyaz
,
Qońıratta urlıq qıldı
Sherniyaz
,
Zar óyledi Ospan bilen
Berniyaz
,
Ákeńiz urlıqtı etken emes pe? [5.114].
Ketse-ketsin
Qurbaniyazıń
,
Burınǵıday joqtı sazıń. [5.60].
Mısallardan kórinip turǵanınday xalqımız arasında hár túrli affiksoidlardı ózine qamtıp alǵan
adam atları júdá kóplep ushırasadı. Antroponimlerdiń jasalıwında bul sózler tereń maǵanalı
áhmiyetke iye bolıp, belgili xızmet atqarıp tur.
Qaraqalpaq ismleri ishinde
–bay
qosımtası arqalı jasalǵan ismler kópshilikti quraydı. Bunda
ata-ananıń óz perzentin keleshekte qurǵın jasasın, bay, dáwletli bolsın degen niyeti baslı
orında turadı. Dúnyaǵa kelgen hár bir nárestege ata-ana, qońsı-qoba xalqı quwanadı. Oǵan
ismdi niyetlerp qoyadı.[6.9].
–Bay sózi qaraqalpaqsha adam atlarınıń quramında júdá ónimli qollanıladı. Bul sóz dáslep
adamnıń jámiyettegi awhalın ańlatıp kelgen, al sońın ala dáslepki mánisin joǵaltıp, adam
atlarınıń quramında erkeletiw mánisinde affikslik xızmetke ótken. [7.47] .
Mısalı:
Ashıwlanıp
Mámbetbaydıń
balası,
Qabıl bolmay onıń allatalası. [5.38].
Genjebaydıń
andazası usaydı,
Bayaǵı Alliyar gereń axunǵa. [5.8].
Ájibay
aǵam azıqsızdan ólgendey. [5.74].
Qurbanbayıń
arıq murap,
Puqaranıń basın qurap, [5.20].
Qazıbayǵa
usap bayaǵı,
Jol ústinde turısı bar. [5.103].
Kirpitkendi qoyan dep,
Masqara bolǵan
Saparbay
. [5.10].
-
biy, -bek
sózleri 1917 jıllarǵa shekemgi dáwirdegi el basqarıwshı adamlardıń ámelin ańlatıp,
sol adamlardıń atlarına qosılıp aytılǵan hám hár qıylı xızmetlerdi atqarǵan. Bul eki sózdiń
shıǵısı bir dep juwmaq shıǵarıwǵa boladı. Máselen, A.Ǵafurov “Burınǵı Turciya imperyasında
biy wálayattı basqarǵan, al “beylerbey” túrksheden awdarǵanda “biylerdiń ústinen biy”
degendi ańlatıp, general-gubernator sıyaqlı bolǵan” –dep kórsetedi. Bunnan bey, beylerbey
177
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
sózleriniń burın tilimizde qollanılǵan “beg”, “beglerbeg” sıyaqlı sózler menen jaqınlıǵı seziledi.
[8.63].
Házirgi waqıtta “biy”, “beg” sózleriniń dáslepki mánisi joǵalǵan, ol adam atlarında erkeletiw
mánisindegi affiks xızmetin atqaradı. [7.47].
Aqsaqal qalar jekme-jek,
Kóz salıp qayqı
Tursınbek
, [5.20].
Sóz aytqanday orın keldi,
Bekbosın
ǵarrı burın keldi. [5.60].
Taymasbek
qıyattıń palwan balası,
Ah urǵanda haqqa jeter nalası. [5.36]. Qosıq qatarlarında qollanılǵan Tursınbek, Bekbosın,
Taymasbek antroponimleri ózine
bek
sózin qamtıp alǵan bolıp, bul sóz derlik er adam
ismlerinde qollanıladı. Tursınbek ismi kóbinese dáslepki perzentleri shetnep qala berse ómir
jası uzaq bolsın, tursın degen mánide qoyılatuǵın bolǵan. Bekbosın antroponimi bul ism
kóbinese ómirde saq, islerine puqta bolsın, joqarı lawazımlı insan bolsın degen mánilerde
niyetlep qoyılǵan.
“Alla” sózi qaraqalpaq tilinde jeke halında adam atın bildirmeydi, oǵan qosımtalar yamasa
antropokomponentlerdiń qosılıwı arqalı ǵana adam atları jasaladı:[7.22].
Arabsha “alla” sózi adam atlarınıń dáslepki hám sońǵı qatarlarında teńdey qollanıla beredi,
“alla” sózi dáslepki qatarda kelgende kóbinese arabsha mánisi belgili sózler menen
dizbeklesedi. Al, sózdiń sońında kelgende ulıwma mánisi belgisiz arabsha sózler menen
dizbeklesedi;[7.23].
