San'at va gumanitar fanlar

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахоннинг ривожланган мамлакатларида бронза даврининг ўзига хос хусусиятларини ўрганишга йўналтирилган кўплаб тадкиқотлар амалга оширилмокда. Айнан шу даврга оид дафн маросимлари ва диний эътиқод юзасидан алоҳида тадқикотлар олиб борилмокда1. биз хали юртимизни, унинг ўзига хос тарихи, маданияти,.... бебаҳо маънавий меросимизни тўлик ўрганганимиз йўқ” . Бундай тадкикотлар эса халқларнинг бир-бири билан диний қадрияти, урф-одати, муносабати ва алокадорлигини ойдинлаштиришга хизмат қилади.
Мустакиллик тарихимизни, миллий қадриятларимизни ўрганиш орқали ўзлигимизни англашга кенг имкониятлар яратди. Шу аснода дафн маросимларига алоҳида эътибор берилиб, Ўзбекистон Республикасининг “Дафн этиш ва дафн иши тўғрисида”ги қонуни3 қабул қилинганлигини алохида таъкидлашимиз мумкин. Бу эса миллий қадриятларимизни қадр топаётганлигидан яна бир нишонадир. “Дарҳакиқат, ота-боболаримиздан қолган бой меросни ўрганиш, уларнинг урф-одатлари, анъаналарини тиклаш - бу тарихни тиклаш демакдир’ .
Жаҳон микёсида олиб борилаётган тадқиқотларда бронза даври цивилизациялар тарихи, хўжалик хаёти, кундалик турмуш тарзи, меъморий уй-жой ва монументал иншоот қолдиқлари, дафн этиш усуллари, диний эътиқод объектларини тадқик килиш вазифаси қўйилади. Айнан шу муаммо устида Шимолий Бақтрияда яшаган аҳолининг диний эътикоди билан боғлиқ қадриятлари ва урф-одатлари, удумлари ва диний карашларини чукур илмий асосда ўрганиш ушбу мавзунинг долзарблигини белгилайди. Шимолий Бақтрия сўнгги бронза даврида учта йирик тарихий ва этномаданий бирликлар алоқа майдонига айланган. Унинг Ўзбекистон кисмида юксак даражада ривожланган ўтроқ дехкончилик маданияти шаклланиб, бу маданият Сополлитепа, Жарқўтон, Кўзали, Мўлали, Бўстон каби ёдгорликлар мисолида ўрганилди. Бу ёдгорликларда минглаб ўтроқ деҳқончилик маданияти аҳолисининг қабрлари очилган. Шимолий Бактриянинг шарқий ҳудудларида кўпроқ чорвадор уруғ жамоаларининг ёдгорликлари ўрганилган бўлиб, улар Ҳисор воҳаси, Вахш дарёсининг ўрта оқими ва Таирсув дарёсининг юқори кисми ҳамда Пархар-Кулоб водийсида жойлашган. Бу ҳудудларда 550 дан ортик қабрлар очилган. Уларда турли диний эътиқод ва урф-одатлар асосидаги дафн маросимлари кузатилган. Мил. авв. II минг йилликнинг ўрталаридан Шимолий Бактрияга Евроосиё даштларидан чорвадор Андроново маданияти қабилалари кириб келадилар. Натижада, бу ҳудуд турли этник гурухдарнинг иқтисодий ва этномаданий алокалар майдонига айланади. Бу хилма-хил этномаданий ва этносиёсий манзара Шимолий Бақтрия бронза даври кабилаларининг дафн маросимлари ва шаклланиб бораётган диний эътиқодида яққол кўзга ташланади. Ammo, Шимолий Бақтриянинг бу уч этник компонентлардан ташкил топган аҳолининг диний эътикоди ва ранг-баранг урф-одатлари хақида илмий адабиётларда жуда қисқа маълумотлар келтирилган, улар махсус тадқиқот объекта сифатида яхлит бир илмий тизимга солиниб тахдил этилмаган ва умумлаштирилмаган.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1993 йил 1 мартдаги “Узбекистан тарихи музейи ашёлари хакида”ги 115-сонли қарори, 1998 йил 27 июлдаги “Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги фармонида белгиланган вазифаларни амалга оширишда ва ўзбек халқининг қадимий урф-одатлари, анъаналари ҳамда эътиқод тарихини ёритишда мазкур диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Шимолий Бактрия бронза даври аҳолисининг дафн маросимлари ва диний эътикоди билан боғлиқ тарихий жараёнларни тизимли равишда очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Шимолий Бактрия бронза даври аҳолисининг барча маданиятларига (Сополли, Бишкент, Вахш, Андроново) тегишли диний эътикод объектлари ва дафн маросимлари билан боғлиқ урф-одатлари очиб берилган;
