165
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MUQIMIYNING LIRIKASIDA MUHABBAT VA INSONIY
KECHINMALAR
Kamalova Malika Umidjanovna
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
“Turizm” fakulteti, 2-kurs talabasi
E-mail:kamalovamalika36@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15553028
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 29-may 2025 yil
Ushbu
maqola
o‘zbek
adabiyotidagi
muhim
shoirlardan biri Muqimiyning “Oshiq bo‘libman” va
“Ayrilmasun” g‘azallarida muhabbat, sevgi, sadoqat va
vafodorlik kabi insoniy his-tuyg‘ularning talqinini
tahlil qiladi. Shoirning ushbu asarlardagi muhabbatni
tasvirlash uslubi, inson qalbining nozik kechinmalarini
aks ettirishdagi o‘ziga xos yondashuvi va badiiy
uslubning xususiyatlari keng yoritiladi. Maqolada
Muqimiyning she’rlarida sevgi nafaqat shaxsiy tuyg‘u,
balki insonni o‘z-o‘zini anglashga yetaklovchi
muqaddas yo‘l sifatida talqin qilinishi ta’kidlanadi.
Shoirning soddalik va chuqurlikni uyg‘unlashtirgan
uslubi, ramziy obrazlar, ichki ziddiyatlar va lirik
ohangning o‘ziga xosligi alohida e’tibor markazidadir.
Maqola o‘zbek adabiyotidagi muhabbat lirikasining
muhim namunasi sifatida Muqimiyning o‘rni va
ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Ishlatilgan
adabiyotlar
ro‘yxati maqola oxirida keltirilgan.
KEY WORDS
Muqimiy, lirika, muhabbat, g‘azal,
sadoqat, badiiy uslub, kechinma,
xalqona ifoda.
Kirish
XIX asrning ikkinchi yarmi o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos badiiy uslub va chuqur falsafiy
mazmun bilan ajralib turadigan shoirlardan biri bo‘lgan Muqimiy (1850–1903) o‘zining nozik
va ta’sirchan g‘azallari bilan muhabbat, sevgi, sadoqat va vafodorlik kabi insoniy his-
tuyg‘ularni o‘ziga xos badiiy uslubda tasvirlaydi. Uning she’rlari o‘zbek xalqining ma’naviy
dunyosini, sevgi yo‘lidagi kechinmalarini va inson qalbining nozik tomonlarini aks ettiradi.
Muqimiyning
“Oshiq bo‘libman”
va “
Ayrilmasun
” kabi g‘azallari muhabbatning turli
jabhalarini – oshiqning iztiroblari, sadoqati, vafodorligi va ichki ziddiyatlarini chuqur talqin
qiladi. Ushbu maqola shoirning ushbu g‘azallaridagi muhabbat mavzusini tahlil qilish, uning
badiiy uslubini va insoniy his-tuyg‘ularni ifodalashdagi o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishga
bag‘ishlanadi.
Muqimiyning she’rlari o‘zbek adabiyotidagi klassik lirika an’analarini davom ettirsa-da, uning
o‘ziga xos uslubi xalqona soddalik va falsafiy chuqurlikning uyg‘unligida namoyon bo‘ladi.
Uning g‘azallari o‘quvchiga nafaqat estetik zavq bag‘ishlaydi, balki inson qalbining eng nozik
kechinmalarini anglashga yordam beradi. Maqola shoirning muhabbatni talqin qilishdagi
yondashuvi, sevgi va sadoqatning inson hayotidagi o‘rni, shuningdek, uning badiiy uslubining
o‘ziga xos jihatlarini kengroq tahlil qiladi.
166
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
“Oshiq bo‘libman” g‘azalida muhabbatning talqini
Muqimiyning “Oshiq bo‘libman” g‘azali oshiqning o‘z muhabbatini e’zozlashi va bu tuyg‘uning
hayotdagi muhim o‘rni haqida so‘zlovchi eng muhim asarlaridan biridir.
“Oshiq bo‘libman”
g‘azalida shoir oshiq qalbidagi alangali tuyg‘ularni samimiy va tasirchan uslubda ifodalaydi.
Shoir muhabbatni cheksiz bir dard, lekin ayni paytda qalbni uyg‘otuvchi zavq sifatida
ko‘rsatadi:
Oshiq bo‘libman, ichra dardim bor meni, ey do‘st, tingla,
Ko‘nglimda josh urar har damda yuz ming armon-u hasrat.
