YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
148
OPTIKA BO‘LIMINI O‘QITISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Yeraliyev Asqar
Ajiniyoz nomidagi NDPI Magistratira bo'limi Aniq va tabiyiy fablarni o'qitish
metodikasi (fizika astranomiya) yo'nalishi 2 bosqish magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15698669
Annotatsiya.
Mazkur maqolada optika bo‘limini o‘qitishni zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida takomillashtirish masalasi ko‘rib chiqiladi. Fizika fanining optika
bo‘limi nazariy tushunchalar bilan birga, ko‘plab amaliy tajriba ishlarini talab qiladi. Shuning
uchun ta’lim jarayonida innovatsion usullardan, interfaol metodlardan, laboratoriya
ishlaridan samarali foydalanish orqali o‘quvchilarda chuqur tushuncha shakllantirish yo‘llari
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
optika, fizika ta’limi, interfaol metodlar, tajriba ishlar, zamonaviy
texnologiyalar, ta’lim samaradorligi.
KIRISH
Bugungi kunda fan va texnika yuksalishining jadalligi, axborot oqimining kuchayishi
o‘quv jarayonini doimiy ravishda takomillashtirishni, yangi metod va texnologiyalarni joriy
etishni taqozo qilmoqda. Ayniqsa, fizika fanini o‘qitish jarayoni talabalar bilimini nafaqat
nazariy bilimlar bilan, balki amaliy ko‘nikmalar bilan boyitishni talab qiladi. Shu boisdan
fizika kursining tarkibiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan optika mavzusi o‘ziga xos murakkablikka
ega bo‘lib, o‘quvchilarda tushuncha va tasavvurlarni shakllantirishda samarali metodik
yondashuvni talab etadi.
Optika bo‘limi yorug‘likning tabiati, uning tarqalishi, sinishi, aks etishi, interferensiya,
difraksiya, polarizatsiya kabi murakkab hodisalarni o‘z ichiga oladi. Bu hodisalarni nazariy
tushuntirish oson bo‘lmaganligi sababli o‘qituvchi nafaqat o‘z bilimini, balki o‘quvchilarning
qiziqishini oshiruvchi interfaol metodlarni qo‘llashga ham e’tibor qaratishi zarur. Zamonaviy
ta’limda o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, izlanishga, kuzatishga undash asosiy vazifalardan
biri sifatida qaraladi. Shu maqsadda optika bo‘limini o‘qitishda laboratoriya ishlarini tashkil
etish, virtual va real tajribalar o‘tkazish, eksperimentlar asosida hodisalarni izohlash va
tushuntirish orqali o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishi oshadi hamda mustahkam bilim
shakllanadi.
ASOSIY QISM
Optika bo‘limi fizika kursining muhim qismi bo‘lib, unda tabiat hodisalarini
o‘quvchilarga ilmiy asoslangan holda tushuntirish imkoniyati mavjud. Yorug‘lik hodisalari
bilan bog‘liq tushunchalar kundalik hayotda keng qo‘llaniladi. Masalan, ko‘zning ishlash
prinsipi, linzalar, optik asboblar, teleskoplar, mikroskoplar — bularning barchasi optika
bo‘limiga aloqador. Shu bois optikani mukammal o‘zlashtirgan o‘quvchi nafaqat nazariy
bilimga, balki kundalik hayotda yuzaga keladigan optik hodisalarni ilmiy asosda tushuntirish
ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
Ko‘plab tadqiqotchilar, jumladan, G‘.Yo‘ldoshev, A.Rahmonov, X.Sultonov kabilar optika
bo‘limini o‘qitishda laboratoriya ishlarining o‘rni va o‘qitish metodikasini yoritib berganlar.
Ularga ko‘ra, o‘quvchi o‘z kuzatuvlariga asoslanib hodisalarni tushunsa, bilim samaradorligi
oshadi. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayrim ta’lim muassasalarida optika bo‘limi
yuzasidan laboratoriya asbob-uskunalari yetarli emas. Shuningdek, ba’zan darslik va
qo‘llanmalar ham to‘liq hajmda yetkazib berilmagan bo‘ladi. Shu sababli o‘qituvchi ba’zi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
149
tajribalarni faqat og‘zaki tushuntirish bilan chegaralanadi, bu esa o‘quvchining mavzuni to‘liq
tushunishiga xalaqit beradi.
