YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
“YASHIL IQTISODIYOT”NI RIVOJLANTIRISH YO’NALISHLARI
Qurbonova Sitora Vahobjon qizi
Toshkent davlat Iqtisodiyot universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697482
Kirish
Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish global
miqyosda eng dolzarb muammolardan biriga aylangan. Shu nuqtayi nazardan, iqtisodiy
rivojlanish va ekologik barqarorlikni uyg‘unlashtirishni nazarda tutuvchi “yashil iqtisodiyot”
konsepsiyasi jahon hamjamiyati diqqat markaziga tushib bormoqda. “Yashil iqtisodiyot”
konsepsiyasi insoniyatning cheklangan tabiiy resurslardan samarali foydalanishini, ekologik
xavfsizlikni ta’minlashni va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishni ko‘zlaydi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va Birlashgan Millatlar Tashkiloti Atrof-muhit
bo‘yicha dasturi (UNEP) mutaxassislari ta’kidlashicha, yashil iqtisodiyot atrof-muhitga
minimal zarar yetkazgan holda iqtisodiy o‘sish imkonini beruvchi faoliyatlarni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, tabiiy kapitalni saqlash va qayta tiklashga alohida urg‘u beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar
doirasida ham yashil iqtisodiyot tamoyillari bozor munosabatlarini yanada takomillashtirish,
ishlab chiqarishning ekologik samaradorligini oshirish va tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanish bo‘yicha ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanmoqda. Shunday ekan,
mamlakatimizda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘nalishlarini aniqlash, ularning nazariy
asoslarini o‘rganish va amaliy mexanizmlarini ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tezisda yashil iqtisodiyotning rivojlanish yo‘nalishlari, uning tarkibiy tarmoqlari,
Klark-Fisher modeli asosida iqtisodiyot tarmoqlaridagi o‘zgarishlar hamda barqaror
rivojlanishga erishishdagi o‘rni yoritib beriladi.
Asosiy qism
Yashil iqtisodiyotni rivojlantirish ko‘plab yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Bularning har
biri global ekologik muammolarni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib, barqaror rivojlanishni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Birinchi muhim yo‘nalish bu — qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni
kengaytirishdir. Hozirgi kunda elektr energiyasidan foydalana olmayotgan aholining soni 1,2
milliard kishidan oshadi. Bundan tashqari, 2,8 milliarddan ortiq odam ovqat tayyorlash va
uylarini isitishda an’anaviy yoqilg‘i — daraxt, ko‘mir va turli chiqindilardan foydalanishga
majbur. Bu esa salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatib, har yili 4 milliondan ziyod odamning
hayotiga zomin bo‘lmoqda. Shu sababli, dunyo mamlakatlari energiya sohasida ekologik toza
texnologiyalarni rivojlantirish uchun sarmoyalarni sezilarli darajada oshirishi zarur. Xususan,
2030 yilga borib “yashil energetika”ga yo‘naltirilayotgan yillik investitsiyalar miqdorini
hozirgi 400 milliard dollardan kamida 1,25 trillion dollarga yetkazish rejalashtirilmoqda.
Keyingi muhim yo‘nalish — chiqindilarni boshqarish tizimlarini takomillashtirish.
Hozirgi vaqtda rivojlangan mamlakatlarda aholi har kuni jon boshiga 1-3 kilogrammgacha
qattiq maishiy chiqindi hosil qilmoqda. Masalan, AQShda chiqindilar hajmi har o‘n yilda
o‘rtacha 10 foizga oshib bormoqda. Rossiyada chiqindilar saqlanadigan poligonlar 2 ming
kvadrat
kilometrdan
ortiq
maydonni
egallaydi. Shu bilan birga, chiqindilarni qayta
ishlash tizimi samaradorligini oshirish katta
iqtisodiy foyda keltiradi. Masalan, Buyuk
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
Britaniyada 2005-2010 yillar oralig‘ida 7 million tonna chiqindi qayta ishlanib, ikkilamchi
xom ashyo sifatida foydalanilgan. Bu nafaqat 6 million tonna issiqxona gazlarining
chiqarilishini oldini oldi, balki 10 million tonna birlamchi xom ashyoni va 10 million litr suvni
tejashga imkon berdi. Natijada, ushbu sohada minglab ish o‘rinlari yaratildi.
Suv resurslarini boshqarish masalasi ham dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Bugungi
kunda har oltinchi kishi toza ichimlik suvi tanqisligidan aziyat chekmoqda. Iqlim o‘zgarishlari
natijasida suv aylanish jarayonlari o‘zgarib, nam hududlarda yog‘ingarchilik ortib borayotgan
bo‘lsa, qurg‘oqchil hududlarda qurg‘oqchilik kuchaymoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
hozirgi kunda 3,6 milliard kishi suv tanqisligi kuzatiladigan hududlarda yashaydi. 2050 yilga
borib bu ko‘rsatkich 4,8-5,7 milliard kishigacha yetishi mumkin.
