YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
170
INNOVATSION PEDAGOGIK FAOLIYAT TUSHUNCHASINING ILMIY
MANBALARDA YORITILISHI
Eshmuminova Dilshoda Iskandarovna
Navoiy Davlat universiteti
“Taʼlim tarbiya nazariyasi va metodikasi”
maktabgacha ta mutaxassisligi 2-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706170
Annotatsiya
Mazkur maqolada innovatsion pedagogik faoliyat tushunchasining mazmuni, mohiyati va
ilmiy-nazariy asoslari chuqur tahlil etilgan. O‘zbekiston hamda xorijiy mamlakatlar tajribasi
asosida innovatsion faoliyatni tashkil etish, uni pedagogik jarayonga integratsiyalash,
pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlar va texnologiyalarni tatbiq etish bilan bog‘liq
dolzarb masalalar yoritilgan. Turli ilmiy manbalar, jumladan, zamonaviy pedagogika,
psixologiya, didaktika va axborot texnologiyalari sohasidagi tadqiqotlar asosida innovatsion
pedagogik faoliyatning shakllanishi va rivojlanish dinamikasi ochib berilgan. Shuningdek,
maqolada innovatsion pedagogik faoliyatni amalga oshirishda uchraydigan muammolar va
ularni bartaraf etish yo‘llari bo‘yicha ham ilmiy xulosalar berilgan. Tadqiqotlar natijasida
innovatsion pedagogik faoliyat nafaqat ta’lim sifatini oshiruvchi omil, balki pedagogik jarayonni
isloh qiluvchi strategik vosita sifatida namoyon bo‘layotgani isbotlangan.
Kalit so‘zlar:
innovatsion pedagogik faoliyat, pedagogik yangilik, zamonaviy ta’lim,
innovatsion texnologiyalar, pedagog kompetensiyasi, ijodkorlik, pedagogik integratsiya, ta’lim
sifati, innovatsiya, metodika.
XXI asrda jadal sur’atlar bilan rivojlanayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va texnologik jarayonlar
ta’lim tizimidan ham moslashuvchanlik, yangilikka ochiqlik va doimiy modernizatsiyani talab
qilmoqda. Globallashuv, raqamli transformatsiya va yangi avlod o‘quvchilarining ehtiyojlari
ta’limda innovatsion yondashuvlarning zarurligini ta’kidlaydi. Shu munosabat bilan, pedagogik
faoliyatda innovatsiyalarni joriy etish, yangicha fikrlash, kreativ yondashuvlar va ilg‘or
pedagogik texnologiyalardan foydalanish dolzarb masalaga aylangan. Innovatsion pedagogik
faoliyat bu – o‘qituvchi va tarbiyachilarning o‘z kasbiy faoliyatida ilgari qo‘llanilmagan,
samaradorlikni oshiruvchi yangi pedagogik g‘oyalarni amaliyotga joriy etish jarayonidir. Ushbu
faoliyat nafaqat ta’lim mazmunini boyitadi, balki o‘quvchilarning faolligi, mustaqil fikrlashi,
tanqidiy yondashuvni shakllantiradi. Shu sababli innovatsion pedagogik faoliyatni ilmiy asosda
o‘rganish, uni tashkil qilish mexanizmlari va rivojlanish omillarini aniqlash hozirgi zamon
ta’limi oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida ham ta’lim tizimini isloh qilish, unda
innovatsion yondashuvlarni keng joriy etish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonun, "Ilm-fan va innovatsiyalarni rivojlantirish
strategiyasi", "Yangi O‘zbekiston – maktabgacha ta’lim tizimini modernizatsiya qilish
konsepsiyasi" kabi muhim hujjatlar bu yo‘nalishda huquqiy asos yaratmoqda. Biroq, mavjud
ilmiy manbalarda innovatsion pedagogik faoliyat tushunchasiga doir qarashlar turlicha talqin
qilinmoqda, bu esa mavzuni yanada chuqurroq o‘rganishni taqozo etadi. Ushbu maqola
innovatsion pedagogik faoliyat tushunchasining ilmiy manbalarda qanday yoritilganini tahlil
qilish, uning mazmun-mohiyatini aniqlash, mavjud yondashuvlar va metodologik asoslarni
o‘rganishga bag‘ishlanadi. Mazkur tadqiqot pedagogik faoliyatni zamonaviy talablar asosida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
171
takomillashtirish, o‘qituvchi va tarbiyachilarni innovatsion faoliyatga tayyorlash borasida
ilmiy-amaliy asos yaratishga xizmat qiladi. O‘zbekistonlik pedagog olimlardan professor M.
