YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
4
BOBURNOMANING JAHON ILMIY JAMOATCHILIGI TOMONIDAN
O‘RGANILISHI
Usanova Muxlisa
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi
3-kurs hind-ingliz guruhi talabasi
+998933047175
https://doi.org/10.5281/zenodo.15590046
Annotatsiya:
Mazkur maqolada buyuk sarkarda va adib Zahiriddin Muhammad Bobur
qalamiga mansub “Boburnoma” asarining tarixiy, adabiy va ilmiy jihatlari yoritilgan. Unda
asarning mazmuni, tarixiy voqealarni yoritish uslubi, davr tafsilotlarini haqqoniy bayon etishi
hamda badiiy-estetik yuksakligi tahlil qilingan. Shuningdek, “Boburnoma” ning jahon ilmiy
jamoatchiligi tomonidan qanday qabul qilinganligi, uning turli tillarga tarjima qilinishi va
xalqaro miqyosda o‘rganilishi haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Asar o‘zbek xalqining boy
tarixiy-madaniy merosi sifatida e’tirof etilib, umumjahon ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Boburnoma, Zahiriddin Muhammad Bobur, tarixiy manba, adabiy
yodgorlik, memuar adabiyoti, Sharqshunoslik, tarjima, xalqaro ilmiy jamoatchilik,
tarixshunoslik, madaniy meros.
STUDY OF THE BABURNAMA BY THE WORLD SCIENTIFIC COMMUNITY
Usanova Mukhlisa
Tashkent State University of Oriental Studies
Faculty of Eastern Civilization and Philosophy
Department of Anthropology and Ethnology
3rd year student of the Indo-English group
+998933047175
Abstract:
This article covers the historical, literary and scientific aspects of the work
“Boburnoma” by the great commander and writer Zahiriddin Muhammad Babur. It analyzes the
content of the work, the style of covering historical events, the truthful description of the details
of the period, and its artistic and aesthetic excellence. It also provides detailed information
about how “Boburnoma” was received by the world scientific community, its translation into
different languages, and its international study. The work is recognized as a rich historical and
cultural heritage of the Uzbek people, and its contribution to the development of world science
is highlighted.
Keywords:
Boburnoma, Zahiriddin Muhammad Babur, historical source, literary
monument, memoir literature, Oriental studies, translation, international scientific community,
historiography, cultural heritage.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
5
ИЗУЧЕНИЕ БАБУР-НАМЕ МИРОВЫМ НАУЧНЫМ СООБЩЕСТВОМ
Усанова Мухлиса
Ташкентский государственный университет востоковедения
Факультет восточной цивилизации и философии
Кафедра антропологии и этнологии
Студент 3 курса индо-английской группы
+998933047175
Аннотация:
В статье рассматриваются исторические, литературные и научные
аспекты произведения “Бобур-наме” великого полководца и писателя Захириддина
Мухаммада Бабура. Анализируется содержание произведения, стиль освещения
исторических событий, правдивое описание деталей периода, его художественно-
эстетическое совершенство. Также дается подробная информация о том, как “Бобур-
наме” было воспринято мировым научным сообществом, о его переводе на разные
языки и его международном изучении. Произведение признается богатым историко-
культурным наследием узбекского народа, подчеркивается его вклад в развитие
мировой науки.
Ключевые слова:
Бобур-наме, Захириддин Мухаммад Бабур, исторический
источник, литературный памятник, мемуарная литература, востоковедение, перевод,
международное научное сообщество, историография, культурное наследие.
“Boburnoma” – buyuk sarkarda, shoir va davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur
tomonidan yozilgan tarixiy-memuar asar bo‘lib, u o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligining eng
yuksak yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Ushbu asar nafaqat Markaziy Osiyo, balki jahon
adabiy merosining nodir durdonalaridan biri sifatida tan olingan. Bobur o‘zining bevosita
guvohi bo‘lgan tarixiy voqealarni, siyosiy kurashlar, xalq hayoti, madaniyati, tabiat manzaralari
hamda shaxsiy his-tuyg‘ularini aniq va samimiy bayon etgan.
