YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
O‘QUVCHILARDA MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISHDA O‘QITUVCHI VA
PSIXOLOG HAMKORLIGI
Soliyeva Aynura Isayevna
Andijon tumani 10-umumiy o`rta ta`lim maktabi
Amaliyotchi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583855
Annotatsiya:
Maktab ta’limi tizimida o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini
shakllantirish va uni doimiy tarzda qo‘llab-quvvatlash ta’lim sifatini oshirishning muhim
shartlaridan biridir. Motivatsiya — bu o‘quvchini bilim olishga, o‘z ustida ishlashga, o‘zini
rivojlantirishga undovchi ichki kuchdir. Mazkur maqolada o‘quvchilarda motivatsiyani
shakllantirish jarayonida o‘qituvchi va psixolog hamkorligining ahamiyati, ularning vazifalari,
o‘zaro aloqasi va faoliyatning samarali yo‘llari tahlil qilinadi. Ayniqsa, o‘quvchilar bilan
individual ishlash, sinf muhitini psixologik jihatdan sog‘lom saqlash, o‘zini anglash va baholash
ko‘nikmalarini rivojlantirishda psixolog va pedagoglarning uzviy hamkorligi dolzarb
hisoblanadi. O‘quvchilarning motivatsiya darajasiga ta’sir qiluvchi omillar, xususan, oilaviy
muhit, tengdoshlar guruhi, maktab muhiti, o‘qituvchi-psixolog munosabati asosida motivatsion
yondashuvlar tavsiflanadi. Shuningdek, maqolada ushbu hamkorlikni tashkil etishning
innovatsion usullari, amaliy tavsiyalari va real maktab amaliyotidan misollar asosida ilmiy
xulosa va takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
motivatsiya, o‘quvchi, o‘qituvchi, psixolog, hamkorlik, ta’lim sifati, shaxsiy
rivojlanish, individual yondashuv, pedagogik psixologiya.
KIRISH
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim-tarbiya tizimiga bo‘lgan e’tibor tubdan
yangilanib, maktabda sog‘lom psixologik muhitni yaratish, o‘quvchilarning bilim olishga
bo‘lgan ishtiyoqini oshirish ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan. Prezident Sh.M.
Mirziyoyev o‘z nutqlarida ta’lim sifati va inson kapitalini rivojlantirish muhimligini ta’kidlab
kelmoqda:
“Bugungi kunda yoshlarga zamonaviy bilim berish va ularni sog‘lom, barkamol qilib
tarbiyalash – jamiyat oldidagi eng muhim vazifadir”
. Ushbu yondashuvda maktab psixologi va
o‘qituvchining o‘zaro hamkorligi, ayniqsa o‘quvchida motivatsiyani shakllantirish masalasida,
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Motivatsiya — o‘quvchini harakatga undovchi, uni maqsad sari yo‘naltiruvchi psixologik
kuchdir. Bunday ichki kuchni shakllantirishda va unga ta’sir etishda o‘qituvchi bilan bir qatorda
maktab psixologining roli ham beqiyosdir. Har bir o‘quvchi individual shaxs sifatida turlicha
qiziqish, ehtiyoj va emotsional holatlarga ega bo‘lib, ularning har biriga yondashuvda
hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Bu holatni inobatga olgan holda, o‘qituvchi va psixolog
o‘rtasida samarali hamkorlikni tashkil qilish ta’lim jarayonining asosiy komponenti sifatida
qaraladi.
Shu bois maqolada aynan o‘qituvchi va psixolog o‘rtasidagi hamkorlikning
samaradorligini oshirish yo‘llari, bu orqali o‘quvchilarning ichki motivatsiyasi, o‘z-o‘zini
anglash darajasi va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning psixologik-pedagogik
asoslari yoritiladi. O‘quvchilar bilan ishlashda individual yondashuv, sinf psixologik iqlimi,
emotsional qo‘llab-quvvatlash kabi jihatlar asosida ta’lim jarayonini boyitish imkoniyatlari
ko‘rib chiqiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
O‘quvchilarda motivatsiyani shakllantirish masalasi psixologiya va pedagogikaning
dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu masalada A. Maslou, K. Levin, D. MakKlelland,
R. Gardner kabi xorijiy olimlar tomonidan yaratilgan motivatsion nazariyalar keng qo‘llaniladi.
Masalan, Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasida o‘quvchi shaxsining o‘sishi uchun avvalo
psixologik xavfsizlik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash zarurligini ta’kidlaydi. K. Levin esa
motivatsiyani shaxsning muhitdagi holatidan kelib chiqadigan ichki kuch sifatida talqin qiladi.