Xodjiyev fikricha, innovatsion pedagogik faoliyat — bu pedagogik jarayonda mavjud an’anaviy
metodlar ustiga yangi pedagogik g‘oya, texnologiya yoki yondashuvni joriy etish, uni real
natijaga qaratilgan holda shakllantirish va amalga oshirishdir. Unga ko‘ra, har qanday
innovatsion faoliyat quyidagi asosiy bosqichlardan iborat bo‘ladi:
ehtiyojni aniqlash;
yangilik yaratish (g‘oya shakllantirish);
uni amaliyotga joriy qilish;
samaradorligini tahlil qilish.
Pedagogik innovatsiyaning nazariy negizlari ta’lim falsafasi, pedagogik psixologiya,
o‘qitish metodikasi, didaktika va sotsial pedagogika fanlarining kesishgan nuqtasida
shakllanadi. Xususan, Yu.K. Babanskiy o‘zining “O‘qitishning samarali tashkil etilishi” nomli
asarida innovatsiyaga faqat tashqi shakl sifatida emas, balki pedagogning ichki ehtiyojidan
kelib chiqadigan shaxsiy o‘zgarishlar majmui sifatida qaraydi. Innovatsion faoliyatga
yondashuvlar quyidagicha farqlanadi: Konstruktiv yondashuv – innovatsiyani yangilik sifatida
ishlab chiqish; Texnologik yondashuv – ilg‘or usullarni qo‘llash va ularning natijasini o‘lchash;
Shaxsiy yondashuv – pedagogning o‘zini o‘zi rivojlantirish, refleksiyasi asosidagi o‘zgarishlar.
Professor T. Kiyikova ta’kidlashicha, innovatsion faoliyatga ega pedagog o‘z ishida faqatgina
mavjud dasturlar va metodlarga tayanmaydi, balki yangi shakl, metod va texnologiyalarni
ishlab chiqadi, o‘z o‘quvchilarining shaxsiy ehtiyojlari asosida yangilik kiritadi. Ilmiy
adabiyotlar tahlilidan ko‘rinadiki, mualliflar bu tushunchaga har xil yondashadi. Ba'zilar uni
o‘qituvchi faoliyatidagi texnologik yangilik sifatida, boshqalar esa pedagog shaxsining doimiy
o‘zgarish va rivojlanish holati sifatida ko‘radilar. Misol uchun: Zagvyazinskiy V.I.: Innovatsion
faoliyat - bu tizimdagi o‘zgarishni oldindan ko‘ra olish va uni boshqara olish qobiliyatidir. S.
Fullan: Innovatsion faoliyat ta’lim muassasasining madaniyatini tubdan o‘zgartiruvchi kuchdir.
Z. To‘xtaboeva Innovatsion pedagogik faoliyat — bu pedagogning o‘z amaliyotini har doim
qayta baholashga tayyor bo‘lishidir. Shuningdek, UNESCO, OECD va boshqa xalqaro tashkilotlar
ham ta’limda innovatsiyalarni joriy etish bo‘yicha qator strategik hujjatlar tayyorlagan. Ular
innovatsiyani pedagogik sifati, inklyuzivlik, raqamli kompetensiyalar va hamkorlikka
asoslanganlik nuqtai nazaridan baholaydi.
Bugungi kunda ta’lim sohasida ro‘y berayotgan tub islohotlar pedagogik faoliyatni
yangicha mazmunda tashkil etishni, ta’lim jarayoniga ilg‘or texnologiyalarni joriy etishni,
o‘qituvchi va tarbiyachi shaxsining ijodiy salohiyatini rivojlantirishni taqozo etmoqda. Shu
nuqtai nazardan qaralganda, “innovatsion pedagogik faoliyat” tushunchasi nafaqat ilmiy, balki
amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Bu tushuncha turli davrlarda turli mualliflar
tomonidan o‘ziga xos tarzda talqin etilgan bo‘lib, har biri pedagogik faoliyatda
innovatsiyalarning o‘rni va ahamiyatini turlicha asoslab bergan. Pedagogik faoliyatda
innovatsiyalar haqida ilk bor XX asrning ikkinchi yarmida ilmiy asoslangan yondashuvlar
shakllana boshladi. Bu borada Yu.K. Babanskiy, V.A. Slastyonin, V.I. Zagvyazinskiy, A.A.
