YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
“BOBURNOMA” DA O‘RTA ASR MARKAZIY OSIYO JAMIYATI VA TABIATI
TASVIRI
Usanova Muxlisa
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi 3-kurs hind-ingliz guruhi talabasi
+998933047175
https://doi.org/10.5281/zenodo.15649043
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning mashhur asari —
“Boburnoma” asosida o‘rta asr Markaziy Osiyo jamiyati va tabiati tasviriga ilmiy yondashuv
asosida baho berilgan. Muallif asarda mavjud bo‘lgan tarixiy, ijtimoiy, geografik va ekologik
ma’lumotlarni tahlil qilib, “Boburnoma”ning nafaqat badiiy-adabiy, balki tarixiy-geografik
manba sifatidagi ahamiyatini ochib beradi. Ayniqsa, Boburning kuzatuvchanligi orqali o‘sha
davr shahar hayoti, ijtimoiy qatlamlar, dehqonchilik va tabiiy boyliklar haqida tasavvur hosil
qilish mumkinligi ko‘rsatib berilgan. Maqolada Markaziy Osiyo hududining iqlimi, relyefi, suv
resurslari va flora-faunasi haqida Bobur tomonidan berilgan realistik kuzatuvlar tahlil qilingan.
Ushbu yondashuv “Boburnoma”ni tarixshunoslik, geografiya va madaniyatshunoslik fanlari
uchun noyob ilmiy manba sifatida ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Boburnoma, Zahiriddin Muhammad Bobur, Markaziy Osiyo, tarixiy manba,
jamiyat, tabiiy resurslar, geografik tasvir, o‘rta asrlar, ijtimoiy tuzilma, ekologik kuzatuv.
DESCRIPTION OF MEDIEVAL CENTRAL ASIAN SOCIETY AND NATURE IN
“BABURNAMA”
Usanova Mukhlisa
Tashkent State University of Oriental Studies
Faculty of Eastern Civilization and Philosophy
Department of anthropology and ethnology
3rd year Indo-English group student
+998933047175
Abstract
: This article evaluates the description of medieval Central Asian society and
nature based on the famous work of Zahiriddin Muhammad Babur – “Boburnoma” based on a
scientific approach. Analyzing the historical, social, geographical and ecological information
contained in the work, the author reveals the importance of “Boburnoma” not only as an
artistic-literary, but also as a historical-geographical source. It is shown that it is possible to
create an idea about the city life, social strata, agriculture and natural resources of that time
through Babur's observation. The article analyzes Babur's realistic observations about the
climate, topography, water resources and flora and fauna of Central Asia. This approach makes
“Boburnoma” a unique scientific resource for the disciplines of historiography, geography and
cultural studies.
Keywords
: Baburnoma, Zahiriddin Muhammad Babur, Central Asia, historical source,
society, natural resources, geographical image, middle ages, social structure, ecological
observation.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
126
ОПИСАНИЕ СРЕДНЕВЕКОВОГО СРЕДНЕАЗИАТСКОГО ОБЩЕСТВА И
ПРИРОДЫ В “БАБУРНАМЕ”
Усанова Мухлиса
Ташкентский государственный университет востоковедения
Факультет восточной цивилизации и философии
Кафедра антропологии и этнологии
Студентка 3 курса индо-английской группы
+998933047175
Абстрактный:
В данной статье на основе научного подхода дана оценка описанию
средневекового среднеазиатского общества и природы на основе известного
произведения Захириддина Мухаммада Бабура – “Бобурнома”. Анализируя
историческую, социальную, географическую и экологическую информацию,
содержащуюся в произведении, автор раскрывает значение “Бобурномы” не только как
художественно-литературного, но и как историко-географического источника.
Показано, что посредством наблюдений Бабура можно составить представление о
городской жизни, социальных слоях, сельском хозяйстве и природных богатствах того
времени. В статье анализируются реалистические наблюдения Бабура о климате,
топографии, водных ресурсах, флоре и фауне Средней Азии. Такой подход делает
«Бобурному» уникальным научным ресурсом для дисциплин историографии, географии
и культурологии.
Ключевые слова:
Бабурнома, Захириддин Мухаммад Бабур, Средняя Азия,
исторический источник, общество, природные ресурсы, географический облик,
средневековье, социальная структура, экологическое наблюдение.
Kirish
Zahiriddin Muhammad Bobur – buyuk sarkarda, yirik davlat arbobi va adabiy ijodkor
bo‘lishi bilan birga, o‘z davrining mohir tarixnavislaridan ham hisoblanadi. Uning eng mashhur
asari – “Boburnoma” tarixiy-biografik va geosiyosiy manba sifatida beqiyos ahamiyatga ega.
Ushbu asar orqali XV–XVI asrlar Markaziy Osiyo hayoti, xalqlari, tabiati, ijtimoiy-siyosiy tizimi
va madaniyati haqida muhim ma’lumotlar olinadi. Mazkur maqolada “Boburnoma” asosida
o‘rta asr Markaziy Osiyo jamiyati va tabiati qanday tasvirlanganiga ilmiy yondashuv asosida
baho beriladi.