Yana bir muammo optika bo‘limining nazariy qismi ko‘p hollarda matematik ifodalar
orqali tushuntiriladi. Bu holat ayrim o‘quvchilar uchun qiyinchilik tug‘diradi. Shu boisdan
mavzuni amaliy tajribalar va vizual modellar orqali tushuntirish muhimdir. Optika bo‘limini
samarali o‘qitishda quyidagi asosiy yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim:
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash.
Virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar,
interaktiv dasturlar yordamida murakkab tajribalarni kompyuterda namoyish etish
imkoniyati mavjud. Masalan, Geogebra, PhET Interactive Simulations kabi resurslardan
foydalanib, yorug‘likning sinishi, aks etishi hodisalarini tushuntirish mumkin.
Laboratoriya ishlarini tashkil etish.
Real laboratoriya tajribalari o‘quvchilar uchun
eng samarali usullardan biridir. Masalan, prizma orqali yorug‘likning dispersiyasi, linzalar
orqali tasvir hosil qilish, ko‘zning modelini o‘rganish kabi tajribalar o‘quvchilarda katta
qiziqish uyg‘otadi.
Interfaol metodlardan foydalanish.
“Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”, “Debat” kabi
metodlar orqali o‘quvchilarni faol fikrlashga jalb qilish mumkin. Masalan, “Yorug‘likning ikki
tabiati” mavzusi yuzasidan bahs tashkil etish orqali o‘quvchilar nazariy tushunchalarni
mustahkamlaydi.
Hayotiy misollar bilan bog‘lash.
Optik hodisalarni kundalik hayot bilan bog‘lab
tushuntirish samaradorlikni oshiradi. Masalan, yomg‘irdan so‘ng paydo bo‘ladigan kamalak,
avtomobil chiroqlarining sinishi, ko‘zoynaklar ishlash mexanizmi kabilar o‘quvchilar uchun
qiziqarli va tushunarli bo‘ladi.
O‘quvchilarning mustaqil faoliyatini tashkil etish.
O‘quvchilarga tajribalarni
mustaqil bajarish uchun kichik guruhlar tashkil etish tavsiya etiladi. Bu usul jamoada ishlash,
kuzatish, xulosalash kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Metodik qo‘llanmalar va dars ishlanmalari tayyorlash.
Har bir mavzu bo‘yicha
interfaol metodlarga asoslangan dars ishlanmalarini yaratish o‘qituvchiga katta yordam
beradi. Shuningdek, video darslar, infografika, posterlar ham o‘quv jarayonini boyitadi.
Optika bo‘limida tajriba ishlarini ko‘proq qo‘llash quyidagi afzalliklarni beradi: O‘quvchi
kuzatuv asosida xulosaga keladi; Abstrakt tushunchalar konkretlashadi; O‘quvchi mustaqil ish
bajarish ko‘nikmasini rivojlantiradi; O‘quvchi ilmiy-tadqiqot ishlariga qiziqadi; Mavzu
bo‘yicha mustahkam bilim shakllanadi.
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, amaliy tajribalar bilan o‘rgatilgan mavzularni
o‘quvchi uzoq vaqt eslab qoladi va o‘zlashtirish darajasi oshadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, optika bo‘limini o‘qitishda an’anaviy metodlardan tashqari
zamonaviy texnologiyalar, interfaol usullar va laboratoriya ishlaridan kompleks foydalanish
ta’lim samaradorligini oshiradi. O‘quvchilar nazariy bilimlarni amaliy tajribalar bilan
mustahkamlaydi, kuzatish va tahlil qilish ko‘nikmalari rivojlanadi, ilmiy fikrlashga asoslanadi.
Shuningdek, o‘qituvchining metodik tayyorgarligi, darsga puxta tayyorgarligi va o‘quvchilar
bilan interaktiv aloqasi ushbu bo‘limning mukammal o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Shu tarzda
optika bo‘limi nafaqat murakkab nazariy bo‘lim sifatida, balki qiziqarli, amaliy ahamiyatga ega
bo‘lgan fan sifatida o‘quvchilar ongida mustahkam o‘rnashadi. Bu esa kelgusida
o‘quvchilarning fanlarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va ularning kelajakda ilmiy tadqiqotlarga
bo‘lgan intilishini rag‘batlantiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
150
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘. Yo‘ldoshev. Fizika o‘qitish metodikasi. Toshkent, 2019.
2.
A. Rahmonov. Optika bo‘limini o‘qitish usullari. Toshkent, 2021.
3.
PhET Interactive Simulations, University of Colorado Boulder.
4.
Geogebra. Dynamic Mathematics for Everyone.
5.
X. Sultonov va boshqalar. Fizika fanini o‘qitishda innovatsion yondashuvlar. Toshkent,
2020.