Шимолий Бактрия бронза даври деҳқон жамоалари дафн маросимларидаги анъанавий удумлар ва уларнинг заминида рўй берган ўзгаришлар ўзбек халкига хослиги аникланган;
ўзбек халқининг дафн этиш билан боғлиқ урф-одатларининг тарихий илдизлари (кабр курилмаси) бронза даврига бориб тақалиши аникланган;
илк зардуштийлик динининг шакллана бориш жараёни ва унга хос табиатнинг тўрт унсурини илоҳийлаштириш сўнгги бронза даврида ўтрок деҳқончилик маданияти жамоаларида юз берганлиги аникланган;
Жарқўтон ибодатхонаси мисолида илк зардуштийлик дини ва ўзбек давлатчилигининг тарихий илдизлари бронза даврига бориб такалиши очиб берилган.
Шимолий Бактрия бронза даври ўтроқ ва чорвадор жамоаларининг дафн маросимлари ва диний эътикоди билан боглик материаллар яхлит бир илмий тизимга солиниб умумлаштирилган.
Хулоса
Тадқиқотни ўрганиш жараёнида мавзуга оид адабиётларни тахдил этиш ва тўпланган археологик материалларни янгича қарашлар асосида ўрганиш натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
Шимолий Бактриянинг ҳудудий таркибини ташкил этган жанубий Ўзбекистон ва жанубий-ғарбий Тожикистон ўз иклим шароитига кўра, бир томонда дехкончилик, иккинчи томонда эса чорвачиликнинг ривожланишига олиб келди. Дехкон ва чорвадор жамоалар ўртасида ўзаро ижтимоий, иқтисодий ва этномаданий алоқалар ўрнатилиб, бу алоқаларнинг моддий маданиятда акс этиши Сополлитепа, Жарқўтон, Бўстон, Тегузак, Кангурттут, Тандирйўл каби ёдгорликларда якқол кўзга ташланади.
Шимолий Бактриянинг Жанубий Ўзбекистон худудларида деҳқончилик маданияти такрорий суғорма деҳқончилик асосида ривожланди. Тожикистон ҳудудида ёдгорликлар тоғ ва адирликларда жойлашганлиги сабабли, яйлов чорвачилиги ва лалмикор деҳқончилик, боғдорчилик ривож топади.
Бишкент-Вахш маданиятининг шаклланишида Ҳисор, Сополли, Дашли ва Андроново жамоалари таъсири кучли бўлганлиги илмий таҳлил этилди.
Ўтрок деҳқон жамоасида амалда бўлган қабр тузилиши, яъни «айвонли лаҳад» қабрлар ҳозирги замон ўзбек халқи қабр тузилиши учун ҳам хос бўлиб, бу дафн маросимлари билан боғлиқ урф-одатларнинг тарихий илдизлари бронза даврига бориб тақалишини кўрсатади.
Мўлали ва Бўстон босқичларида мурдани кремация қилинганлик ҳолатлари учрайди. Чорвадор кабилалар анъанавий дафн маросимлари орасида кремация қилинган қабиладошларини (кул ва куйган суяк парчаларини) тош яшикларга солиб кўмиш одати мавжуд. Бўстон VI қабристонида ҳамда Жаркўтон “шаҳристони”нинг тепа - 5 манзилгоҳидаги тош кабрлар якинида эса махсус кремация кўралари топилган. Ушбу қурилмани Андроново чорвадорларининг «крематорияси» сифатида талкин этиш мумкин.
Сополли маданияти оташпарастликдан зардуштийлик динига ўтиш даврини характерлайди. Бу жараённи кўрсатувчи муҳим омиллардан бири қабрларда аста-секин митти остадонларнинг пайдо бўлишидир;
Илк Тулхор кабристонида тош плитадан свастика белгиси мавжуд кабрлар учратилади. Бу андроноволикларнинг рамзий белгисидир. Улар (свастика) Сополли маданиятининг сўнгги босқичларига оид қабр сополларида (даштликлар сополларида) хам учрайди. Бу белгининг турли худудларда тез-тез учраши унинг заминида хаёт доимо тўхтовсиз ҳаракатда, диалектик ривожланишда, деган маънони англатганлиги тарихий ҳақиқатдир.