Yashil transportni rivojlantirish atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga xizmat qiladi.
Transport sohasining issiqxona gazlari chiqarilishidagi ulushi 20-25 foizni tashkil etadi. 2050
yilga borib jahon avtoparkining hajmi uch baravarga oshishi kutilmoqda. Shu bois, xalqaro
tashkilotlar transport tizimining samaradorligini oshirish va ekologik toza transport turlarini
rivojlantirish bo‘yicha qator dasturlarni ilgari surmoqda. Masalan, “50-yilga qadar 50 foiz”
tashabbusi jahon avtoparkining samaradorligini 2050 yilga borib 50 foizga oshirishga
qaratilgan. O‘zbekistonda, xususan Toshkent shahrida, avtomobillar atmosferaga
chiqarayotgan issiqxona gazlarining 90 foizidan ortig‘iga sabab bo‘lmoqda. Bu ko‘rsatkich
global standartlardan uch baravar yuqori.
Qishloq xo‘jaligida organik dehqonchilikni rivojlantirish ham yashil iqtisodiyotning
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Zamonaviy agrotexnologiyalar pestitsidlar, zaharli
kimyoviy moddalar va sun’iy o‘g‘itlardan voz kechib, ekologik toza qishloq xo‘jaligini
rivojlantirishni nazarda tutadi. Bugungi kunda dunyoning 178 mamlakatida organik
dehqonchilik yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, organik yer maydonlari 70 million gektardan oshib
ketgan. Bu jahon qishloq xo‘jalik yerlarining 1,4 foizini tashkil etadi.
Uy-joy kommunal xo‘jaligida energiya samaradorligini oshirish yo‘nalishi uy-joy fondida
issiqlik yo‘qotishlarini kamaytirish va energiyani tejash imkonini beradi. Samarali isitish
tizimlari va zamonaviy energiya tejovchi texnologiyalar orqali resurslardan oqilona
foydalanish ko‘zda tutiladi.
Shuningdek, ekotizimlarni saqlash va boshqaruvni yaxshilash orqali biologik xilma-
xillikni asrab-avaylash va tabiatning barqarorligini ta’minlash mumkin. Inson faoliyati tufayli
tabiiy muhit o‘zgarib borayotgan bir sharoitda, tabiiy resurslarni boshqarishning ilmiy
asoslangan usullarini joriy etish zaruratga aylangan.Yashil iqtisodiyotni shakllantirish yo‘lida
yuqorida qayd etilgan yo‘nalishlarning barchasi o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ularning har biri
barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlikka erishishda muhim
ahamiyatga ega. Chiqindilarni oqilona boshqarish, suv resurslaridan samarali foydalanish,
transport sohasini modernizatsiya qilish, organik qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, uy-joy
kommunal xo‘jaligida energiya tejamkorligini ta’minlash va ekotizimlarni asrash bo‘yicha
amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishga, balki yangi
ish o‘rinlari yaratishga va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, yashil iqtisodiyot — bu zamonaviy dunyoning eng dolzarb
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u iqtisodiy o‘sish bilan birga ekologik barqarorlikni ta’minlashga
xizmat qiladi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish
jarayoni energiya samaradorligini oshirish,
qayta tiklanadigan manbalarni rivojlantirish,
chiqindilar va suv resurslarini boshqarishni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
takomillashtirish kabi ko‘plab kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, bu
yo‘nalish atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
inson salomatligini muhofaza qilish imkonini beradi. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlarda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha amaliy ishlarni jadallashtirish
barqaror rivojlanishga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
United Nations Environment Programme (UNEP). (2011). Towards a Green Economy:
Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. [Online]. Available:
https://www.unep.org/resources/green-economy
2.
OECD. (2012). Green Growth and Sustainable Development. OECD Publishing. [Online].
Available:
https://www.oecd.org/greengrowth/
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi “Atrof-muhitni muhofaza
qilish va ekologik barqarorlikni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4477-sonli
qarori.
4.
FAO. (2020). The State of the World’s Forests: Forests, Biodiversity and People. Food
and
Agriculture
Organization
of
the
United
Nations.
[Online].
Available:
https://www.fao.org/state-of-forests
5.
World Bank. (2021). Transitioning to a Green Economy: Opportunities and Challenges.
The
World
Bank
Group.
[Online].
Available:
https://www.worldbank.org/en/topic/environment
6.
Qodirov A., To‘xtayev Sh. (2021). Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot asoslari.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 15-fevraldagi “Yashil
energiya dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
8.
UNEP, International Transport Forum, FIA Foundation. (2017). Green Transport in Cities:
Sustainable Mobility for All. [Online]. Available: https://www.itf-oecd.org/green-transport
