YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
MIRZACHOʻL HUDUDI TUPROQLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH
SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Rasulova Muxlisa Ilxomjon qizi
TDAU, Tuproq bonitirovkasi va yer degradatsiyasi talim yo‘nalishi
S.A.Xurramov
1-bosqich talabasi
Agrokimyo va tuproqshunoslik kafedrasi assisenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696387
Annotatsiya:
Mazkur tezisda Mirzacho‘l hududi tuproqlarining agrokimyoviy va
agrotexnik holatini chuqur tahlil qilgan holda, ularning unumdorligini oshirish yo‘llari ko‘rib
chiqiladi. Tuproq tarkibidagi organik moddalar, namlik darajasi, sho‘rlanish holati hamda yer
resurslaridan oqilona foydalanish mexanizmlari o‘rganiladi. Shuningdek, resurs tejamkor
texnologiyalar, ekin almashinuvi va meliorativ tadbirlar orqali samaradorlikni oshirish
bo‘yicha amaliy takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Mirzacho‘l, tuproq unumdorligi, sho‘rlanish, yer degradatsiyasi,
agrotexnika, melioratsiya, resurs tejamkorlik, ekologik barqarorlik, qishloq xo‘jaligi, tuproq
bonitirovkasi.
Mirzacho‘l — O‘zbekiston Respublikasining janubiy-g‘arbiy qismida joylashgan, cho‘l
zonasiga kiruvchi, lekin sug‘orish yo‘li bilan o‘zlashtirilgan yirik agrar hududlardan biridir.
Ushbu hududda XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab keng ko‘lamli meliorativ va irrigatsion
ishlar amalga oshirilgan, natijada katta maydondagi cho‘l yerlari qishloq xo‘jaligi ekinlarini
yetishtirish uchun moslashtirilgan. Bugungi kunda Mirzacho‘l hududi paxtachilik, g‘allachilik
va chorvachilikka ixtisoslashgan bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotida muhim o‘rin egallaydi.
Shunga qaramay, so‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishlari, suv resurslarining tanqisligi,
noto‘g‘ri agrotexnik yondashuvlar va intensiv ekin ekish tufayli tuproqlarning fizik, kimyoviy
va biologik xossalari yomonlashmoqda. Ayniqsa, tuproqdagi sho‘rlanish darajasining ortishi,
organik moddalarning kamayishi, yer degradatsiyasi va eroziya jarayonlarining faollashuvi
hududdagi qishloq xo‘jaligi mahsuldorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa mavjud yer
resurslaridan yanada samarali foydalanish va ularning ekologik barqarorligini ta’minlash
zaruratini tug‘diradi.
Tuproq bonitirovkasi va yer degradatsiyasi jarayonlarini o‘rganish orqali Mirzacho‘l
tuproqlari holatini ilmiy asosda baholash, ekinlarga mos yerlarni ajratish, agrotexnika,
melioratsiya va resurs tejamkor texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab
chiqish zarurati kun tartibida turibdi. Shu jihatdan olib qaralganda, ushbu maqolada
Mirzacho‘l hududidagi tuproqlarning mavjud ahvoli, ulardan foydalanishdagi muammolar va
ushbu muammolarning ilmiy asoslangan yechimlarini ishlab chiqish maqsad qilingan.
Asosiy vazifasi — tuproq resurslarining hozirgi holatini tahlil qilish, ulardan foydalanish
samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish hamda agroekologik barqarorlikni
ta’minlovchi ilg‘or tajribalarni ommalashtirishdan iborat. Shuningdek, maqolada Mirzacho‘l
hududida yer degradatsiyasining oldini olish, hosildorlikni oshirish va tuproqlarning qayta
tiklanishiga erishish uchun zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish masalalari ham
muhokama qilinadi.