Сополли маданиятининг Жаркўтон боскичида вужудга келган ва кейинги босқичларда хам тўла амалда бўлган Жарқўтон ибодатхонаси, у ердан топилган ашёвий далиллар ушбу ибодатхона «илк зардуштийлик ибодатхонаси» эканлигининг ёрқин далилидир.
Сополлитепадан топилган бир ашёвий далил борки, бу кабрдан топилган мухрдир. Муҳрнинг бир томонида икки ўркачли туя, иккинчи томонида одам акси ўз ифодасини топган. Зардушт номида туя сўзининг мавжудлиги ёки Зардуштнинг Авесто ривоятларига кўра туякашлар авлодидан эканлигини инобатга олишнинг ўзи топилма қанчалар ноёблигини билдиради.
Авестошунос олима М.Бойснинг таъкидлашича53, танадан жон чикиши билан уни ёвуз кучлар эгаллайди. Ёвуз кучлар эгаллаган жасадни эса, мукаддас хисобланган ерга - тупрокқа кўмиш мумкин бўлмаган. Масалан, мархумнинг хумга, кўзага солиб дафн этишлик, жасадни этидан тозалаб кўмишлик, айрим кабрларга хумдонда пиширилмаган митти остодонларни қўшиб кўмишлик каби далиллар илк зардуштийликдан далолат берувчи омиллардир. Буларнинг барчаси Шимолий Бактрия ахолисининг диний эътиқоди ва дафн маросимларида акс этиб, улар айнан зардуштийлик динининг оддий кўринишдаги илк илдизлари бронза даври билан боғликлигини кўрсатади.
Зардуштийлик динининг шаклланиши билан боғлик махсус монументал ибодатхоналар ва оташгохдар бронза даврида кадимги дехкон жамоаларининг илк шаҳарлар таркибида қад кўтаргани, бу дин ўзбек халқи ва илк давлатчилигининг мафкуравий асосини ташкил этганлигини кўрсатмокда. Зардуштийликнинг муқаддас китоби «Авесто»да акс этган жамиятнинг ижтимоий таркиби ва рамзий белгилари бронза даври ибодатхоналарида, айнан Жарқўтон ибодатхонасида ва шу давр дафн маросимлари билан боғлиқ удумларда яккол акс этганлиги билан асосланади.
Ибодатхона вужудга келгунича ва фаолият бошлаган дастлабки кезларда хам ахолининг оилавий ва жамоавий саждагоҳ масканлари ўз ўрнини йўқотмаган. Бошқарувнинг шаҳар-давлат даражасига кўтарилган даврига келганда, марказий монументал ибодатхонанинг пайдо бўлиши юз беради. Демак, оилавий саждагоҳларда катта патриархал оила ва унинг аъзолари билан ўтказиладиган диний маросимлар бажариб келинган бўлса, марказий ибодатхонада бутун шаҳар ахолисининг диний маросим ва байрамлари ўтказилган. Демак, илк зардуштийлик илк давлатчилигимизнинг бошқарувида фаол қатнашган.
Ўзбек давлатчилигининг илк босқичларида дастлаб, жамоанинг бошқарув тизимида диний - илоҳий кудрат катта нуфузга эга бўлганлиги туфайли, махкамачилик ишлари шахар бош ибодатхонаси кошида мужассамлашган. Жамиятни бошқариш хам ибодатхона билан боғлиқ бўлган. Жаркўтон ибодатхонасининг асосида монументал иншоотнинг пайдо бўлиши, Ўзбекистон ҳудудида давлатчилик асослари бронза давридан шаклланганлигини илмий асослайди. Ушбу монументал иншоот Сурхон-Шеробод воҳаси доирасидаги йирик воҳа давлатчилигининг диний бошқарув маркази бўлганлигидан гувоҳлик беради.
Олиб борилган тадкиқот натижасида юзага келган фикр-мулоҳазалар қуйидаги таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш имконини берди:
1. Тарихий илдизлари бронза даврига бориб тақалувчи айвонли лаҳад қабр курилмаларини бугунги кунда хам давом этиши максадга мувофикдир.
2. Бронза даври дафн маросимлари, диний эътикод сохасида олиб борилаётган тадкикотларни чуқурлаштириш мақсадида тарих, археология, диншунослик, этнология, антропология, социология каби фанлар доирасида фанлараро илмий ишланмаларни кўпайтириш муҳимдир.
3. Бронза даври аҳолисининг урф-одатлари, диний қарашлари тарихининг бугунги кунгача етиб келган излари, кўринишлари мавжудки, уларни ўзаро боғлиқликда Ўзбекистоннинг хар бир вилояти мисолида тадқикот ишларини олиб бориш максадга мувофикдир.