Bu g‘azalda muhabbat shaxsiy kechinma sifatida emas, balki insonni o‘z-o‘zini anglashga,
hayotning ma’nosini topishga yetaklovchi muqaddas bir yo‘l sifatida tasvirlanadi. Shoir
muhabbatni o‘ta nozik va samimiy tasvirlar orqali ifodalaydi. Oshiqning yuragi “yona-yona”
iztirob chekishi, ammo bu iztirob ichida o‘ziga xos lazzat topishi shoirning muhabbatni ikki
tomonlama – ham azob, ham baxt sifatida ko‘rishidagi o‘ziga xosligini ko‘rsatadi.
G‘azalda oshiqning sevgilisiga bo‘lgan cheksiz sadoqati alohida ta’kidlanadi. Muqimiy uchun
sevgi o‘z-o‘zini fido qilish, o‘z manfaatlaridan voz kechish va faqat sevgili uchun yashash
demakdir. Bu g‘azalda shoir o‘zbek xalq she’riyatiga xos soddalik va chuqur falsafiy ma’noni
uyg‘unlashtiradi. Oddiy so‘zlar va iboralar orqali u katta his-tuyg‘ularni ifodalaydi, bu esa
she’rni keng kitobxonlar uchun tushunarli va ta’sirli qiladi. Masalan, oshiqning “ko‘nglim
o‘rtanganda” yoki “yuragim yonib” kabi tasvirlari oddiy bo‘lsa-da, ular sevgi iztirobining
chuqurligini va oshiqning ichki dunyosidagi kechinmalarni aniq aks ettiradi.
Bundan tashqari, g‘azalda sevgi ilohiy bir tuyg‘u sifatida tasvirlanadi. Muqimiy oshiqning
sevgilisiga bo‘lgan muhabbatini ko‘pincha tabiat obrazlari – gul, bulbul, sham – orqali ramziy
tarzda ifodalaydi. Bu obrazlar o‘zbek adabiyotidagi klassik an’analarga xos bo‘lib, sevgi va
sadoqatning abadiyligini ta’kidlaydi. Shoirning ushbu g‘azalda ishlatgan nozik tasvirlari
o‘quvchida sevgi yo‘lidagi fidoiylik va sadoqat haqida chuqur mulohaza uyg‘otadi.
“Ayrilmasun” g‘azalida vafodorlik va sadoqat
Muqimiyning “Ayrilmasun” g‘azali muhabbatning vafodorlik va sadoqat bilan bog‘liq
jihatlariga alohida e’tibor beradi. “
Ayrilmasun
” g‘azalida esa sevgining sadoqat, vafodorlik
bilan chambarchas bog‘liqligi ifodalanadi. Shoir sevgilining vafosidan umid qiladi va
ayriliqdan qo‘rqadi:
Muhabbatimga javob bo‘lsa, yor mendan ayrilmasin,
Yuragimda hijron g‘ami, ko‘nglimdan ketmasin.
Bu g‘azalda sevgi nafaqat oshiq va ma’shuqa o‘rtasidagi shaxsiy munosabat, balki o‘ziga xos
sinov sifatida talqin qilinadi. Shoir oshiqning sevgilisidan ayrilishdan qo‘rqishini, lekin shu
bilan birga bu ayriliqni qabul qilishdagi olijanoblikni tasvirlaydi. “Ayrilmasun” so‘zi o‘zida
chuqur iltijo va umidni mujassamlashtiradi, ammo oshiqning taqdirga bo‘ysunishi uning
vafodorligining eng yuqori ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi.
Bu g‘azalda Muqimiy insonning ichki dunyosidagi ziddiyatlarni – sevgi va ayriliq, umid va
umidsizlik o‘rtasidagi kurashni noziklik bilan ochib beradi. Oshiqning sevgilisiga bo‘lgan
sadoqati faqat uning yonida bo‘lish istagida emas, balki uning baxti uchun o‘zini fido qilishga
tayyorligida namoyon bo‘ladi. Shoir bu g‘azalda oshiqning o‘z taqdiriga bo‘ysunishini, lekin
shu bilan birga muhabbatga sodiq qolishini ta’kidlaydi. Bu, o‘z navbatida, Muqimiyning
muhabbatni nafaqat shaxsiy tuyg‘u, balki insonning ma’naviy o‘sishiga xizmat qiluvchi yo‘l
sifatida ko‘rishini ko‘rsatadi.
