YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
INKLYUZIV TA’LIMDA OTA-ONALAR BILAN HAMKORLIK SAMARADORLIGI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682761
Annotatsiya:
Mazkur maqolada inklyuziv ta’lim tizimida ota-onalar bilan samarali
hamkorlikning o‘rni va ahamiyati tahlil etiladi. Ota-onalar bilan aloqalarning pedagogik va
psixologik jihatlari yoritilib, ta’lim jarayonidagi o‘zaro muloqot, ishonch va qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari asosida ta’lim sifatini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Muallif O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan inklyuziv ta’lim islohotlari doirasida ota-onalarning faolligi va ular
bilan ishlash metodikasi bo‘yicha takliflar beradi. Shuningdek, xorijiy davlatlar tajribasi tahlil
qilinadi va inklyuziv muhitda oila–maktab hamkorligining ijtimoiy-ma’naviy jihatlari ko‘rsatib
o‘tiladi.
Kalit so‘zlar
Inklyuziv ta’lim, ota-onalar bilan hamkorlik, maxsus ehtiyojli bolalar, pedagogik
muloqot, ijtimoiy integratsiya, inklyuziv metodika, psixologik qo‘llab-quvvatlash, oila–maktab
aloqasi, xalqaro tajriba.
INCLUSIVE EDUCATION: THE EFFECTIVENESS OF COOPERATION WITH
PARENTS
Bekbosinova Laylo Khayrulla qizi
Student of the Faculty of Primary Education,
Ajiniyaz Nukus State Pedagogical Institute
Abstract.
This article analyzes the role and importance of effective cooperation with parents in the
system of inclusive education. It highlights the pedagogical and psychological aspects of
parent-teacher communication, examining how mutual dialogue, trust, and support
mechanisms can enhance the quality of the educational process. The author provides
proposals on methods of working with parents within the framework of ongoing inclusive
education reforms in Uzbekistan. Additionally, international experiences are reviewed, and
the socio-spiritual dimensions of school–family collaboration in an inclusive environment are
discussed.
Keywords.
Inclusive education, cooperation with parents, children with special needs, pedagogical
communication, social integration, inclusive methodology, psychological support, school–
family relations, international experience.
Kirish
Zamonaviy ta'lim tizimida insonparvarlik, demokratik tamoyillar va teng imkoniyatlar
asosida har bir bola uchun sifatli ta'lim xizmatlarini taqdim etish dolzarb masalaga
aylanmoqda. Inklyuziv ta'lim aynan mana shu maqsadni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Maxsus ehtiyojga ega bolalarning jamiyatga to'laqonli integratsiyalashuvi, ularning ijtimoiy,
psixologik va intellektual rivojida oilaning, ayniqsa ota-onalarning roli beqiyosdir. Shu bois,
inklyuziv ta'limni samarali tashkil etishda ota-onalar bilan hamkorlikni yo'lga qo'yish va
mustahkamlash muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
Inklyuziv ta'limning asosiy tamoyillari - har bir bolaning individual ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, ularni umumiy ta'lim muhitiga integratsiyalash, ularning huquq va
manfaatlarini himoya qilishdan iboratdir. Bu jarayonda pedagog kadrlardan tashqari, ota-
onalarning ham faol ishtiroki talab etiladi. Zero, bola asosiy ijtimoiy tajribani oilada oladi va
ta'lim muassasasidagi faoliyati ota-onalarning munosabati bilan chambarchas bog'liq. Ota-
onalar bilan hamkorlik quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi:
1.
Ma'lumot berish
: Ota-onalarni inklyuziv ta'limning mohiyati, maqsadlari,
yondashuvlari, bolaning rivojlanish bosqichlari haqida xabardor qilish.
2.
Maslahatlashuv
: O'qituvchi va psixologlar ota-onalarga farzandining imkoniyatlari,
kuchli va zaif tomonlari, mos ta'lim metodlari haqida maslahatlar beradi.
3.
Ishtirok
: Ota-onalarning ta'lim jarayonida bevosita ishtirokini ta'minlash (darslarda
qatnashish, tadbirlarda ishtirok etish, uyda qo'llab-quvvatlash).
4.
Rejalashtirish va baholash
: Ota-onalar bilan birgalikda bolaning rivojlanish
strategiyasi ishlab chiqiladi va baholanadi.
Ota-onalar bilan samarali hamkorlik quyidagi natijalarga olib keladi:
Bola uchun psixologik jihatdan qulay ta'lim muhiti shakllanadi.