Тадқиқот объектлари: шахс эҳтиёжларининг тизими, тузилиши, функциялари.
Ишнинг мақсади: ахлоқий эҳтиёжларнинг фалсафий-ахлокий таҳлили ва унинг хусусияти.
Тадқиқот методлари: тизимли, тарихий ва мантиқий ёндашув, анализ ва синтез, қиёслаш ва умумлаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: ахлоқий эҳтиёжларнинг ўзига хослиги ва жамият маънавий тараққиётига таъсирининг қонуниятлари очиб берилди; шахс ахлоқий эҳтиёжлари билан хулқ-атворининг ўзаро барқарорлашув тенденциялари таҳлил қилинди; комил инсон тарбиясида ахлокий эҳтиёжлар омилининг ўрни ва аҳамияти кўрсатилди; миллий истиқлол мафкурасининг асосий ғоялари билан ахлокий эҳтиёжларнинг мазмуни ўрта-сидаги уйғунлик асосланди; Ўзбекистондаги ислоҳотлар шароитида ахлоқий эҳтиёжларни такомиллаштириш юзасидан тавсиялар берилди.
Амалий ахамияти: диссертациянинг хулоса ва тавсиялари давлат ва нодавлат ташкилотлари ва муассасаларининг илмий-педагогик, маданий-тарбиявий фаолиятида қўлланиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси: «Шахснинг ахлоқий эҳтиёжлари» номли илмий-услубий қўлланмада, «Фалсафа», «Миллий истиқлол ғояси», «Маънавият асослари» фанларини ўқитишда жорий қилинган.
Қўлланилиш сохаси: илмий тадкиқотлар, таълим-тарбия ишлари, маданий-маърифий муассаса ва ташкилотлар фаолияти.

