YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
37
КЎРСАТУВЛАРНИ ҲОДИСА СОДИР БЎЛГАН ЖОЙДА ТЕКШИРИШ ТЕРГОВ
ҲАРАКАТИНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ
Суюнов Шахзод Шовкат ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Абдуғаффоров Яхёбек Зухриддин ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15686897
Аннотация
Мазкур мақолада кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш тергов
ҳаракати сифатидаги ҳуқуқий ва амалий жиҳатлари таҳлил қилинган. Ушбу жараён
шахс томонидан берилган кўрсатувларнинг тўғри ёки нотўғрилигини текшириш,
жиноят содир бўлган шароитни аниқлаш ва терговни холис юритишда муҳим аҳамият
касб этади. Мақолада ушбу тергов ҳаракатининг ҳуқуқий асослари, амалий вазифалари,
мисоллар ва халқаро тажрибалар орқали унинг тергов жараёнидаги ўрни ёритилган.
Шу билан бирга, бу ҳаракатнинг тергов самарадорлигига таъсири, далиллар базасини
мустаҳкамлашдаги ўрни ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги ролига алоҳида
эътибор қаратилган. Мақолада муаммолар ва самарали ташкил этиш бўйича таклиф ва
тавсиялар ҳам баён қилинган.
Калит сўзлар:
Кўрсатувларни текшириш
тергов ҳаракатлари
жиноят иши
ҳодиса жойи
далилларни аниқлаш
тергов жараёни
жиноят-процессуал кодекс
ҳуқуқий асослар
гувоҳ
кўрсатувлари.
Жиноят иши юзасидан холис ва ҳақиқатга мос хулоса чиқариш учун
далилларнинг тўғри ва ўз вақтида йиғилиши муҳим. Тергов жараёнидаги асосий
ҳаракатлардан бири — бу кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш
ҳисобланади. Бу жараён Жиноят-процессуал кодексида белгилаб қўйилган ва у
шахснинг берган кўрсатувларининг воқеликка мослигини аниқлаш мақсадида амалга
оширилади
1
.
Жиноятларни тўлиқ ва холис тергов қилишда тергов ҳаракатларининг ҳар бири
ўз ўрнига эга. Улар орасида шахслар томонидан берилган кўрсатувларни ҳодиса содир
бўлган жойда текшириш айниқса муҳим. Бу тергов ҳаракати орқали шахснинг
кўрсатувлари ҳақиқатга мос ёки мос эмаслиги, воқеанинг айнан қандай содир бўлгани,
иштирокчиларнинг ҳаракатлари ва жиноят содир этиш механизми аниқланади
2
.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг тегишли моддаларида
бу ҳаракат ҳуқуқий жиҳатдан белгиланган бўлиб, унинг мақсади — шахснинг
кўрсатувлари билан воқеликни солиштириш, тўғри далиллар тўплаш ва тергов
жараёнини холислик билан олиб боришдир.
1
Б.Б.Муродов.
Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
Бу — гувоҳ, жабрланувчи ёки гумон қилинувчининг терговчига берган
кўрсатувларини тўғридан-тўғри ҳодиса содир бўлган жойда амалдаги ҳолат билан
солиштириш ва текшириш жараёни
3
. Бу тергов ҳаракати шахснинг ҳодисани қандай
кўргани ёки унда қандай иштирок этгани ҳақидаги маълумотларини аниқлаш,
текшириш ва визуал реконструкция қилиш имконини беради
4
.
Кўрсатувни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш — бу жабрланувчи,
гумонланувчи, айбланувчи ёки гувоҳ томонидан берилган кўрсатувларни тўғридан-
тўғри воқеа содир бўлган маконда амалий ҳолат билан таққослаш жараёнидир. Бу
тергов ҳаракати ЖПКнинг 113-моддасида кўзда тутилган бўлиб, фақат терговчининг
алоҳида қароридан сўнг амалга оширилади ва мажбурий равишда расмий баённома
билан ҳужжатлаштирилади.
Бу жараёнда шахс ҳодисани қандай эслагани, жиноят қандай содир бўлгани, у
қаерда тургани, нималарни кўргани, қайси йўналишда ҳаракат қилгани ва бошқа
жиҳатлар синаб кўрилади.
Шахс томонидан берилган кўрсатувлар воқеа жойи билан солиштирилганда,
уларнинг нақадар тўғри ёки сохталигини баҳолаш мумкин. Агар шахс ҳодисани ўз кўзи
билан кўрган бўлса, у жойдаги жиҳозлар, йўналишлар ва нарсаларни аниқ тасвирлай
олиши керак.
Кўрсатувни текшириш пайтида шахс қайтадан воқеани эслаб, муҳим жиҳатларни
айттириб юбориши мумкин. Бу орқали янги гувоҳлар, қўшимча далиллар ёки айбдор
шахснинг ҳаракатлари ҳақида янги маълумотлар пайдо бўлади.
Воқеа жойида ҳаракатлар, ҳаракат йўналишлари, вақт ва масофа каби омилларни
аниқлаш орқали жиноят қандай содир этилганини аниқ тасаввур қилиш мумкин
бўлади. Бу судда ҳам катта аҳамият касб этади.
Кўпинча гумон қилинувчилар ёлғон кўрсатув беради. Воқеа жойида улардан қайд
этиладиган қарама-қарши ва зид маълумотлар уларнинг алдаётганини аниқлаш
имконини беради
5
.