Keshiwdegi
Qudaybergen
qotırdı,
Atın satıp ol jolıńda otırdı. [5.8].
Allanazar
salǵan qırın,
Ótepbergen alǵan sırın, [5.20].
Shekerden shiyrindur sózlegen sózi,
Biri
Allambergen
Álimbet ulı, [5.22].
Qurban, Tóre,
Allamurat
,
Yashı kishi Sultamurat, [5.55]. Alla sózi menen qollanılǵan bunday antroponimler joqarı
húrmetli bolıp keledi, Alla bergen, Allanıń názeri túsken dep aytıladı.
-
jan
hám
–
xan
affiksoidları erlerge hám hayal-qızlarǵa baylanıslı adam atlarında erkeletiw
mánisin ańlatıp, ónimli qollanıladı.[7.48]. Ayapbergen Muwsaev jan, xan affiksoidlarınan
tómendegishe qollanǵan;
Ádiwli inimseń,
Ábdiramanjan
,
Bul sózime qulaq salsań ne boldi? [5.24].
Ármanlı ketkenniń biri
Mámbetjan
,
Xiywalınıń isi qayttı
Mámbetjan
. [5.49].
Qutlımurat
Sayatxanǵa
yalbardı, [5.32].
178
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Shul gozzal janannıń atı
Mazlımxan
. [5.78].
Miyirxandur
ismi-atı, [5.77].
Atı
Oralxandur
, qızlardıń xanı,
Mehriǵaniy sherli tilla ziybanı. [5.76]. Qosıq qatarlarında kórinip turǵanınday
Ábdiramjan,
Mámbetjan
–jan affiksoidi kóbinese er adamlardıń atlarında qollanılıp, olarǵa qosımsha
erkeletiw mánisin berip kelgen. Al, -xan affiksoidi qosıq qatarlarınan kórinip turǵanınday
derlik hayal-qız ismlerinde keńnen qollanıladı.
V.A.Gordlevskiy –jan qosımtasınıń túrkshe, tájikshe, tatarsha adam atlarında keletuǵınlıǵın
ayta kelip: “Turciyada bul qosımta XVI ásirden baslap ónimli qollanıla basladı”, -deydi.[9.17].
Sonday-aq, tilimizde -
jan,- xan
affiksoidları
nur, ay, qal, bazar, juma, sapar
h.t.b. sıyaqlı
sózlerge jalǵanıp erler hám hayal-qızlar atlarına ortaq bolıp ta kele beredı. [7.48].
Nurjan
batır sheyitlikti tapqanda,
Saw-salamat aman qayttıń, júz bası. [5.23].
Hayalın jiberip úshtamǵalıǵa,
Kólge qash,
Qaljan
kólge qash. [5.51]. Bul qatarlardaǵı –jan affiksoidin joqarıdaǵı qosıq
qatarları menen salıstırsaq, joqarıdaǵı qatarlarda –jan affiksoidi qosımsha erkeletiw mánisin
qosıp kelgen bolsa bul qatarlardaǵı
Nurjan, Qaljan
antroponimleriniń quramında –jan
affiksoidi ismniń bir buwını bolıp, tolıq bir ismdi kórsetip tur, yaǵnıy bul jerde qosımsha
mánis emes, tolıq bir ism formasında jumsalǵan.
Qaraqalpaq tilinde
tay
affiksoidı adam atlarınıń sońına jalǵanıp, erkeletiw mánisinde keledi.
Bul affiksoidtı A.Ǵulamov “tay” (qulın) sózi menen baylanıslı dep qaraydı. Al, monǵol tilinde
“taylag” sózi tórt-bes jasqa shekemgi erkek túyeni ańlatadı. Haqıyqatında, bul sózdi balanı
“tayǵa” salıstırıw arqalı adam atlarınıń atına jalǵanıp, erkeletiw mánisin beretuǵın affikske
aylanǵan dep qarawǵa boladı. Bul affiks er adamlarǵa baylanıslı atlarda ónimli qollanıladı.
[7.46].
Xosh jigitler ishse maydur,
Ánjam etken
Xatamtaydur
. [5.34].
Taymasbek
qıyattıń palwan balası,
Ah urǵanda haqqa jeter nalası. [5.36].
Jamzaq, Xojaqul, biri
Írzatay
,
Bir atadan tórt er tuwdı, yaranlar. [5.70]. Bul mısallarda kórinip turǵanınday
–tay affiksoidi antroponimniń sońında qollanılǵanda qosımsha erkeletiw mánisin berip,
antroponimniń mánisin arttırıp turadı, al antroponimniń dáslepki buwınında qollanılǵanda
qosımsha mánis emes, bir tolıq ismdi qurap keledi.