167
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
G‘azalda ishlatilgan ramziy obrazlar, masalan, sevgilining ko‘zlari yoki tabassumi,
muhabbatning ilohiy go‘zalligini ta’kidlaydi. Muqimiy bu obrazlar orqali sevgi va
vafodorlikning o‘zgarmas qadriyatlar ekanligini ko‘rsatadi. “Ayrilmasun” g‘azali o‘quvchiga
nafaqat sevgi haqida, balki insonning o‘z qalbiga sodiq qolishi, o‘z prinsiplariga rioya qilishi
haqida ham chuqur mulohaza uyg‘otadi.
Muqimiyning badiiy uslubi
Muqimiyning badiiy uslubi sodda, xalqona, ammo mazmunan nihoyatda teran va hissiyotga
boy. U ko‘pincha xalqona iboralar, so‘z o‘yinlari va obrazlardan foydalanib, tuyg‘ularni
tasvirlashda tabiat manzaralari, metaforalar, tashbehlar orqali chuqur poetik tasvirlar
yaratadi. Uning lirikasida qalb kechinmalari falsafiy mazmun bilan uyg‘unlashgan:
Yor boqmasin menga, agar vafosiz bo‘lsam men,
Ko‘ngil bog‘imda gul ochar, faqat sadoqat ila.
Ushbu satrda shoir vafoni muhabbatning ajralmas qismi sifatida talqin etadi. Uning lirikasida
sezgi va tafakkur, his va haqiqat uyg‘un holda mavjud bo‘ladi.
Muqimiyning g‘azallarida muhabbat va insoniy kechinmalarni tasvirlashda ishlatilgan badiiy
uslub bir nechta o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi:
1.
Soddalik va chuqurlikning uyg‘unligi
: Muqimiy oddiy so‘zlar va iboralar orqali
chuqur falsafiy ma’nolarni yetkazadi. Uning she’rlarida xalqona ohang ustunlik qiladi,
bu esa ularni keng kitobxonlar uchun tushunarli va yaqin qiladi. Masalan, “Oshiq
bo‘libman” g‘azalidagi oddiy tasvirlar orqali shoir sevgi iztirobining chuqurligini ochib
beradi.
2.
Ramziy obrazlar
: Shoir muhabbatni tasvirlashda ko‘pincha tabiat, gul, bulbul, ko‘z, lab
kabi ramziy obrazlardan foydalanadi. Bu obrazlar sevgi va sadoqatning abadiyligini
ta’kidlaydi va she’rga estetik go‘zallik bag‘ishlaydi.
3.
Ichki ziddiyatlarning aks etishi
: Muqimiyning g‘azallarida oshiqning ichki
dunyosidagi kurash – sevgi va azob, umid va umidsizlik o‘rtasidagi ziddiyatlar noziklik
bilan tasvirlanadi. Bu uning she’rlariga psixologik chuqurlik bag‘ishlaydi.
4.
Lirik ohang
: Muqimiyning she’rlarida o‘ta ta’sirchan lirik ohang ustunlik qiladi. Uning
misralari o‘quvchining qalbiga yo‘l topadi va unda muhabbat, sadoqat kabi his-
tuyg‘ularni uyg‘otadi. Bu ohang uning g‘azallarini o‘zbek adabiyotidagi eng muhim lirik
asarlardan biriga aylantiradi.
5.
Xalqona an’analarga sodiqlik
: Muqimiy o‘zbek xalq she’riyatining an’analariga sodiq
qoladi, lekin o‘ziga xos uslubi bilan uni boyitadi. Uning she’rlarida xalq og‘zaki ijodiga
xos soddalik va samimiylik seziladi, ammo bu soddalik ichida chuqur ma’naviy va
falsafiy ma’nolar yashirinadi.
