YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
INKLYUZIV TA’LIMNING NAZARIY ASOSLARI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682744
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim tushunchasining nazariy asoslari va
tarixiy shakllanish bosqichlari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’limning pedagogik, psixologik va
ijtimoiy asoslari o‘rganilib, xalqaro tajribalar asosida uning rivojlanish jarayoni bayon etiladi.
Shuningdek, O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning joriy holati, mavjud muammolar va
istiqbollari yoritilgan. Muallif inklyuziv ta’limni ta’lim tizimida ijobiy o‘zgarishlarni amalga
oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida baholaydi.
Kalit so‘zlar.
Inklyuziv ta’lim, pedagogika, maxsus ehtiyojli bolalar, integratsiya, ta’lim
islohoti, umumiy ta’lim, psixologik moslashuv, ijtimoiy adolat, inklyuziv metodika.
THEORETICAL FOUNDATIONS AND DEVELOPMENT STAGES OF INCLUSIVE
EDUCATION
Bekbosinova Laylo Khayrulla qizi
Student of Ajiniyaz Nukus State Pedagogical Institute
Abstract.
This article analyzes the theoretical foundations and historical development
stages of the concept of inclusive education. The pedagogical, psychological, and social bases
of inclusive education are explored, and its development is discussed based on international
experiences. The current state of inclusive education in Uzbekistan, existing challenges, and
future prospects are also covered. The author evaluates inclusive education as one of the main
directions for implementing positive changes in the education system.
Keywords:
Inclusive education, pedagogy, children with special needs, integration,
education reform, general education, psychological adaptation, social justice, inclusive
methodology.
Kirish
Bugungi globallashuv sharoitida inson huquqlari, ijtimoiy adolat va ta’lim
imkoniyatlarining tengligi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Har bir shaxs, u kim
bo‘lishidan qat’i nazar, sifatli ta’lim olish huquqiga egadir. Shu nuqtai nazardan, inklyuziv
ta’lim tamoyillari butun dunyo bo‘ylab ijtimoiy taraqqiyotning muhim mezonlaridan biri
sifatida qaralmoqda. Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning, shu jumladan jismoniy yoki
aqliy nuqsoni bo‘lgan, ijtimoiy zaif qatlamga mansub yoki turli madaniyat vakillari bo‘lgan
bolalarning umumiy ta’lim tizimida birgalikda o‘qishi va rivojlanishini nazarda tutuvchi
yondashuvdir.
Asosiy qism
“Inklyuziya” termini lotincha “inclusio” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “ichga olish”,
“qamrab olish” ma’nolarini bildiradi. Ta’lim tizimida esa bu atama barcha bolalarga, ularning
imkoniyatlari va ehtiyojlaridan qat’i nazar, ta’lim olish uchun teng imkoniyat yaratishni
anglatadi. Inklyuziv ta’lim nazariy jihatdan konstruktivizm, humanizm, ijtimoiy adolat va
pedagogik differensiallashuv kabi yondashuvlarga tayanadi. Konstruktivistik yondashuvga
ko‘ra, har bir o‘quvchi o‘z shaxsiy tajribasi asosida bilim hosil qiladi. Humanistik ta’limda esa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
har bir bola bu noyob shaxs bo‘lib, unga nisbatan hurmat, e’tibor va qo‘llab-quvvatlash asosiy
tamoyil hisoblanadi. Shuningdek, Lev Vygotskiy, Jan Piaget, Howard Gardner singari olimlar
fikricha, bola shaxsini rivojlantirishda ijtimoiy muhit va o‘zaro hamkorlik muhim rol o‘ynaydi.
Inklyuziv ta’lim tarixiy jihatdan bir necha bosqichda shakllangan:
1-bosqich: Segregatsiya bosqichi (XIX–XX asr boshlari)
. Bu davrda imkoniyati
cheklangan bolalar jamiyatdan ajratilgan, alohida maktablarga joylashtirilgan. Bu yondashuv
inklyuzivlik prinsiplariga zid bo‘lib, diskriminatsiyani kuchaytirgan.