-m, -ım, -im
affiksleri qaraqalpaq tilinde tartım kategoryasınıń birinshi betiniń kórsetkishi.
Adam atlarında bul affiksler adamnıń ishki emocionallıq sezimlerin bildirip, er hám hayal-
qızlardıń atlarında erkeletiw mánisin bildiredi hám ónimli qollanılatuǵın affikslerdiń qatarına
kiredi.[7.45].
Qońıratta bar eken
Ánjimge
ashıq, [5.19].
179
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Qulaq salıń, bul sózime hár adam,
Turıń” -dedi
Turım
molla yaranlar. [5.36].
Áwel – atań
Mádireyim
xan boldı,
Puqarası óz dáwirinde jám boldı. [5.48].
Mámbetnazar
Dáwim
uǵlı,
Balǵalıdan hám quwıldı. [5.43].
Qubla jaqtan keldi Palım. [5.50].
Súygiliktiń atı –
Ayım.
[5.113].
Reyim
degen bul xojadur,
Biziń menen hám bajadur. [5.103]. Bul qatarlarda tartım affiksleri ismniń bir buwını bolıp,
tolıq bir antroponimniń jasalıwında úlken xızmet atqarıp tur.
-n, -an, -en
affiksleri de qaraqalpaq tilinde adam atlarınıń quramında kishireytiw hám
erkeletiw mánisin ańlatıp, qısqartıp aytıwda paydalanıladı. Bul affiksler er adamlardıń
atlarında ónimli qollanıladı. [7.46]. Mısalı:
Haslı qándeklidur
Boran
sawdager,
Anıǵın sorasıp bildik yaranlar. [5.21].
Sonday berik eki jáhán,
Maqsımzada ediń,
Bekan
. [5.104].
Abdiraman
jigit bası,
Paqırlardıń kózde jası. [5.20].
Sultan maqsım, bir qız sálem jibermish,
Shul qızdıń sózine qulaq salıńız. [5.105].
Zar áyledi
Ospan
bilen Berniyaz,
Ákeńiz urlıqtı etken emes pe? [5.114].
Kelip tústiń
Dosxojannıń
úyine,
Óz chayıńdı óziń tuttıń, Xalmurat. [5.95].
Sińlisi
Ulmeken
, shashları siya,
Kirpigi oq kibi qashları qıya. [5.75].
Dáslepki
qatarlardaǵı
Boran,
Bekan
antroponimleriniń quramında –an affiksleri ismdi qısqartıp qollanıwda paydalanılǵan. Al
keyingi qatarlarda bolsa ismniń bir buwını sıpatında qollanılıp, tolıq bir ismniń jasalıwında
xızmet atqarıp tur.
-
gúl
sózi qaraqalpaq tilinde hayal-qızlarǵa baylanıslı adam atlarınıń quramında erkeletiw
mánisin beredi hám ónimli qollanıladı.[7.48].
Gúlxan
bas kózińe salar ıshqıpaz. [5.64].
Atın sorasań
Gúlaseldur
[5.80].
180
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Salamım bul erur sizge
Orazgúl
. [5.84]. Hayal-qızlardıń ismlerin qoyıwda bul sóz eń ónimli
qollanıwshı sózlerdiń biri bolıp, erteden ata-babalarımız shańaraqta qız perzent dúnyaǵa
kelse gúlden baslanǵan, yáki gúlden tamamlanǵan ismlerdi qoyatuǵın bolǵan. Bul degeni hár
bir qız bala gúlge teńelgen.
Baqlawlarǵa qaraǵanda, qaraqalpaq ismleri sistemasınıń rawajlanıw táriyxında túpkilikli
túrkiy dástúrler menen bir qatarda ism tańlawda shıǵıs xalıqları tilleriniń, sonıń ishinde
ásirese arab hám parsı tilleri hám mádeniyatınıń tásiri menen belgili bir táriyxıy dáwirlerde
arablıq-parsılıq shıǵısqa iye adam ismleriniń keń en jayıwı elewli faktler sıpatında kózge
túsedi. [6.10]. A.Muwsaev qosıq qatarlarında arab-parsı tillerinen kirip kelgen adam atları
júdá kóplep ushırasadı. Mısalı:
Biri
ShamshetdiyinAbdulla
ulı,
Shekerden shiyrindur sózlegen sózi. [5.23].
Shamshetdin
– dinniń jaqtısı, sáwlesi [7.23].
Abdulla
– allanıń qulı [7.23]degen mánisdi ańlatadı.