Mahalliy tadqiqotchilar, xususan, N. Toshpulatov, Z. Karimova, M. Yusupova kabilar o‘z
ishlarida o‘quvchilarda o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantirishda o‘qituvchi-
psixolog tandemi muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. Ular sinfdagi emotsional muhit,
shaxslararo munosabatlar, rag‘batlantirish tizimi motivatsiyaga bevosita ta’sir ko‘rsatishini
ilmiy jihatdan asoslaydilar. Shuningdek, E. Sh. Kadirova o‘quvchilarning darsdagi ishtiroki,
e’tibori va tashabbuskorligini oshirishda ijtimoiy-psixologik yondashuv muhimligini
ko‘rsatgan.
Yaqinda olib borilgan ilmiy ishlar motivatsiyaning ichki va tashqi turlari, ularni
kuchaytirish usullari, shuningdek, har bir o‘quvchining psixotipi va qiziqishlariga mos
yondashuvlar haqida ma’lumot beradi. Xususan, multimodal yondashuv asosida (vizual, audial,
kinestetik usullar) individual motivatsion strategiyalar ishlab chiqishning samaradorligi
ta’kidlanadi.
Tahlillardan ko‘rinadiki, o‘qituvchi va psixolog o‘rtasidagi uyg‘un hamkorlik
o‘quvchilarning motivatsion holatini yuksaltirish, bilim olishga ongli ehtiyojni shakllantirish va
ta’lim sifati ko‘rsatkichlarini oshirishda muhim omil sifatida e’tirof etiladi.
XULOSA
O‘tkazilgan tahlillar va amaliy tadqiqotlar asosida xulosa qilish mumkinki, o‘quvchilarda
o‘quv faoliyatiga nisbatan barqaror va ijobiy motivatsiyani shakllantirishda o‘qituvchi va
psixologning hamkorligi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘quvchilarning individual xususiyatlarini
hisobga olib, emotsional iqlimni yaratish, dars jarayonini qiziqarli tashkil etish, maqtov va
rag‘bat bilan ishlash motivatsiyani oshiradi. Psixolog esa bu jarayonda o‘quvchining ichki
holatini tahlil qilib, unga mos yondashuvlar taklif etadi, o‘qituvchini pedagogik-psixologik
jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi.
Maktab amaliyotida quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish samarali bo‘ladi:
har bir o‘quvchi uchun individual motivatsion xarita tuzish;
haftalik psixologik kuzatuvlar va o‘qituvchilar bilan tahlil yig‘inlarini yo‘lga qo‘yish;
ijtimoiy-psixologik trening va mashg‘ulotlar tashkil qilish;
motivatsiyani kuchaytiruvchi o‘yinli va interaktiv usullardan keng foydalanish.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, zamonaviy ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning
asosiy ustuni — bu o‘qituvchi va psixolog o‘rtasida uyg‘un, tizimli va uzviy hamkorlikdir. Ana
shu hamkorlik maktab o‘quvchilarida nafaqat bilim olishga, balki hayotda faol, ijtimoiy jihatdan
mas’uliyatli shaxs bo‘lishga bo‘lgan ichki ehtiyojni uyg‘otadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maslow A. "Motivatsiya va shaxsiyat". Nyu-York, 1987.
2.
Yo‘ldoshev X. "Ta’lim motivatsiyasining psixologik asoslari". Toshkent, 2019.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
3.
Teshaboyeva N. "Pedagogik psixologiya asoslari". Toshkent, 2020.
4.
Vygotskiy L.S. "Psixologik taraqqiyot nazariyasi". Moskva, 1984.
5.
G‘anieva R. "Maktab psixologi faoliyati". Toshkent, 2021.