“Boburnoma” da Bobur o‘z hayoti davomida kechirgan voqealarni 1494-yildan 1529-
yilgacha bo‘lgan davrni qamrab olgan holda bayon qiladi. Asarda Movarounnahrdagi siyosiy
kurashlar, Boburning Hindistonga yurishlari va Baburiylar saltanatining poydevorini qo‘yishi,
o‘sha davrda yashagan mashhur shaxslar, urf-odatlar, ijtimoiy hayot, tabiat tasvirlari, hayvonot
va o‘simlik olami, adabiy va falsafiy qarashlar o‘z ifodasini topgan. Asar o‘zining soddaligi,
samimiyligi va realistik tasvirlari bilan alohida ajralib turadi. “Boburnoma” orqali XV–XVI
asrlarning siyosiy va ijtimoiy hayoti haqida qimmatli ma'lumotlar olish mumkin.
“Boburnoma” dastlab 1857-yilda ingliz tiliga tarjima qilingan. Bu tarjimani ingliz olimlari
John Leyden va William Erskine amalga oshirgan. Keyinchalik u fors, fransuz, nemis, rus, urdu,
hind va boshqa ko‘plab tillarga tarjima qilindi. Jahon ilmiy jamoatchiligi ushbu asarni betakror
tarixiy va madaniy manba sifatida qadrlaydi. YUNESKO tomonidan “Boburnoma” butunjahon
madaniy merosi sifatida e’tirof etilgan. Asar orqali nafaqat tarix, balki adabiyot, etnologiya,
geografiya, lingvistika va madaniyatshunoslik sohalarida chuqur ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda.
Ko‘plab mashhur sharqshunos va tarixchilar “Boburnoma” asarini chuqur ilmiy tahlil
qilganlar va uni Sharqning o‘rta asrlar davriga oid noyob manbalaridan biri sifatida e’tirof
etganlar. Xususan, taniqli rus sharqshunosi V.V. Bartold asarning tarixiy asoslarini tahlil qilib,
uni Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda asosiy manbalardan biri sifatida belgilagan. U
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
6
Boburning yozuv uslubidagi aniqlik va tafsilotlarga boylikni qadrlagan hamda “Boburnoma”ni
solnomaviy tarixning realistik namunasi deb baholagan.
Ingliz olimasi Annette Beveridge esa asarni ingliz tiliga tarjima qilib, unga ilmiy izohlar va
keng sharhlar bilan birga muqaddima yozgan. U “Boburnoma” orqali XV–XVI asrlardagi
Hindiston va Sharq dunyosi o‘rtasidagi madaniy, siyosiy va iqtisodiy aloqalarni tahlil qilgan.
Beveridge tarjimasi G‘arbda Bobur shaxsiyatiga va uning ilmiy-adabiy merosiga bo‘lgan
qiziqishni keskin oshirdi. Uning turmush o‘rtog‘i Henry Beveridge esa Boburning uslubi,
shaxsiyati, falsafiy qarashlari va siyosiy faoliyatini yoritgan mustaqil tadqiqotlar muallifi
hisoblanadi. Fransuz va nemis sharqshunoslari ham “Boburnoma” ning tarjima va izohlangan
nashrlariga o‘z hissalarini qo‘shgan. Jumladan, fransuz olimi Vincent Monteil Boburning
shaxsiyati va musulmon dunyosidagi o‘rnini yoritgan bo‘lsa, nemis tadqiqotchilari esa uning
geografik va tabiiy tasvirlarini ilmiy jihatdan o‘rgangan. Hindistonlik tarixchilar, ayniqsa
Jadunath Sarkar, Boburning Hindiston tarixidagi o‘rni, uning Dehli sultonligi va keyinchalik
Buyuk Mo‘g‘ullar saltanati poydevorini yaratishdagi roli haqida batafsil ilmiy izlanishlar olib
borgan. Uning asarlari Hindiston va Janubiy Osiyo tarixini Bobur davri bilan bog‘liq holda
yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Hozirgi kunda dunyoning yetakchi oliy o‘quv yurtlari va ilmiy markazlarida — xususan,
Harvard universiteti (AQSH), SOAS – Sharq va Afrika tadqiqotlari maktabi (Buyuk Britaniya),
Dehli universiteti (Hindiston), Moskva Davlat universiteti (Rossiya), Aligarh musulmon
universiteti, Oxford universiteti, Berlin Erfors universiteti kabi ilmiy muassasalarda
Boburnoma asosida doktorlik dissertatsiyalari, tadqiqotlar, konferensiyalar va seminarlar
tashkil etilmoqda. “Boburnoma” ning global miqyosda o‘rganilishi bu asarning nafaqat tarixiy
va adabiy, balki universal ilmiy qadriyatga aylanganligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan yozilgan “Boburnoma” asari o‘zining tarixiy,
adabiy va ilmiy qimmati bilan nafaqat o‘zbek xalqining, balki butun insoniyatning bebaho
ma’naviy-madaniy boyligidir. Asarda XV–XVI asr Markaziy Osiyo va Hindiston hududlaridagi
siyosiy voqealar, ijtimoiy hayot, urf-odatlar, tabiat va geografik manzaralar realistik va batafsil
tasvirlangan. Boburning shaxsiy hayoti, siyosiy qarashlari, ichki kechinmalari, adabiy didi
hamda insoniy fazilatlari asar orqali o‘quvchiga yaqqol namoyon bo‘ladi.