Asosiy qism
1. “Boburnoma” ning tarixiy va madaniy manba sifatidagi o‘rni
Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan yozilgan “Boburnoma” asari nafaqat
avtobiografik xotiralar to‘plami, balki XV–XVI asrlardagi Markaziy Osiyo va unga tutash
hududlarning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va tabiiy hayotini yorituvchi noyob tarixiy manba
sifatida alohida ahamiyatga egadir. Asar voqealari 1494-yildan — Boburning Farg‘ona taxtiga
chiqqan paytidan boshlab, 1530-yilgacha — u Hindistonda o‘z hokimiyatini barpo qilgunga
qadar bo‘lgan davrni qamrab oladi. Muallif voqealarni ishtirokchi va guvoh sifatida yoritganligi
bois, “Boburnoma” dagi tasvirlar yuksak tarixiy ishonchlilikka ega. Unda Farg‘ona, Samarqand,
Buxoro, Kobul, Hindiston kabi o‘lkalarning siyosiy tuzilmasi, mahalliy hokimlar, sulolaviy
kurashlar, urushlar va sulhlar keng yoritilgan. Ayniqsa, Movarounnahrdagi amirlararo
kurashlar, Temuriylar sulolasining so‘nggi davridagi siyosiy beqarorlik, Boburning Hindistonga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
yurishlari jarayonidagi harbiy va diplomatik strategiyalar tarixiy manba sifatida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, “Boburnoma” da o‘sha davr jamiyatining ijtimoiy qatlamlari —
zodagonlar, amaldorlar, dehqonlar, hunarmandlar va oddiy xalq hayoti haqida qimmatli
ma’lumotlar uchraydi. Asarda iqtisodiy faoliyat, qishloq xo‘jaligi, soliq tizimi va mamlakat
boshqaruvi borasidagi ko‘plab ma’lumotlar ham jamlangan. Shu jihatdan, “Boburnoma”ni
tarixshunoslik, siyosatshunoslik, ijtimoiy antropologiya va madaniyatshunoslik nuqtayi
nazaridan o‘rganish mumkin. “Boburnoma” ning yana bir muhim xususiyati — undagi madaniy
merosga oid ma’lumotlardir. Asarda o‘sha davrdagi urf-odatlar, diniy e’tiqodlar, adabiy-estetik
qarashlar, o‘yin-kulgi va marosimlar tasviri orqali Bobur yashagan zamonning ma’naviy hayoti
haqida chuqur tasavvur hosil qilish mumkin. Boburning she’riyatga mehr bilan yondashuvi,
adabiy-estetik qarashlari asarda badiiy til vositalari orqali mujassam topgan. “Boburnoma”
o‘zining tarixiy aniqligi, badiiy tili va ko‘p qirrali mazmuni bilan Markaziy Osiyo tarixiy-
madaniy merosining bebaho durdonasidir. Asar, nafaqat tarixiy jarayonlarni yoritadi, balki
o‘rta asr musulmon Sharqining siyosiy, madaniy va ijtimoiy manzarasini ilmiy jihatdan
o‘rganishda ishonchli manba bo‘lib xizmat qiladi.
2. Ijtimoiy hayot va jamiyat tuzilmasi
“Boburnoma” da o‘rta asr Markaziy Osiyosida mavjud bo‘lgan feodal jamiyat tuzilmasi
aniq va tafsilotli tarzda aks ettirilgan. Asarda Bobur amirlar, sarkardalar, dehqonlar,
hunarmandlar kabi ijtimoiy qatlamlar faoliyatini o‘z ko‘rganlari asosida tasvirlab beradi.
Ayniqsa, u askarlar va amaldorlarning axloqiy fazilatlari, ularga xos sadoqat yoki xiyonat
holatlarini muhim ijtimoiy mezon sifatida ko‘rsatadi.
Bobur o‘z davrida Andijon, Samarqand, Hisor kabi shaharlarda sodir bo‘lgan ijtimoiy
notinchliklar, siyosiy guruhlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar, xalqning turmush tarziga ta’sir etgan
omillar haqida aniq, sodda va lo‘nda uslubda bayon qiladi. Bu esa o‘sha davrdagi siyosiy
beqarorlik va jamiyat ichki muvozanatining buzilishi kabi holatlarni chuqur tahlil qilish
imkonini beradi. Shuningdek, asarda erkaklar va ayollar o‘rtasidagi ijtimoiy rollar, oilaviy
munosabatlar, urf-odatlar, diniy e’tiqodlar va ularning jamiyatdagi o‘rni haqida muhim
tafsilotlar berilgan. Bobur oddiy xalq orasida keng tarqalgan mehnat turlari — dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik haqida ham qiziqarli kuzatuvlar qoldirgan bo‘lib, ular orqali
iqtisodiy tuzum va mehnat munosabatlari haqida ilmiy xulosa chiqarish mumkin.