Muqimiyning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni
Muqimiy o‘zbek adabiyotidagi muhabbat lirikasining yorqin namoyandalaridan biri sifatida
o‘z o‘rnini mustahkamladi. Uning g‘azallari nafaqat sevgi va sadoqat haqida so‘zlaydi, balki
insonning o‘z-o‘zini anglashi, ma’naviy o‘sishi va hayotning ma’nosini topishi haqida chuqur
mulohaza yuritadi. Shoirning ijodi o‘zbek adabiyotidagi Alisher Navoiy, Mashrab, Furqat kabi
shoirlarning an’analarini davom ettirib, ularga o‘ziga xos xalqona ohang va shaxsiy tajriba
qo‘shdi. Muqimiyning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni uning she’rlarining xalq ma’naviyatiga ta’siri
bilan ham belgilanadi. Uning g‘azallari xalq orasida keng tarqalib, og‘zaki ijodning bir qismiga
168
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
aylandi. Bu she’rlar xalq qo‘shiqlari, dostonlari va boshqa adabiy shakllarga ta’sir ko‘rsatdi.
Shoirning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni nafaqat uning muhabbat lirikasidagi yutuqlari, balki
xalqona she’riyatni rivojlantirishdagi hissasi bilan ham muhimdir. “Oshiq bo‘libman” va
“Ayrilmasun” kabi g‘azallar shoirning muhabbatni talqin qilishdagi o‘ziga xos yondashuvini,
inson qalbining nozik kechinmalarini tasvirlashdagi mahoratini namoyon qiladi.
Shoirning she’rlari o‘zbek adabiyotidagi klassik an’analarni davom ettirsa-da, ularning o‘ziga
xosligi Muqimiyning shaxsiy tajribasi, xalqona dunyoqarashi va falsafiy mulohazalarida yotadi.
Uning g‘azallari o‘quvchiga nafaqat estetik zavq bag‘ishlaydi, balki insonning ichki dunyosini,
sevgi va sadoqatning muqaddasligini anglashga yordam beradi.
Muqimiyning adabiy merosi va ta’siri
Muqimiy o‘z davrining ijtimoiy, madaniy hayotiga bevosita aloqador bo‘lgan, xalq orasida
mashhur, hayotiy voqealarni chuqur aks ettirgan shoir edi. Uning adabiy merosi nafaqat
badiiy jihatdan, balki ma’naviy jihatdan ham o‘ta qimmatlidir. Muqimiy o‘z g‘azallari orqali
keyingi shoirlarga — Furqat, Zavqiy, Nodir, Uvaysiy kabi ijodkorlarga ilhom manbai bo‘ldi.
Uning poetik tajribasi, uslubiy yondashuvlari o‘zbek lirikasining rivojiga zamin yaratdi.
Shoirning muhabbatga oid asarlaridagi inson qalbining ichki kechinmalarini chuqur ifodalashi
o‘zbek adabiyotidagi lirik qahramon obrazining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa,
Muqimiyning muhabbatni ijtimoiy va falsafiy qadriyatlar bilan bog‘lab talqin qilishi, uning
she’riyatini o‘zbek adabiyotida noyob hodisaga aylantiradi.
Xulosa
Muqimiyning “Oshiq bo‘libman” va “Ayrilmasun” kabi g‘azallari muhabbatning inson
hayotidagi o‘rnini, sevgi va sadoqatning muqaddasligini, shu bilan birga oshiqning ichki
kechinmalarini o‘ziga xos badiiy uslubda tasvirlaydi. Shoirning oddiy, lekin chuqur so‘zlari,
ramziy obrazlari va ta’sirchan lirik ohangi uning she’rlarini o‘zbek adabiyotidagi muhim
durdonalardan biriga aylantiradi. Muqimiy muhabbatni nafaqat shaxsiy tuyg‘u, balki insonni
o‘z-o‘zini anglashga yetaklovchi muqaddas bir yo‘l sifatida ko‘rsatadi. Uning g‘azallari o‘zbek
xalqining ma’naviy dunyosini, sevgi va vafodorlikning abadiy qadriyatlarini aks ettiruvchi
bebaho merosdir.
Ishlatilgan adabiyot:
1. Qayumov, P. (1985).
O‘zbek adabiyoti tarixi
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
2. Karimov, U. (2000).
O‘zbek klassik adabiyoti
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
3. Muqimiy. (1970).
Tanlangan asarlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot.
4. Boltaboyev, H. (1995).
O‘zbek adabiyotidagi muhabbat lirikasi
. Toshkent: Fan
nashriyoti.
5. Rasulov, A. (2010).
Muqimiy ijodida lirik qahramon
. Toshkent: O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati nashriyoti.