XIX аср охиридан бери Шарқий Туркистон ўзининг ғарбий қўшниси Россия империяси билан ўзаро муносабатларга қаттиқ боғлиқ эди. Россия ёнғоқ, майиз, чорвачилик, ипак хомашёси, тамакининг асосий харидори бўлиб, ўзи эса Шарқий Туркистонга тайёр саноат маҳсулотларини етказиб берувчи сифатида қарар эди. Шунинг учун Россия империяси Шарқий Туркистонга катта аҳамият берган

Геосиёсий  трансформациялар  ва  уларнинг  энергетика  тизимига таъсири  замонавий  дунё  тартиботи шаклланиши билан  чамбарчас  боғлиқ  бўлиб, энергия ресурслари омили халқаро муносабатларда тобора муҳим рол ўйнамоқда. Замонавий  босқичда  энергетика  хавфсизлиги  нафақат  бозор  иқтисодиёти  қонуниятлари  билан  балки,  геосиёсий  манфаатлар  доирасида  тартибга  солинмоқда. Сўнгги  пайтларда  Халқаро  муносабатлар  акторларининг  ўз  манфаатларини  илгари суришда энергия-хомашё омилидан фойдаланишга уриниб келаётганлиги кузатилмоқда.  Замонавий  дунё  тартиботида  энергия  ресурслари  борасида  кескин рақобат  ва  кураш  янгича тус  олди.  Бугунги  кунда  етакчи  давлатлар  катта  хом ашё захиралари, шу жумладан углеводородларга эга бўлган минтақаларда мустаҳкам ўрнашишга интилмоқда. Энергия ишлаб чиқариш, ташиш ва ташқи бозорларга  энергия  ресурсларини  етказиб  бериш  соҳасидаги  муносабатлар  геосиёсий жараёнлар билан бевосита боғлиқ кечмоқда. Шу боисдан, геосиёсий трансформациялар таъсирида бу муносабатларнинг шакли тизим ҳамда  функционал жиҳатдан ўзгаришларга юз тутмоқда. Бугунги халқаро энергетика тизими дунё тартиботига  хос  бўлган  кучлар  ва  омилларнинг  таъсирини  бошдан  кечириб,  уларнинг таъсири остида мураккаблашиб бормоқда. Геосиёсий трансформациялар халқаро энергетика  тартиботига  жиддий  таъсир  кўрсатиб,  геосиёсий  кучларнинг  янги конфигурациясини вужудга келтирмоқда. Халқаро майдонда янги йирик истеъмол марказлари пайдо бўлиб, улар ўртасидаги рақобат ҳам тобора кучаймоқда. Янги куч  марказларининг  пайдо  бўлиши  халқаро  энергетика  муносабатларига  жиддий таъсир  кўрсатади.  Куч  марказлари  ва  бошқа  акторлар  ўртасидаги  энергетика зиддиятлари  глобал  энергия  хавфсизлигининг  асосларини  заифлаштирмоқда.  Шунингдек,  энергия  тартиботини  таъминлашнинг  самарали  халқаро-ҳуқуқий  ме-ханизмларининг йўқлиги энергетик вазиятни янада мураккаблаштирмоқда.  Мазкур  мақолада  Шарқий  Осиёдаги  геосиёсий  трансформацияларнинг  энергетика хавфсизлигига таъсири, минтақадаги геосиёсий жараёнлар, етакчи давлатларнинг  геостратегик,  геоиқтисодий  манфаатларининг  халқаро  ва  минтақавий энергетика муносабатларига таъсири, минтақа давлатларининг бозорлар, инвестиция  манбалари  ва  энергия  ресурслари  учун  иқтисодий  рақобат  ҳамда  сиёсий кескинликнинг  минтақа  умум  хавфсизлигига  таъсири,  минтақадаги  геосиёсий вазият ва унда етакчи давлатлар, шунингдек, халқаро ва минтақавий сиёсий, иқтисодий тузилмаларнинг иштироки таҳлил қилинган. Шунингдек,  Шарқий  Осиёда  энергетика  хавфсизлигини  таъминлаш  муаммолари, минтақадаги энергетик вазият, минтақа давлатлари энергетика соҳасидаги долзарб  масалалар,  минтақа  давлатларининг  энергетика  сиёсати  ва  ҳамкорлиги, Шарқий  Осиёдаги  замонавий  энергетика  хавфсизлиги  архитектурасининг  асосий йўналишлари, минтақа мамлакатларининг энергетика стратегиялари, энергетика хавфсизлигини таъминлашнинг институционал асослари, минтақа давлатларининг энергетика дипломатияси олдида турган муаммолар, минтақавий зиддиятларнинг энергетика  хавфсизлигига  таъсири  каби  бугунги  кунда  минтақа  энергетика хавфсизлиги  олдида  турган  долзарб  масалалар  ёритилган.  Шунингдек,  келгусида минтақа  ва  халқаро  майдонда  кечадиган  энергетик  вазият  борасида  таҳлилий прогнозлар келтирилган. Мақоланинг  хулоса  қисмида  геосиёсий  трансформациялар  шароитида  энергетика хавфсизлигини таъминлаш ва бу борадаги ҳамкорлик самарадорлигини оширишга қаратилган илмий тавсиялар илгари сурилган.