Verbitskiy, N.D. Nikandrov, P.I. Tretyakov, G.A. Bordovskiy kabi olimlar o‘z tadqiqotlarida
innovatsion faoliyatning nazariy asoslarini ishlab chiqdilar. Masalan, Yu.K. Babanskiy
innovatsion faoliyatni o‘qituvchining o‘z amaliyotiga yangicha yondashuvi, kasbiy ijodkorligi va
pedagogik tajribani takomillashtirishga qaratilgan izlanishlari sifatida baholaydi. Unga ko‘ra,
innovatsiya – bu o‘qituvchi faoliyatidagi mazmuniy yangilanish, o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
172
jarayonida faol ishtirok etishiga xizmat qiluvchi vosita bo‘lishi zarur. V.I. Zagvyazinskiy
innovatsion pedagogik faoliyatni ilgari mavjud bo‘lmagan, yangi natijalarni beruvchi faoliyat
sifatida ko‘rsatadi. Uning fikricha, bu faoliyat pedagog tomonidan yangi g‘oyalarni ishlab
chiqish, ilg‘or tajribalarni joriy qilish, didaktik vositalarni zamonaviylashtirish orqali ta’lim
jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan. A.A. Verbitskiy esa innovatsion faoliyatni o‘qituvchi
va o‘quvchi o‘rtasidagi subyekt-subyektli muloqotga asoslangan ijodiy faoliyat deb baholaydi.
Uning nuqtai nazaricha, haqiqiy innovatsiya – bu faqat tashqi ko‘rinishdagi yangilik emas, balki
ta’lim jarayonida tub mazmuniy o‘zgarishlar yaratadigan vosita bo‘lishi kerak. P.I. Tretyakov
esa innovatsion pedagogik faoliyatni pedagogik muhit, o‘qitish sharoiti va metodologiyasini
o‘zgartirish orqali o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyat deb izohlaydi. U o‘z
tadqiqotlarida bu faoliyatda quyidagi bosqichlar mavjudligini ko‘rsatadi: yangilikni anglash –
uni ishlab chiqish – joriy qilish – monitoring – tahlil va baholash.
O‘zbekiston pedagogika fanida ham bu tushuncha bo‘yicha muhim tadqiqotlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan, M. Yo‘ldoshev “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar” asarida
innovatsion pedagogik faoliyatni pedagogning ilg‘or yondashuvlar, zamonaviy texnologiyalar
va shaxsiy ijodiy tafakkur asosida tashkil etgan o‘quv-tarbiya jarayoni sifatida talqin etadi. Z.
To‘xtaboeva o‘z tadqiqotlarida innovatsion pedagogik faoliyatni o‘qituvchining kasbiy
refleksiyasi, tashabbuskorligi, pedagogik tafakkuri va ijodiy kompetensiyasi asosida baholaydi.
Uning ta’kidlashicha, innovatsion faoliyat shunchaki metod yoki texnika emas, balki pedagog
shaxsining o‘zgarishga tayyorligi, o‘zini yangilashga intilishi, o‘quvchilarga individual
yondashuvi orqali ro‘yobga chiqadi. N. Qurbonova esa innovatsion faoliyatni raqamli
texnologiyalar va media vositalar bilan bog‘lab, ularning tarbiyachilik amaliyotida to‘g‘ri
qo‘llanishi innovatsion salohiyatni oshirishda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi.
M. Fullan (Kanada) o‘zining “The New Meaning of Educational Change” (2007) nomli
asarida innovatsion pedagogik faoliyatni shunchaki texnologik yangilik emas, balki ta’lim
muassasasining madaniy, ijtimoiy va boshqaruv tamoyillarini tubdan yangilovchi kuch sifatida
talqin etadi. U ta’limda innovatsiyani amalga oshirishda liderlik, hamkorlik va jamoaviy qaror
qabul qilish mexanizmlarini muhim deb biladi. S. Robinson (Buyuk Britaniya) esa innovatsion
faoliyatni pedagogik refleksiyaga asoslangan kasbiy o‘sish deb baholaydi. Unga ko‘ra, o‘qituvchi
o‘z faoliyatini muntazam tahlil qilish orqali yangilik yaratishga tayyor bo‘lishi kerak.)