Burınǵı ótken
Shaxsánem
,
Ǵárip ashıq yar yańlıdı. [7.90].
Shaxsánem
– shaxtıń gozzalı [7.26].
Sol aqsham tayaq jep
Habibulladan
,
Onnan qashıp kelgen kúniń bar eken. [5.11].
Hábiyp
– súyikli dos, joldas [7.23] degen mánisti
bildiredi.
Begler táriyp etsem molla
Kemaldı
,
Kewlinde hár túrli qıyalı bardur. [5.57].
Kamalatdin
- dinniń jetiskenligi [7.23] degen mánisti
bildiredi.
Qoldawlı, Kúlki-qojaq
Paxratdiynge
,
Bir aqshamǵa miyman boldıq, yaranlar. [5.21].
Paxratdin
– dinniń maqtanıshı, dańqı [7.23]
degen mánisdi bildiredi.
Iskender-Zulqarnayn,
Sulayman
ótti,
Bulardıń mákanın kórdi Amanqul. [5.68].
Sulayman
– arabsha ism bolıp, tınısh qozǵalǵan
[7.21] degen mánisti bildiredi.
Táriyp etsem
Ibyarım
men seni,
Táájip etkendey isiń bar eken. [5.10].
Ibrayım
– xalıqtıń ákesi [7.21] degen mánisti ańlatadı.
Professor E.Berdimuratov qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı arabsha sózlerdi arablar
menen tikkeley sóylesiw arqalı emes, al qońsı xalıqlardıń tilleri arqalı, sonday-aq tikkeley
diniy kitaplar arqalı, klassik ádebiyat arqalı awızeki hám jazba túrde kelip kirgen dep
esaplaydı. [7.19].
Arablıq shıǵısqa iye adam atlarınıń túrkiy tillerine ózlesiwi haqqında B.A.Starostin “Arabsha
adam atları túrkiy tillerine, sonıń ishinde Ortaz Aziya tillerine tiykarınan, parsılardıń tásiri
arqalı taraldı”, -dep tastıyıqlaydı.[10.282].
Iskender
-
Zulqarnayn
, Sulayman ótti,
Bulardıń mákanın kórdi Amanqul. [5.68]. Iskender-Zulqarnayn bul ismler parsı ismleri bolıp
qaraqalpaq tiline awısıp qollanıladı.
181
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Qaraqalpaq tilindegi ismlerdiń dúzilislik sıpatında kórinetuǵın taǵı bir jaǵday dıqqatqa
miyassar. Túrkiy tillerde “jup” mánisin bildiretuǵın
esh hám qosh (qos)
sózlerine arabsha yáki
parsısha elementlerdiń qosılıwı menen qaraqalpaqsha adam ismleri jasalǵan faktlerdi
kóremiz: bul Ayapbergen shayırdıń qosıqlarında ayqın kórinedi; [6.9].
Eshmurat
bul sózdi aytayın sańa,
Bul sózime qulaq salsań ne boldı. [5.104].
Qız kúninde
Qoshımbet
xan kelgende,
On jetisi oqtan ushıp ólgende. [5.23]. Bunda da nárestege ism qoyıwda oǵan degen jaqsı
tilektiń mazmunı seziledi.
Juwmaqlap aytqanımızda, Ayapbergen shayırdıń qosıq qatarlarında antroponimler júdá
kóplep paydalanılǵan. Hár bir antroponim óziniń tereń maǵanasına iye bolıp, belgili bir
maqset penen, niyetlenip qoyılatuǵının kórip óttik.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Юркенас Ю.К. Онимизацияапеллятивов и развитие индоевропейских
антропонимических систем:Автореф. Дис. … канд.филол.наук. –М., 1979
2.
Керимбаев Е.А. Казакская ономастика в этнокультурном номинативном и
функциональном аспектах. –Алматы:Санат, 1995 –С.248
3.
Салихов Г.Г. Картина мира в башкирском фольклоре Дис. … канд.филол.наук. –
Уфа 1992
4.
Daniyarova Z. Qoraqalpoq dostonlarida antroponimlarning lingvokulturologik tahlili,
Filol. fan. bóyicha falsafa doktori (PhD) avtoref.2023.
5.
Muwsaev A. Hal qayda?, 2018
6.
Álniyazova G. Qaraqalpaq ismleri, 2003
7.
Sayımbetov O. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları, Nókis: Bilim 2000
8.
Гафуров А. Лев и Кипарис М, 1971
9.
Гордлевский В.А. –Известия очделенияобщественних наук. Изд-во Сталинавад.
1954
10.
Старостин Б.А.О. структуре и историческом развития антропонимии арабского
происхождения – Антропонимика. М. 1970
