YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
TELEVIDENIYEDA JONLI EFIR: QORAQALPOG`ISTON TELEKANALLARI
MISOLIDA
Muxtar Umbetov
QDU.Qoraqalpoq filologiyasi va jurnalistika fakulteti Jurnalistika (faoliyat turlari
bo‘yicha) yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15582443
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy ishda asosan biz telekanallardagi jonli efirda beriladigan
ko`rsatuvlarga to`xtaldik. Umuman jonli efirga qo`yilgan talablar, uning o`ziga xos
xususiyatlari va Qoraqalpog`iston telekallarida jonli efir tarzida berilgan ko`rsatuvlarni
sharhladik. Bugungi telekanallar jonli efir talablariga javob bera oladimi? Mazkur savolga
atroflicha javob izladik.
Kalit so`zlar:
jurnalistika janrlari, “Qoraqalpog`iston MTRK”, “Jaslar TV”, “Amudaryo
TV”, jonli jurnalistika, jonli efir yangi format sifatida.
Bugungidek globallashuv jarayonida OAV-larini har tomonlama zamonaviy
texnologiyalar bilan ta`minlash va bu orqali keng ommaga sifatli, tushunarli va foydali
ma`lumot, maqolalar, radio va tele materiallarni yetkazishni talab qilmoqda. Bu o`rinda
davlatimizdagi har bir teleradiokanal hozirgi talabga javob bera oladimi? Bu savol ko`pchilikni
qiynaydi. Bu o`rinda telekanallarda jonli efirdagi ko`rsatuvlar, tok-shoularning efirga berilishi,
bizning yutuqlarimizdan biri desak xato bo`lmaydi. Keling dastlab, jonli efir, unga qo`yiladigan
talablar xususida so`z yuritsak.
1
Jonli efir (jonli efir) (ingl. Live, Live television) - televizion yoki radio signalni birinchi
dubldan efirga yozib olish joyidan to'g'ridan-to'g'ri uzatish jarayoni, ya'ni signalni Real vaqtda
uzatishdir. Televizion uzatishni amalga oshiradigan uskunalarning texnik cheklovlari va
ko'plab signal uzatish nuqtalari (kamera — signalni qayta ishlash markazi — uzatuvchi
antenna — sun'iy yo'ldosh — qabul qiluvchi antenna — televizor (monitor), shu jumladan
Internet) tufayli jonli efir mutlaqo "to'g'ridan-to'g'ri" emas, bir necha soniya orqada qolishi
mumkin. Jonli efirning o'ziga xos xususiyati - qabul qilingan va darhol yuborilgan
ma'lumotlarni tahrirlashning iloji yo'qligi, bu kutilmagan hodisani translyatsiya qilishning
ma'lum ehtimolini istisno etmaydi. E`tibor beradigan jihat shundaki, jonli efirda namoyish
etilayotgan voqea online translyatsiyasining o'zi uni alohida ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan
darajaga olib chiqadi. Bu axborot, tahliliy, badiiy va publitsistik eshittirishlarga taalluqlidir:
yangiliklar
dasturidan
tortib
ko'ngilochar
shoulargacha,
sport
musobaqalari
translyatsiyalarigacha. E'tibor bering, birinchi bosqichda televizor jonli efir rejimida asosan
haqiqatda sodir bo'lgan voqealarni qayd etdi. Ikkinchisida u voqealarni televizor talablariga
moslashtirdi. Masalan, barcha ommaviy tadbirlar tadbirni jonli efirda namoyish etish
talablarini hisobga olgan holda amalga oshirila boshlandi. Uchinchi – raqamli bosqichning
boshlanishi voqelikning media haqiqatiga, televizion belgilarning translyatsiyasiga aylanishi
bilan tavsiflanadi. Ushbu belgilar televizor ekranida haqiqatni yaratadi. Uning mohiyati
shundan iboratki, ommaviy axborot vositalari nafaqat ijtimoiy hayotning birinchi pog'onasiga
ko'tariladi, balki "ijtimoiy va madaniy voqelikning asosiy elementlarini ommaviy axborot
vositalariga xos bo'lgan maxsus shakl yoki media shakli bilan ta'minlash jarayoni". Boshqacha
1
https://uz.wikiaro.ru/wiki/Live_streaming
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
qilib aytganda, agar voqea ommaviy axborot vositalarining kun tartibiga kirmasa, u ommaviy
auditoriya uchun mavjud emas.
