YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
ELEKTROMOBILLAR DVIGATELLARINING TUZILISHI VA ISHLASH PRINSIPI
Mutalibov Sirojiddin Abduraximjon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport fakulteti
EM yo’nalishi 4-kurs talabasi
Akmalxonov A.
ADTI, Avtomobilsozlik va transport fakulteti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696796
Annotatsiya
Ushbu maqola elektromobillar dvigatellarining tuzilishi va ishlash prinsipiga
bag‘ishlangan. Maqolada elektromobil dvigatellarining asosiy turlari, ularning konstruktiv
xususiyatlari va energiya o‘zgartirish jarayonlari atroflicha yoritiladi. Shuningdek, doimiy
magnitli sinxron dvigatellar, asinxron dvigatellar va boshqa zamonaviy texnologiyalarning
afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi. Ishlash prinsipi elektromagnit induksiya va
energiya samaradorligi nuqtai nazaridan tushuntiriladi. Maqola elektromobillar sohasidagi
so‘nggi yutuqlar va kelajakdagi rivojlanish istiqbollariga ham to‘xtalib o‘tadi. Ushbu ish
muhandislik sohasi mutaxassislari, talabalar va elektromobillar texnologiyasiga qiziquvchilar
uchun foydali manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so'zlar
: elektromobil dvigatellari, doimiy magnitli dvigatellar (PMSM), doimiy
magnitli dvigatellar (PMSM), sayrak suvsiz energiya, quvvat zichligi, energiya quvvati.
KIRISH
Zamonaviy dunyoda transport vositalarining rivojlanishi insoniyatning ekologik,
iqtisodiy va texnologik muammolariga yechim topishda muhim o‘rin tutmoqda. So‘nggi o‘n
yilliklarda global isish, havoning ifloslanishi va neft resurslarining kamayishi kabi masalalar
transport sohasida yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Ushbu muammolarga javoban
elektromobillar (EV – Electric Vehicles) jadal rivojlanib, an’anaviy ichki yonuv dvigatellariga
(ICE – Internal Combustion Engine) asoslangan transport vositalariga muqobil sifatida
maydonga chiqmoqda. Elektromobillar nafaqat ekologik jihatdan toza transport vositasi
sifatida e’tirof etilmoqda, balki energiya samaradorligi va ekspluatatsiya xarajatlarining
pastligi tufayli iqtisodiy jihatdan ham jozibador hisoblanadi. Ushbu jarayonning markazida
elektromobil dvigatellari yotadi, chunki ular avtomobilning harakatlanishini ta’minlovchi
asosiy komponent hisoblanadi. Shu sababli, elektromobillar dvigatellarining tuzilishi va
ishlash prinsipini o‘rganish nafaqat texnologik, balki ijtimoiy va ekologik nuqtai nazardan
ham dolzarbdir.
Elektromobillar dvigatellari an’anaviy ichki yonuv dvigatellaridan tubdan farq qiladi.
Ichki yonuv dvigatellari yoqilg‘i yonishi natijasida mexanik energiya hosil qilsa, elektromobil
dvigatellari elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi. Bu jarayon elektromagnit
induksiya va zamonaviy elektronika yutuqlari asosida amalga oshiriladi. Elektromobil
dvigatellarining asosiy afzalligi ularning yuqori energiya samaradorligidir – ular elektr
energiyasining 90% dan ortig‘ini mexanik energiyaga aylantira oladi, bu ichki yonuv
dvigatellarining 30-40% samaradorligidan ancha yuqori ko‘rsatkichdir. Bundan tashqari,
elektromobil
dvigatellari
kamroq
harakatlanuvchi qismlarga ega bo‘lib, bu
ularning ishonchliligini oshiradi va texnik
xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
Ushbu xususiyatlar elektromobillarni nafaqat shaxsiy transport vositasi sifatida, balki jamoat
transporti va yuk tashish sohasida ham tadbiq qilmoqda.
Ushbu maqola elektromobil dvigatellarining tuzilishi va ishlash prinsipini kengroq
kontekstda yoritishga qaratilgan. Maqolada dvigatellar turlari, ularning konstruktiv
xususiyatlari, energiya o‘zgartirish jarayonlari va zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilishi
batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, elektromobil dvigatellarining afzalliklari va kamchiliklari,
sohada yuzaga kelayotgan muammolar va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari muhokama
qilinadi. Ushbu ish muhandislik sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar, talabalar va
elektromobillar texnologiyasiga qiziquvchi keng jamoatchilik uchun foydali ma’lumotlar
taqdim etishga xizmat qiladi.
Elektromobillar nafaqat transport vositalari sifatida, balki global energiya tizimining bir
qismi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Qayta tiklanadigan energiya manbalarining
(quyosh, shamol) ulushi ortib borishi bilan elektromobillar energiya tarmoqlarida
muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, “Vehicle-to-Grid” (V2G) texnologiyasi
orqali elektromobillar ortiqcha energiyani saqlab, uni tarmoqqa qaytarishi mumkin. Bu esa
elektromobil dvigatellarining nafaqat harakatlantiruvchi mexanizm, balki energiya
infratuzilmasining dinamik elementi sifatida qaralishini ta’minlaydi. Shu sababli, ushbu
sohada olib borilayotgan tadqiqotlar va ishlanmalar kelajakda global energiya va transport
tizimlarini tubdan o‘zgartirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, elektromobil dvigatellari zamonaviy texnologiyalarning eng
muhim yutuqlaridan biridir. Ularning tuzilishi va ishlash prinsipi nafaqat muhandislik nuqtai
nazaridan, balki ekologik va iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola
ushbu texnologiyani kengroq yoritishga harakat qilib, o‘quvchilarga elektromobillar
sohasidagi so‘nggi yutuqlar va kelajak istiqbollari haqida to‘liq ma’lumot berishni maqsad
qiladi.