Машинасозлик  саноатнинг  бошқа  соҳалари  ичида  юқори  технологиялардан фойдаланиш бўйича етакчилик қилади ва иқтисодиётда катта мультипликатив аҳамиятга  эга.  Иқтисодиётнинг  бошқа  соҳаларида  илғор  машиналар,  қурилмалар  ва  технологик  жараёнлар  татбиқ  этилишида  муҳим  роль  айнан  машинасозликка  тегишли. Мақолада жаҳон иқтисодиётида, Шарқий Осиё мамлакатларида (Япония, ХХР) машинасозлик ривожланишининг  замонавий  тенденциялари  таҳлил  қилинган,  янги  индустриал  мамлакатлар тажрибасида соҳанинг Ўзбекистонда тараққиёт истиқболлари кўриб чиқилган.

Ушбу мақола сўнгги йилларда туркча даврий нашрлар ҳамда кундалик сўзлашувда  кенг  қўлланиб  келаётган  инглизча  сўз  ва  бирикмаларнинг  нутқдаги  ўрни, уларнинг таржимада берилиши муаммоларини ўрганишга бағишланган.

Ушбу мақолада “А-1-178 Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузуридаги  Абу  Райҳон  Беруний  номидаги  Шарқ  қўлёзмалари  маркази  хазинасида сақланаётган фалсафага оид қўлёзмаларнинг тематик фиҳристини тузиш” лойиҳасини бажаришдаги мақсад ва вазифалар ҳамда унинг мазмуни ёритилган.

Мақола Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари марказида сақланаётган тарихий ҳужжатлар коллекцияси ва унда олиб борилаётган тадқиқот лойиҳаларининг моҳиятига бағишланган. Шунингдек, тарихий манбаларни ўрганиш, сақлаш ва оммалаштириш йўлида чиқарилган ҳукумат қарорларининг мазмуни ва унинг бажарилишига алоҳида эътибор қаратилган.

Ушбу мақолада Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари маркази фаолияти  ва  унинг  олдига  қўйилган  янги  вазифалар  таҳлил  этилган.  Айни  пайтда  Шарқ қўлёзмалари маркази олимлари томонидан амалга оширилаётган фундаментал, амалий ва ёшлар тадқиқот лойиҳалари ҳақида маълумотлар берилган.

Мазкур мақолада шарқшунослик соҳаси олдида турган муҳим вазифалардан  бири  –  бой  қўлёзмалар  хазиналарида  сақланаётган  қўлёзмалар  каталогларини  тайёрлаш ҳақида фикр юритилади.

Мақолада  Хайдеггернинг  буюк  Шарқ  мутафаккирлари  қарашлари билан  ўхшаш  ва  фарқли  жиҳатлари  таҳлил  қилинади.  Ваҳоланки,  шу  жиҳатдан Хайдеггернинг Шарқ тафаккури ва турли фалсафий маданиятлар томонидан ўзига хос тарзда қабул қилиниши яққол кўзга ташланади. Хайдеггерга оид энг янги давр Европа фалсафий адабиётини шарҳлаш Шарқ ва Ғарб фалсафий маданиятларининг ўзаро бир-бирини тўлдирувчи жиҳатларини очишга ёрдам беради. Бунда Хайдеггер ана шу мулоқотнинг бевосита иштирокчисига айланади ёки унинг ижоди замонавий Шарқ файласуфининг концептуал таҳлил объекти бўлиб хизмат қилади.

Илмий мақола конфуцийлик фалсафаси таҳлилига бағишланган. Унда замонавий конфуцийлик – неоконфуцийликнинг “Сюн Шили” ва постконфуцийликнинг “Фэн  Юлан”  йўналиши  қарашлари  ҳақида  фикр  юритилган.  Шу  муносабат  билан Шарқ ва Ғарб фалсафасидаги ғоялар, урф-одатлар ўзаро бир-бирига зид эмас, балки бир-бирини  тўлдириши,  бойитиши  асосланган  ҳамда  Шарқ  ва  Ғарб  орасидаги диалогик муносабатни ўрнатиш ҳақидаги қараш илгари сурилган.

Ушбу мақолада Шарқ ва Ғарб маданиятларидаги вербал мулоқотнинг ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этилади. Турли маданият вакиллари мулоқотидаги  ижтимоий-маданий  вазият,  одоб-ахлоқ  қоидалари  ва  назокат  меъёрларининг фарқли жиҳатлари ёритиб берилади.