Mirzacho‘l hududining tuproqlarini
o‘rganish, ulardan oqilona foydalanish,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
melioratsiya va yer degradatsiyasining oldini olish masalalari bo‘yicha bir qator ilmiy-
tadqiqot ishlari olib borilgan. Ushbu adabiyotlar tahlili, avvalo, Mirzacho‘l hududining tuproq-
xavfsizligi holatini kompleks yondashuv asosida baholashga, agrotexnik va ekologik omillarni
ilmiy asoslashga yordam beradi.
Akademik Q.X. Qoraboyev (2005) o‘zining tadqiqotlarida Mirzacho‘l cho‘l zonasining
transformatsiyaga uchragan tuproqlarini o‘rganib, ularning gidromorfik xususiyatlarini,
sug‘orishdan keyingi sho‘rlanish darajasini tahlil qilgan. U yer resurslarini o‘zlashtirishda
meliorativ choralarni to‘g‘ri qo‘llash muhimligini ta’kidlaydi. Shuningdek, akademiklar A.
Jo‘rayev va M. Rustamovlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda cho‘l zonalarida suv
resurslaridan samarali foydalanish, ekinlar uchun maqbul suv me’yorlarini belgilash bo‘yicha
tavsiyalar berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Geografiya instituti olimlari tomonidan
2015–2020 yillarda olib borilgan izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, Mirzacho‘ldagi tuproqlarning
ko‘pchilik qismini sho‘rxok, kam humusli, suzilgan qumoq tipdagi tuproqlar tashkil etadi. Bu
esa doimiy agrotexnik va meliorativ choralarsiz unumdorlikning keskin pasayishiga olib
keladi.
Xalqaro miqyosda esa FAO (BMTning Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tashkiloti)
tomonidan tayyorlangan
“Soil Degradation and Sustainable Land Management”
hisobotida cho‘l hududlarida barqaror dehqonchilik yuritish uchun muhim bo‘lgan
agrotexnika: masalan, minimal ishlov berish, qoplovchi ekinlardan foydalanish va ekin
almashinuvi kabi usullar taklif etilgan. Bu tamoyillar Mirzacho‘l hududi uchun ham
ahamiyatlidir.
Shuningdek, professor Sh. Safarov tomonidan yozilgan “Tuproq bonitirovkasi va
agroekologiya asoslari” nomli darslikda O‘zbekiston tuproqlarini baholash metodikasi, bonitet
ballari asosida yer sifatini baholash tizimi, agrotexnik tadbirlarning ta’siri batafsil bayon
etilgan. Bu usullar Mirzacho‘l hududining turli agrosharoitlarida ham qo‘llanilishi mumkin.
Yuqoridagi manbalarni umumlashtirgan holda aytish mumkinki, Mirzacho‘l hududida
tuproq resurslaridan samarali foydalanish uchun ilmiy asoslangan agrotexnik tadbirlarni joriy
etish, ekologik barqarorlikni saqlagan holda yer degradatsiyasini kamaytirish, yer resurslarini
bonitetga asoslangan tarzda tasniflash muhim ekani ta’kidlanadi. Adabiyotlar, shuningdek,
zamonaviy texnologiyalar – masalan, tomchilatib sug‘orish, GPS asosidagi yer monitoringi va
agrotexnik axborot tizimlaridan foydalanish orqali samaradorlikni oshirish zarurligini
ko‘rsatadi.
Mirzacho‘l hududi o‘zining tabiiy-iqlimiy sharoiti, yerlarning meliorativ holati hamda
tuproq-tabiiy komplekslarining murakkabligi bilan ajralib turadi. Bu hududda dehqonchilik
yuritish an'anaviy zonalarga qaraganda ko‘proq bilim, tajriba va texnologik yondashuvni talab
qiladi. Jumladan, sho‘rxok tuproqlarning keng tarqalganligi, iqlimning keskin kontinental
xarakterga ega bo‘lishi, vegetatsiya davrida yuqori harorat va past namlik darajasi yer
resurslaridan foydalanish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
O‘rganilgan adabiyotlar va amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, Mirzacho‘l hududida
asosiy muammolar quyidagilardan iborat:
Tuproqlarning sho‘rlanishi va ikkilamchi sho‘r bosish holatlarining kuchayishi;
Sug‘oriladigan yerlarning noto‘g‘ri foydalanilishi va suv rejimining buzilishi;
Organik
va
mineral
o‘g‘itlardan
foydalanishda me’yor va sifatga
e’tibor yetishmasligi;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
Yerni ishlov berish texnologiyalarining eskirganligi va resurs tejamkor texnologiyalar
joriy qilinmaganligi.