Амалиётда кўп ҳолларда кўрсатувни жойида текшириш орқали гувоҳ ёки
гумонланувчи кўрсатувидаги мос келмасликлар аниқланган. Масалан, 2023 йилда
Тошкент шаҳрида содир бўлган талончилик иши бўйича гумонланувчининг “мен у
ерда бўлмаганман” деган кўрсатуви воқеа жойига бориб текширилганда, унинг
жиноятни содир этгани исботланган — чунки у жойдаги ички структурани,
эшикларнинг йўналишини аниқ тасвирлаб берган.
Кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш — жиноят-ҳуқуқий
терговнинг муҳим амалий воситасидир. Бу жараён фақат далилларни текшириш
воситаси эмас, балки уларни визуал тасдиқлаш, инсон хотираси ва ҳаракатларини
баҳолаш, янги маълумотларни аниқлаш воситаси ҳамдир. Шундан келиб чиқиб, бу
тергов ҳаракати ҳар бир жиноят ишида эҳтиёжга қараб қўлланилиши,
ҳужжатлаштирилиши ва процессуал тартибда расмийлаштирилиши зарур. Шундай
3
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
4
Ш.Ш.Суюнов.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Замонавий дунёда
педагогика ва психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 йил
5
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
39
қилиб, унинг ўрни жиноят ишининг обьектив ҳал қилинишида муҳим аҳамият касб
этади
6
.
Кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш — жиноят-процессуал
фаолиятда муҳим ўрин тутадиган ва ишнинг ҳақиқий ҳолатини аниқлашда катта
амалий аҳамиятга эга бўлган тергов ҳаракатидир. Ушбу жараён орқали терговчи шахс
томонидан берилган кўрсатувларнинг тўғри ёки нотўғрилигини аниқлайди, гувоҳлик
маълумотларини реал шароитда синаб кўради, ва айрим ҳолатларда гувоҳ ёки
гумонланувчи берган маълумотларнинг зиддиятли жиҳатларини фош қилади
7
.
Тергов амалиётида айнан шу тергов ҳаракатининг қўлланилиши кўпинча иш
юзасидан ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни очиб беради. Масалан,
шахснинг ҳодиса жойини қандай тасвирлаши, унинг ҳодиса билан боғлиқ
тафсилотларни қанчалик аниқ эслаб қолгани, воқеа рўй берган вақтда қаерда бўлгани
ва қандай ҳаракат қилганини текшириш — унинг ишдаги роли ва иштирокига аниқлик
киритади
8
.
Кўрсатувни ҳодиса жойида текширишнинг амалдаги аҳамияти шундаки, бу
жараён шахс хотирасини фаоллаштиради, у аввал эслай олмаган маълумотларни
аниқлаш имконига эга бўлади. Шунингдек, визуал ва фазовий шароитда шахснинг
сўзлари билан воқеликни солиштириш терговчининг ишни холис юритишига ёрдам
беради
9
.
Бу тергов ҳаракатининг тўғри ташкил этилиши далиллар базасини
мустаҳкамлайди, судда айбловни ёки оқловни асослаш учун ишончли ҳуқуқий замин
яратади. Шу билан бирга, шахс ҳуқуқлари ва процессуал кафолатларни таъминлаш
мақсадида бу жараён аниқ ҳуқуқий асослар асосида, ҳужжатлаштирилган ва видеоязув
билан таъминланган ҳолда ўтказилиши керак.
Амалий мисоллар ҳам шундан далолат берадики, кўрсатувларни ҳодиса жойида
текшириш натижасида терговчилар жиноятга дахлдор шахсларни аниқлаш, сохта
кўрсатувларни фош этиш, воқеа сценарийсини тўғри шакллантириш ва янада тўлиқ
маълумотлар олиш имконига эга бўлишган. Бу эса судда адолатли хулоса чиқарилиши
учун катта замин яратади.
Хулоса қилиб айтганда, кўрсатувларни ҳодиса жойида текшириш:
- шахснинг кўрсатувларини холис текшириш воситаси;
- иноят механизмини аниқлаш ва воқеа сценарийсини тиклаш имконияти;
- нги далил ва маълумотларни аниқлаш усули;
- айбдор ёки бегуноҳ шахсларни аниқлаш учун ишончли воситадир.
Ҳар бир терговчи кўрсатувни жойида текшириш бўйича алоҳида методик
кўникмаларга эга бўлиши керак. Барча шундай жараёнлар видеофиксация билан
6
Ш.Ш.Суюнов.
Some aspects of qualifying drug-related crimes. Корея Республикасининг “Digital Fashion
Conference” журнали 5.10.2022 й Б. 13-15
7
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
8
А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатув бериши сабаблари. Евразийский журнал права, финансов
и прикладных. 2023 г.
9
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
40
амалга оширилиши шарт. ЖПКда ушбу ҳаракатни амалга оширишда шахс ҳуқуқларини
кафолатлайдиган нормаларни кучайтириш лозим.
Тергов амалётида юқори самарадорликка эришган халқаро тажрибалар
(моделлаштириш, реконструкция, VR-сценарийлар) асосида инновацион ёндашувлар
жорий этилиши керак
10
.
Ҳар бир вилоят даражасида махсус ўқув машғулотлари орқали терговчиларни
малакаси оширилиши мақсадга мувофиқ
11
.
Шундай қилиб, кўрсатувларни ҳодиса жойида текшириш нафақат процессуал
ҳаракат, балки ҳақиқатга етишиш сари олинадиган муҳим ҳуқуқий қадам ҳисобланади.
Ушбу тергов ҳаракатининг ҳар томонлама қонуний, очиқ ва аниқ олиб борилиши
терговнинг сифатини, фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш даражасини ва энг
муҳими — адолатни таъминлаш имконини мустаҳкамлайди
12
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
10
А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳ ва жабрланувчини сўроқ қилишнинг тактик жиҳатлари. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных. 2022 г.
11
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
12
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
41
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
42
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
26.
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