Biz mazkur maqolada chet el jurnalistikasiga ham nazar tashlar ekanmiz, “jonli
jurnalistika”, “jonli televideniye” kabi terminlarni uchratdik.
Jonli jurnalistika – bu yangi jurnalistik janr bo`lib, unda jurnalistlar jonli auditoriyaga
yangiliklarni taqdim etadilar. Jonli jurnalistikaning bir nechta tajribalari paydo bo`ldi. Bunda
jurnalistik hikoyalar jurnalistikaga bo`lgan qiziqishimi, faolligini va ishonchini oshiradi.
2
Jonli televideniye - voqealarni real vaqt rejimida namoyish etishni maqsad qilgan.
Yangiliklar byulleteni, sport musobaqasi yoki musiqiy ijro bo'ladimi, tomoshabinlar aksiyani
jonli va tahrirsiz tomosha qilishni kutishadi. Biroq, bugungi ommaviy axborot vositalarida
haqiqiy hayotga erishish tobora murakkablashayotganini ko`rish mumkin.
3
Ba'zi dasturlar
minimal kechikish bilan uzatilsa-da, aksariyati tsenzura, translyatsiyani formatlash yoki
uzatish cheklovlari kabi muammolarni hal qilish uchun qisqa vaqtlarni o'z ichiga oladi.
Globallashuv va ommaviy axborot vositalari sohasidagi axborot texnologiyalarining faol
rivojlanish hozirgi paytda, bir tomondan, media makonining global nisbatlariga ega bo`lishiga
olib keladi. Televizorda jonli efirning quyidagi ta`irifidan foydalanamiz. "Bu oldindan
rejalashtirilgan va amalga oshirilgan tarqatish (namoyish qilish, translyatsiya qilish)
tinglovchilarni ijtimoiy ahamiyatga ega ma`lumotlarni tasvirlar shaklida, shuningdek, ovozli
hamkorlik (asl yoki kombinatsiyalangan – shovqinlar, musiqa, sinxron yoki ovozli nutq
dublyaji), haqiqiy voqea bilan bir vaqtda (to`g`ridan-to`g`ri) amalga oshiriladi”.
Umuman olganda bu maqolani o`qiganingizda jonli efirning o`ziga xosl xususiyatlari,
uning juda katta javobgarligi borligin sezish qiyin emas. Shu boisdan ham ayrim televideniye,
radio jonli efirlardan foydalanishmaydi. Lekin, yuqorida aytganimizdek, jonli efirning
oldindan tasvirga olib tayyorlangan ko`rsatuv, reportajlardan ta`sirchanligi yuqori.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikiaro.ru/wiki/Live_streaming
2.
A Shared Reality between a Journalist and the Audience’: How Live Journalism
Reimagines News Stories - Juho Ruotsalainen, Mikko Villi
3.
Прямой эфир на ТВ: история и тенденции
https://www.dissercat.com/content/pryamoi-efir-na-otechestvennom-televidenii-
tekhnologiya-zhurnalistskogo-tvorchestva
5.
Jurnalistika nazariyasi, tarixi va taraqqiyoti. 10 jild.1-tom. –Toshkent:O‘zbekiston, 2019.
2
A Shared Reality between a Journalist and the Audience’: How Live Journalism Reimagines News Stories - Juho
Ruotsalainen, Mikko Villi
3
Прямой эфир на ТВ: история и тенденции