3. Geografik joylar va tabiiy boyliklarning tasviri
“Boburnoma” da geografik joylar, tabiiy resurslar va iqlimiy sharoitlar borasida
muallifning o‘z kuzatuvlariga asoslangan batafsil ma’lumotlar mavjud. Bobur o‘z yurishlari
davomida ko‘plab shaharlar, vodiylar, tog‘ tizmalari va daryolarni kezib chiqqan va ularning har
biriga nisbatan geografik, agrar va iqtisodiy tavsiflar bergan. Masalan, u Andijon viloyatini
“harorati mo‘tadil, mevasi mo‘l-ko‘l, ob-havosi shifobaxsh” deb tavsiflaydi. Buxoro va
Samarqand kabi shaharlarda suv tarmoqlari, sug‘orish tizimlari, yer unumdorligi, obodonchilik
holati haqida ham batafsil yozadi. Bu ma’lumotlar asarni geografiya ilmi nuqtai nazaridan ham
qimmatli manbaga aylantiradi.
Bobur Pomir, Hindikush, So‘g‘diyon tog‘lari, Amudaryo va boshqa daryo va ko‘llarning
joylashuvi, tabiiy resurslari, balandligi, yo‘llarning xavfi va qiyinligi haqida aniq va qiziqarli
kuzatuvlar keltirgan. U ayrim joylarda mineral suvlar, shifobaxsh o‘simliklar va baliqlarga boy
ko‘llar haqida ham so‘z yuritadi. Bunday tasvirlar “Boburnoma”ni o‘z davrining shart-
sharoitlariga mos bo‘lgan geografik
ensiklopediya sifatida ko‘rib chiqishga asos beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
4. Ekologik kuzatuvlar va tabiatga bo‘lgan munosabat
Zahiriddin Muhammad Bobur tabiatni chuqur sevgan va uni nihoyatda e’tibor bilan
kuzatgan shaxs bo‘lgan. Uning “Boburnoma” dagi o‘simliklar, hayvonlar, qushlar, daryolar va
ob-havo holatlari haqida bergan tavsiflari nafaqat badiiy, balki ilmiy ekologik kuzatuvlar
darajasida baholanishi mumkin. Bobur Hindistonga kirganidan so‘ng bu yurtning o‘ziga xos
iqlimi, flora va faunasi haqida alohida e’tibor bilan yozadi. U yerda uchraydigan turli xil daraxt
turlari — mango, banan, hind yong‘og‘i; hayvonot olamidan — yo‘lbars, fil, timsoh kabi
jonivorlar haqida birinchi shaxs sifatida o‘z taassurotlarini yozib qoldirgan.
Markaziy Osiyo vodiysida esa terak, safsar, tut, yong‘oq kabi daraxtlarning o‘sish sharoiti,
daryolar atrofidagi tuproq unumdorligi, o‘simliklar tarkibi va hosildorlik darajasi haqida ilmiy
asosli fikrlar bildirilgan. Bobur daryo tarmoqlarining suv ta’minoti, dehqonchilikdagi ahamiyati
va qishloq xo‘jaligi uchun tutgan o‘rniga ham e’tibor qaratgan. Bu holatlar asarni ekologiya va
agrogeografiya fanlari uchun ham noyob manbaga aylantiradi.
Xulosa
“Boburnoma” – nafaqat tarixiy asar, balki o‘rta asr Markaziy Osiyo jamiyatining ijtimoiy
tuzilmasi, siyosiy kurashlari va tabiiy manzaralarini o‘z ichiga olgan noyob ilmiy manbadir.
Boburning kuzatuvchanligi, o‘tkir tafakkuri va soddalik bilan yozilgan realistik tasvirlari
bugungi tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va geografiya fanlari uchun beqiyos manba bo‘lib
xizmat qiladi. Asarda jamiyat va tabiat o‘rtasidagi bog‘liqlik, insonning muhitga munosabati,
qadimiy shaharlar hayoti haqida muhim dalillar jamlangan. Shu bois, “Boburnoma” bugungi
ilmiy izlanishlar uchun ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobur, Z.M. Boburnoma. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa
birlashmasi, 1989.
2.
Mirzaev, A. Zahiriddin Muhammad Bobur va “Boburnoma”. Toshkent: Fan, 2002.
3.
Tursunov, H. “Boburnoma” da tabiat manzaralarining badiiy talqini. Adabiyotshunoslik,
2015, №2.
4.
Qodirov, M. “Boburnoma” va o‘rta asr Markaziy Osiyoning tarixiy-geografik manzarasi.
Tarix va madaniyat, 2020, №3.
5.
Umarova, U., & Xolmatova, O. (2024). KOGNITIV LINGVISTIKADA KONSEPT VA MAQOL
TUSHUNCHASI MUNOSABATI. Farg'ona davlat universiteti,(3), 298-298.
6.
Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 1997.