Мақолада  фалсафий  билиш  ҳамда  ушбу  аспектнинг  шахс  камолоти ва жамият фаровонлиги тараққиётидаги ўрни илмий-фалсафий жиҳатдан таҳлил қилинган.

Мазкур мақолада, бугунги кун ёшларининг маънавиятини шаклланишида, уларни ҳарбий ватанпарварлик ва миллий ғурур руҳида тарбиялашда ҳамда билим доирасини кенгайтиришда Шарқ алломаларининг илмий меросидан фойдаланиш ижобий натижалар беришлиги ҳақида фикрлар билдирилган.

Анъанавий  араб  тилшунослигида  майл  шакллари  ўзига  хос  таснифга  эга.  Араб наҳвшунослари  томонидан  майл  шаклларини  тавсифлашда  сўзнинг  маъновий  ва  модал  хусусиятларига  алоҳида  эътибор  қаратилади.  Анъанавий  араб  грамматикасида  феълларнинг  замон,  шахс, жинс  ва  сондаги  ўзгаришлари  сарф  (морфология)  бўлимида,  исм  (отлар)нинг  турланиши  ва феълларнинг  эъроби  (тусланиши)  эса  наҳв  (синтаксис)  бўлимида  ўрганилади.  Юкламалар  ўзининг ўзгармас  шакли  билан  ҳамда  от  ва  феълларни  бошқариш (яъни,  уларга  таъсир  қилиш)  хусусияти билан таъсир қилувчи омиллар сифатида наҳвнинг объекти ҳисобланади. Иш-ҳаракати ва воқелик ўртасидаги  муносабатни  турли  юкламалар  белгилайди  ва  грамматикада  улар  “ҳуруф”  деб аталади. Ушбу юкламалар бир томондан, шартлик, воқелик ва императивлик (инкор-таъқиқ)нинг модал  вазифасини,  иккинчи  томондан  эса,  шарт  эргаш  гаплардаги  боғланишнинг  синтактик вазифаларини бажаради. Мазкур мақола араб тилидаги “жазм” тушунчасини ўрганиш, маҳаллий ва хорижий наҳвшуносларнинг  асарларида  ушбу  мавзуни  солиштириш,  шунингдек,  феълнинг  “жазм”  ҳолатини  юзага келтирувчи омил (сабаб)ларни аниқлашга бағишланган. Араб наҳвшуносларининг фикрларини таҳлил  қилиш  асосида  шартни  ифодаловчи  юкламалар  ўрганилган  ва  уларнинг  шарт  эргаш  гапдаги синтактик хусусиятлари аниқланган.

Ушбу мақола атоқли давлат арбоби, таниқли адиб Шароф Рашидов романларидаги миллийликнинг таржимада қайта яратилиши масаласини “Ғолиблар” романи мисолида илмий ўрганишга бағишланган бўлиб, унда асардаги ўнлаб миллий хос сўзлар, қолаверса, миллийликни акс эттирувчи бошқа лисоний ун-сурлар  ҳам  аниқ  мисоллар  асосида  кўриб  чиқилади.  Шунингдек,  мақолада  хос  сўз (реалия)ларнинг таржимадаги ўрни ва вазифаси ҳақида сўз боради.

Мақолада Асомиддин Ўринбоев томонидан Шарафиддин Али Яздийнинг ноёб қўлёзмаси «Зафарнома»нинг ўрганилиши, форс тилидан ўзбек тилига таржима қилиниши, Муқаддима қисмининг мазмуни, ушбу тадқиқот бўйича олимнингшахсий фикрлари турли адабиётларга таяниб таҳлил этилган.