Ota-onalarning ta'lim jarayoniga ishonchi ortadi.
Bolaning o'z-o'ziga ishonchi va ijtimoiy faolligi oshadi.
O'qituvchi, bola va ota-ona o'rtasida o'zaro ishonchli munosabat shakllanadi.
O'zbekistonda holat
O'zbekistonda inklyuziv ta'lim tizimini bosqichma-bosqich rivojlantirishga qaratilgan
islohotlar olib borilmoqda. Xususan, 2021 yilda "Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlari
to'g'risida"gi Qonun qabul qilindi, BMT Konvensiyasiga qo'shilindi. Ota-onalar bilan
hamkorlik qilish bo'yicha qator metodik qo'llanmalar, seminar-treninglar tashkil etilmoqda.
Ammo amaliyotda bir qancha muammolar mavjud:
Ota-onalarning inklyuziv ta'limga nisbatan tushunchasining yetarli emasligi;
Ota-onalarda bolasi jamiyatga integratsiyalasha olmasligidan xavotir;
Ijtimoiy stigma va kamsitish holatlari;
Ta'lim muassasalarida ota-onalar bilan aloqalarni tashkil etish bo'yicha aniq tizimning
yo'qligi.
Xalqaro tajriba
Xalqaro amaliyotda ota-onalar bilan hamkorlik inklyuziv ta'limning ajralmas tarkibiy
qismi hisoblanadi. Misol uchun, Finlyandiya, Kanada, Avstraliya kabi davlatlarda maxsus
ehtiyojli bolalarning har bir bosqichdagi rivojlanishi bo'yicha individual rejalashtirish ota-
onalarning ishtirokida amalga oshiriladi. AQShda esa "Parent-Teacher Associations" faoliyati
samaradorlik ko'rsatmoqda. Bu tajribalar O'zbekiston sharoitida ham joriy etilishi mumkin.
Hamkorlik samaradorligini oshirish yo'llari
1.
Ota-onalar uchun seminar-treninglar tashkil etish;
2.
Maxsus psixologik-pedagogik markazlar faoliyatini kengaytirish;
3.
O'qituvchilarga ota-onalar bilan ishlash bo'yicha metodik ko'nikmalarni shakllantirish;
4.
Jamiyatda ijtimoiy ongni oshirish, nogironlikka nisbatan ijobiy munosabatni targ'ib
qilish;
5.
Ota-onalarni qaror qabul qilish jarayonlariga jalb etish.
Xulosa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
Inklyuziv ta'lim jarayonida ota-onalar bilan samarali hamkorlikni yo'lga qo'yish - bu
faqat pedagogik vazifa emas, balki ijtimoiy mas'uliyatdir. Ota-onalarning ta'lim jarayoniga faol
jalb qilinishi bolalarning o'qishga, jamiyatga integratsiyalashishiga, o'zini qadrlashiga ijobiy
ta'sir ko'rsatadi. Shu sababli, har bir ta'lim muassasasi inklyuziv ta'limning ajralmas tarkibiy
qismi sifatida ota-onalar bilan hamkorlikni strategik darajada yo'lga qo'yishi zarur.
O'zbekiston sharoitida bu yo'nalishdagi ishlarni tizimlashtirish, qonunchilik va metodik
asoslarni mustahkamlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Sifatli inklyuziv
ta'lim uchun maktab, oila va jamiyat o'rtasidagi uzviy hamkorlik asosiy kafolatdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogika. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
2.
Axmedova M.X. Maxsus pedagogika. – Toshkent: O‘zbekiston pedagogika nashriyoti,
2021.
3.
UNESCO. Inclusive Education: The Way of the Future. – Geneva, 2009.
4.
Booth T., Ainscow M. Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in
Schools. – Bristol: Centre for Studies on Inclusive Education (CSIE), 2011.
5.
Xodjayev N.X. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Noshir, 2022.
6.
Mehmonova R.R. Ota-onalar bilan ishlashning zamonaviy shakllari. – Toshkent: Ilm ziyo,
2018.
7.
Savina I.V. Psychological Support for Parents in Inclusive Education. – Moscow:
Pedagogika Press, 2020.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–14-sonli qarori.
9.
Duyshaeva G.T. Inclusive Education in Central Asia: Challenges and Prospects. – Bishkek,
2022.
10.
Xalq ta’limi vazirligi. 2023–2025 yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish strategiyasi. –
Toshkent, 2023.