Natijalar
Elektromobillar dvigatellari sohasi jadal rivojlanmoqda va bu jarayon avtomobilsozlik,
ekologiya va energiya tejash sohalari uchun muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda
elektromobil dvigatellarining samaradorligi, quvvat zichligi, ishlab chiqarish xarajatlari va
ekologik barqarorligi bo‘yicha sezilarli yutuqlarga erishildi. Quyida ushbu sohadagi asosiy
natijalar va tendensiyalar keltiriladi.
1. Dvigatel texnologiyalaridagi innovatsiyalar
Zamonaviy elektromobillarda asosan doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM),
asinxron dvigatellar (IM) va aksial oqimli dvigatellar kabi texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Har
bir tur o‘ziga xos afzalliklarga ega:
Doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM): Yuqori samaradorlik (97% gacha) va
kichik o‘lchamlari tufayli Tesla, BMW va Nissan kabi yirik ishlab chiqaruvchilar
tomonidan keng qo‘llaniladi. So‘nggi yutuqlar orasida segmentlangan magnitlar
(masalan, Tesla Model 3’da qo‘llanilgan) yordamida issiqlik yo‘qotishlari va
magnitlarning qizib ketish xavfini kamaytirish mumkin bo‘ldi.
Asinxron dvigatellar (IM): Ishlab chiqarishning arzonligi va mustahkamligi tufayli ba’zi
modellarda qo‘llaniladi, ammo samaradorlik jihatidan PMSM’lardan biroz orqada
qoladi. Ularning qo‘llanilishi sanoat transporti va og‘ir yuk mashinalarida ko‘proq
uchraydi.
Aksial oqimli dvigatellar: Bu yangi
texnologiya bo‘lib, quvvat va moment
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
zichligini oshirish imkonini beradi. Ularning “pancake” shaklidagi dizayni dvigatelni
ixchamroq qiladi, bu esa elektromobillarning umumiy og‘irligini kamaytiradi.
Mercedes-Benz YASA kompaniyasini sotib olib, ushbu texnologiyani AMG elektr
platformasida joriy etmoqda, Renault esa WHYLOT bilan hamkorlikda 2025-yildan
boshlab gibridlarda aksial oqimli dvigatellardan foydalanishni rejalashtirmoqda.
Muhokama
Elektromobillar dvigatellari sohasida PMSM va aksial oqimli dvigatellar kabi
texnologiyalar samaradorlik va quvvat zichligini oshirdi. Seyrek tuproqsiz yechimlar
xarajatlarni kamaytirsa-da, ta’minot zanjiri va yuqori narxlar muammo bo‘lib qolmoqda. In-
wheel dvigatellar va SI kabi innovatsiyalar kelajakda ushbu to‘siqlarni yengishi mumkin. Soha
ekologik transport uchun muhim, ammo barqaror rivojlanish uchun global hamkorlik zarur.
Xulosa
Elektromobillar dvigatellari sohasi PMSM, aksial oqimli va seyrek tuproqsiz dvigatellar
kabi innovatsiyalar bilan jadal rivojlanmoqda. Bu texnologiyalar samaradorlikni oshirib,
ekologik transportni rivojlantirmoqda. Biroq, yuqori xarajatlar va ta’minot zanjiri
muammolari saqlanib qolmoqda. Kelajakda in-wheel dvigatellar va sun’iy intellekt yordamida
yanada barqaror yechimlar kutilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
S&P Global Mobility. (2023).
Elektromobil quvvat tizimlari tendensiyalari: eAxle va
dvigatel
texnologiyalari
.
Manba:
https://www.spglobal.com/mobility/en/research-
analysis/electric-vehicle-powertrain-trends.html
2.
AQSh Energetika Vazirligi. (2022).
Ilg‘or elektr dvigatellarni tadqiq qilish va rivojlantirish
maqsadlari
. Manba: https://www.energy.gov/eere/vehicles/advanced-electric-motors
3.
Xitoy Avtomobil Muhandislari Jamiyati. (2020).
Energiya tejash va yangi energiyali
transport vositalari texnologiyasi yo‘l xaritasi 2.0
. Pekin: CSAE.
4.
Ames Laboratoriyasi. (2023).
Seyrek tuproq magnitlaridan tashqari (BREM) loyihasi
.
Manba: https://www.ameslab.gov/brem
5.
Mercedes-Benz Guruhi. (2021).
YASA Limited kompaniyasini sotib olish: Aksial oqimli
dvigatel
texnologiyasini
rivojlantirish
.
Manba:
https://group.mercedes-
benz.com/innovation/yasa-acquisition.html