Мақолада  Покистон  Ислом  Республикасининг  Шанхай  ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ)га аъзо бўлиши ва  ташкилотнинг бугунги шароитда минтақавий ҳамкорликнинг  асосий  омили  сифатида  иштирок  этиши  муҳокама  қилинади.  Бугун Покистон ШҲТга аъзо бўлишни минтақавий сиёсатнинг асосий пойдевори деб ҳисоб лайди.  Шанхай  ташкилотидаги  иштироки  Исломободнинг  халқаро  позициясини мустаҳкамлаш,  геостратегик  ва  геоиқтисодий  салоҳиятни  рўёбга  чиқариш,  Россия Федерацияси,  Хитой  Халқ  Республикаси,  Марказий  Осиё  мамлакатлари  билан муносабатларни  ривожлантириш,  минтақавий  хавфсизлик  соҳасидаги  ўз  мавқеини мустаҳкамлашга,  шунингдек,  анъанавий  рақиби  бўлмиш  Ҳиндистонни  “тутиб туриш”га ёрдам беради. Шанхай ташкилотининг самарадорлиги янги форматда ўрганиб чиқилди. ШҲТни Покистон  ва  Ҳиндистоннинг  қўшилиши  билан  кенгайтирилиши  бу  ташкилотни  кўп томонлама ҳамкорликнинг асосий воситаларидан бирига айлантирди. Бу эса унинг G7 гуруҳининг  Осиёдаги  аналоги  сифатида  умумжаҳон  аҳамиятга  эга  бўлган  янги  куч марказига айланиши мумкинлигини тақозо қилади. Покистон ва Ҳиндистоннинг аъзо бўлиши  ташкилотдаги  куч  мувозанатини  ўзгартирди  ва  Исломобод  билан  Деҳли ўртасида, шунингдек, Деҳли билан  Пекин ўртасидаги зиддиятлар Шанхай ташкилотининг самарадорлигини янги форматда камайтириши ҳам мумкин. Мақолада Покистон ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти аъзо-давлатлари ўртасидаги истиқболли ҳамкорлик йўналишлари ўрганиб чиқилади. Исломобод Шанхай ташкилотлари  билан  ҳамкорликни  мустаҳкамлаш,  терроризм  ва  экстремизм  муаммоларига  минтақавий  ёндашувни  кучайтириш,  минтақавий  ривожланиш,  хавфсизлик  ва барқарорликка  қўшган  ҳиссасини  мақсад  қилиб  олган.  Исломобод  Афғонистон муаммосини ҳал қилишда Шанхай ташкилотининг Россия, Хитой ва Марказий Осиё давлатлари билан биргаликдаги фаол иштирокидан умидвор. Иқтисодий  жиҳатдан,  Покистон  учун  Шанхай  Ташкилоти  энергетика,  транспорт ва алоқа соҳаларида ўз манфаатларини илгари суриш учун асосий платформадир.  Шанхай  Ҳамкорлик  Ташкилотидаги  энг  муҳим  мақсадларидан  бири  сифатида Исломобод  Марказий  Осиё  мамлакатлари  энергия  ресурсларидан  истеъмол  ва транзит учун фойдалана олишни, ўз навбатида, Шанхай Ташкилотига эса ўз ҳудуди орқали  Жаҳон  Океани,  Яқин  Шарқ,  Жанубий  ва  Жануби-Шарқий  Осиёга  кириш имкониятини тақдим этишни кўрсатди.

Маълумки, балоғат фанлари: илм баён, илми маъон, илми бадеънинг такомили натижасида мумтоз поэтикада илми сегона (илмлар учлиги: илми аруз, илми қофия, илми бадеъ) юзага келди. Илмлар учлигининг таркибий қисмларидан бири илми қофиянинг назарий асослари аввал араб адабиётида кейинчалик форс адабиётида пайдо бўлди. Форс адабиёти таъсирида туркий адабиётда ҳам қофия илмининг назарий асосларига бағишланган  рисолалар яратилди. Мумтоз поэтиканинг назарий асосларига бағишланган араб, форс ва туркий тилдаги рисолаларнинг аксариятида бу уч илм яхлит ҳолда берилса ҳам, улар бир-бирининг таъсирида яратилган. Абулҳасан Али Сараҳсий Баҳромий (ваф. 1106), Шамсиддин Қайс Розий (XI аср охири – XIII асрнинг I ярми), Аҳмад Тарозий (XIV аср охири – XV аср бошлари), Абдураҳмон Жомий (1414–1492), Воҳид Табризий (XV) каби олимлар қофия илми хусусида махсус асарлар ёзган.