2-bosqich: Integratsiya bosqichi (XX asr o‘rtalari)
. Integratsiya davrida maxsus
ehtiyojli bolalar umumiy maktablarga kiritila boshlandi, ammo ular ta’lim tizimiga to‘liq
moslashmagan edi. Bu bosqichda ta’lim tizimi bolaga moslashtirilmagan, aksincha bola
tizimga moslashishga majbur bo‘lgan.
3-bosqich: Inklyuziya bosqichi (XX asr oxiri – XXI asr)
. Bu bosqichda ta’lim tizimi har
bir bolaning ehtiyojlariga qarab moslashtirilmoqda. O‘qituvchilar, psixologlar, logopedlar va
boshqa mutaxassislar jamoaviy tarzda ishlaydi. Yevropa Ittifoqi, AQSh, Kanada, Avstraliya
kabi mamlakatlarda inklyuziv ta’lim siyosati davlat darajasida yo‘lga qo‘yilgan.
O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirishga katta e’tibor
qaratmoqda. 2019-yilda Prezident qarori asosida “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari
to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Bu hujjat asosida maktablarda maxsus ehtiyojli o‘quvchilar
uchun mos muhit yaratish, pedagoglarni qayta tayyorlash, yangi metodikalarni joriy qilish
ishlari boshlab yuborildi. Shuningdek, Respublika ixtisoslashtirilgan pedagogika-psixologiya
markazlari tashkil etilmoqda. O‘qituvchilar uchun inklyuziv metodikalar, maxsus kurslar va
treninglar yo‘lga qo‘yilmoqda. Ayrim tajriba maktablarida darslar differensiallashtirilgan
holda tashkil etilmoqda. Bu esa pedagogik innovatsiyalarni talab qiladi. Inklyuziv ta’limni
joriy etishda bir qator muammolar mavjud:
O‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi past bo‘lishi
Maxsus o‘quv materiallari yetishmasligi
Ijtimoiy stereotiplar va ota-onalar qarshiligi
Jismoniy infratuzilmaning yetarlicha moslashtirilmaganligi
Bularning barchasi tizimli yondashuv, davlat siyosati, ilmiy-amaliy izlanishlar va
jamoatchilikni jalb qilish orqali hal qilinishi mumkin.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim bu nafaqat pedagogik yondashuv, balki insonparvarlik, tenglik va adolat
tamoyillariga asoslangan ijtimoiy qadriyatdir. U barcha bolalarning ta’lim olish huquqini
kafolatlaydi va jamiyatda inklyuzivlik madaniyatini shakllantiradi. Uning nazariy asoslari
chuqur ilmiy qarashlarga tayanadi, rivojlanish bosqichlari esa jahon va milliy tajribani aks
ettiradi. O‘zbekistonda bu borada ilk bosqichdagi muhim qadamlar tashlanmoqda. Ammo
tizimli va uzoq muddatli strategiya asosida, kadrlar tayyorlash, infratuzilmani
takomillashtirish, ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikda ishlash orqali inklyuziv ta’lim
haqiqiy natijadorlikka erishadi. Bu esa jamiyatda har bir inson o‘zini teng huquqli his
qiladigan muhitni yaratadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy, L.S. (1983).
Pedagogik psixologiya
. Moskva: Pedagogika nashriyoti.
2.
Gardner, H. (1993).
Multiple Intelligences: The Theory in Practice
. Basic Books.
3.
UNESCO. (1994).
The Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs
Education
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 2019-yil 7-dekabr. “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun.
5.
Safarova, N. (2021). “Inklyuziv ta’limni joriy etishning dolzarb masalalari”.
Ta’lim va
taraqqiyot
jurnali, №1.
6.
Xolboyeva, D. (2020). “O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish istiqbollari”.
Pedagogik innovatsiyalar
jurnali, №2.
7.
Booth, T. & Ainscow, M. (2002).
Index for Inclusion: Developing learning and participation
in schools
. Centre for Studies on Inclusive Education (CSIE).
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2022). “Inklyuziv ta’lim bo‘yicha metodik
qo‘llanma”. Toshkent: “Yangi asr avlodi”.