Hisobotlarida esa ta’limdagi innovatsiyalar pedagogik yondashuvlar, raqamli vositalar va
interaktiv o‘qitish metodlari orqali baholangan. Innovatsiyalarni baholashda muhim mezon
sifatida o‘qituvchining o‘zgarishga tayyorligi, o‘quvchining faolligi va natijadorlik darajasi
ko‘rsatib o‘tilgan. O‘zbekistonlik olimlar ko‘proq amaliy yondashuvlar va tarbiyachi shaxsining
kasbiy rivojlanishiga e’tibor qaratishgan. N.D. Nikandrov fikricha, innovatsion pedagogik
faoliyat – bu avvalgi ta’lim tizimida mavjud bo‘lmagan, tubdan yangicha yondashuvlarni
shakllantirish, ularni real pedagogik vaziyatda sinovdan o‘tkazish va natijasini ilmiy asosda
baholashdan iborat bo‘lgan murakkab kasbiy jarayondir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Babanskiy, Yu.K. Optimizatsiya uchebno-vospitatelnogo protsessa: Metodicheskiy aspekt.
– M.: Pedagogika, 1982. – 192 b. [maqolada: 2–3-betlar]
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
173
2.
Zagvyazinskiy, V.I. Metodologicheskiye osnovy pedagogicheskoy innovatsii. – M.: Logos,
2004. – 248 b. [maqolada: 3–4-betlar]
3.
Verbitskiy,
A.A.
Aktualniye
problemiy
obrazovaniya:
Subyekt-subyektnoye
vzaimodeystviye. – M.: Logos, 2001. – 208 b. [maqolada: 4–5-betlar]
4.
Tretyakov, P.I. Pedagogicheskiye innovatsii v obrazovatelnoy sisteme. – SPb.: Rech, 2003.
– 224 b. [maqolada: 5–6-betlar]
5.
Slastyonin, V.A., Isaev, I.F., Mishchenko, A.I. Pedagogika. – M.: Akademiya, 2002. – 512 b.
[maqolada: 6-bet]
6.
Nikandrov, N.D. Obrazovaniye i innovatsii. – M.: Znaniye, 1997. – 143 b. [maqolada: 6–7-
betlar]
7.
Bordovskiy, G.A. Innovatsionnaya deyatelnost v obrazovanii: Teoriya i praktika. – SPb.:
Piter, 2006. – 304 b. [maqolada: 7-bet]
8.
Fullan, M. The New Meaning of Educational Change. – New York: Teachers College Press,
2007. – 336 p. [maqolada: 7–8-betlar]
9.
Robinson, S. Learning through Reflection. – London: Routledge, 2005. – 180 p. [maqolada:
8-bet]
10.
OECD. Education at a Glance 2022: OECD Indicators. – Paris: OECD Publishing, 2022. – 500
p. DOI: https://doi.org/10.1787/69096873-en [maqolada: 8–9-betlar]
11.
UNESCO. Rethinking Education: Towards a Global Common Good? – Paris: UNESCO
Publishing, 2015. – 120 p. [maqolada: 9-bet]
12.
Xodjiyev, M. Pedagogik innovatsiyalar asoslari. – Toshkent: TDPU, 2020. – 180 b.
[maqolada: 1–2-betlar]
13.
Kiyikova, T. Innovatsion metodlar asosida ta’limni tashkil etish. – Toshkent: Fan, 2019. –
152 b. [maqolada: 4–5-betlar]
14.
Yo‘ldoshev, M. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021. –
214 b. [maqolada: 5–6-betlar]
15.
To‘xtaboeva, Z. Innovatsion ta’lim: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Nizomiy nomidagi
TDPU, 2022. – 176 b. [maqolada: 6–7-betlar]
16.
Qurbonova, N. Raqamli texnologiyalar asosida innovatsion o‘qitish. – Buxoro: BDU, 2021.
– 140 b. [maqolada: 7–8-betlar]
17.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Qabul qilingan sana: 23.09.2020.
// https://lex.uz [maqolada: 2-bet]
18.
“Yangi O‘zbekiston – maktabgacha ta’lim tizimini modernizatsiya qilish konsepsiyasi”,
2021. – Toshkent: MTTVA, 2021. – 64 b. [maqolada: 2-bet]
19.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-oktabrdagi PQ–5264-sonli Qarori
“Ilm-fan va innovatsiyalarni rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. [maqolada: 2-bet]