“Boburnoma” o‘z mazmuni va shakli jihatidan xotira janrining yuksak namunasi bo‘lib,
tarixshunoslik, etnologiya, geografiya, lingvistika va adabiyotshunoslik sohalarida tadqiqot olib
borayotgan olimlar uchun ishonchli manba vazifasini bajaradi. Ayniqsa, uning bir necha jahon
tillariga tarjima qilinib, nufuzli xorijiy nashriyotlarda chop etilishi, turli universitet va ilmiy
markazlarda o‘rganilishi, u haqda monografiyalar, maqolalar va ilmiy tadqiqotlar yaratilishi
Bobur merosining jahon miqyosidagi e’tirofiga dalildir. “Boburnoma” – bu faqat tarixiy hujjat
emas, balki inson, jamiyat va davr haqidagi chuqur mushohada, Sharq tafakkuri va mumtoz
adabiyotining durdona namunasi sifatida abadiyatga daxldor asardir. Uni o‘rganish, tarjima
qilish va targ‘ib etish nafaqat ilmiy, balki ma’naviy-ma’rifiy jihatdan ham beqiyos ahamiyat kasb
etadi.
Xulosa
Zahiriddin Muhammad Bobur qalamiga mansub “Boburnoma” asari nafaqat o‘z davrining
tarixiy hodisalarini yorituvchi muhim manba, balki yuksak badiiy saviyaga ega bo‘lgan adabiy
yodgorlik sifatida ham e’tirof etiladi. Asarda Boburning hayoti, siyosiy faoliyati, yurishlari,
shaxsiy kechinmalari, atrof-muhit va jamiyatga oid kuzatuvlari tafsilotli va realistik tarzda
tasvirlangan. Bu jihatlar “Boburnoma”ni tarixshunoslik, adabiyotshunoslik va antropologiya
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
7
kabi fanlar uchun bebaho manbaga aylantirgan. Shu bilan birga, asarning jahon ilmiy
hamjamiyati tomonidan katta qiziqish bilan o‘rganilishi, turli tillarga tarjima qilinishi va
xalqaro ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llanilishi uning universal ilmiy qadriyatga aylanganidan
dalolat beradi. “Boburnoma” bugungi kunda ham Sharq va G‘arb olimlarini birdek
qiziqtirayotgan noyob tarixiy-adabiy manba bo‘lib qolmoqda. Shunday qilib, “Boburnoma”
o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosi, jahon madaniyati xazinasining ajralmas qismi va
global ilm-fan rivojiga xizmat qiluvchi ilmiy-adabiy durdona sifatida o‘z ahamiyatini hech
qachon yo‘qotmaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bartold, V.V. (1963). Sochineniya. Tom IV. Raboty po istorii Sredney Azii. Moskva: Nauka
nashriyoti.
2.
Beveridge, A. (1914). The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. London:
Luzac & Co.
3.
Beveridge, H. (1921). “Babur and His Memoirs”. Journal of the Royal Asiatic Society, Vol.
53(3), pp. 325–340.
4.
Bobur, Zahiriddin Muhammad. (2002). Boburnoma. (N. Mahkamova tahriri). Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
5.
: Babur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530).
Leiden: Brill Academic Publishers.
6.
Холматова, Д. А., & Рахматова, О. К. (2021). Теоретические основы разработки
учебных пособий.
Вопросы науки и образования
, (29 (154)), 30-37.
7.
Sarkar, J. (1946). Babur: The Founder of the Mughal Empire in India. Calcutta: M.C. Sarkar
& Sons.
8.
Subtelny, M.E. (2007). Timurid Iran and Central Asia: Studies in Honor of Vladimir
Minorsky. London: I.B. Tauris.