Muhokama davomida aniqlanishicha, tuproqlardan samarali foydalanish uchun
kompleks yondashuv zarur. Jumladan, sho‘r bosgan yerlarda tuzsizlantirish ishlari, yerlarni
chuqur shudgorlash va lazerli tekislash, tomchilatib sug‘orish tizimlarini joriy qilish kabi
chora-tadbirlar hosildorlikni oshirishga xizmat qiladi. Xususan, tomchilatib sug‘orish nafaqat
suv sarfini 30–40% gacha kamaytiradi, balki o‘g‘itlarning bevosita ildiz zonasiga yetkazilishi
orqali tuproqning unumdorligini oshiradi.
Shuningdek, muqobil agrotexnologiyalar, masalan:
Qoplovchi ekinlar
— tuproq eroziyasining oldini olish va humus miqdorini oshirishda
foydali;
Ekin almashinuvi
— tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlarini saqlash hamda
zararkunandalarga qarshi kurashish vositasi sifatida xizmat qiladi;
Organik o‘g‘itlar
(kompost, go‘ng) — mikrobiologik faoliyatni tiklaydi va tuproq
strukturasini yaxshilaydi.
Yana bir muhim jihat — Mirzacho‘l hududida tuproqlarni baholash va tasniflash ishlarini
zamonaviy texnologiyalar asosida olib borish zarurati. Masalan,
differensial bonitirovka
va
GPS-monitoring asosida xaritalash
orqali har bir yer uchastkasining ahvoli aniq o‘rganilib,
unga mos agrotexnika tadbirlari rejalashtirilishi mumkin. Shu bilan birga, yer
degradatsiyasining oldini olishda
meliorativ tadbirlar
— kollektor-drenaj tizimlarini
ta’mirlash va takomillashtirish, suv resurslarini tejashga qaratilgan tashabbuslarni qo‘llash
muhim o‘rin tutadi.
Muhokama shuni ko‘rsatadiki, resurslardan samarali foydalanish — bu faqat texnik yoki
iqtisodiy masala emas, balki ekologik barqarorlik, ijtimoiy farovonlik va oziq-ovqat
xavfsizligining muhim elementi sifatida qaralishi kerak. Bu borada fermerlar, mutaxassislar,
ilmiy muassasalar va davlat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlik, ma’lumot almashinuvi va
innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi eng dolzarb yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Mirzacho‘l hududi O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi tizimida muhim o‘rin egallaydi. Biroq,
ushbu hududdagi tabiiy-iqlimiy sharoitlar, tuproqlarning fizik-kimyoviy tarkibi va sho‘rlanish
darajasi yer resurslaridan foydalanishda ehtiyotkorlik va ilmiy yondashuvni talab qiladi. Olib
borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tuproqlarning unumdorligini saqlab qolish va undan
samarali foydalanishni ta’minlash uchun quyidagi asosiy omillar muhim:
1.
Meliorativ holatni yaxshilash
: Suv-tuz rejimini tartibga solish, kollektor-drenaj
tizimlarini yangilash va samarali ishlatish zarur.
2.
Agrotexnik choralarning ilmiy asoslanganligi
: Ekin almashinuvi, minimal ishlov
berish, lazerli tekislash, qoplovchi ekinlar kabi usullarning joriy qilinishi tuproq sifatini
yaxshilaydi.
3.
Resurs tejovchi texnologiyalarning joriy etilishi
: Tomchilatib sug‘orish,
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, agrotexnikani raqamlashtirish hosildorlikni
oshiradi va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytiradi.
4.
Tuproq bonitirovkasi va xaritalash
: Tuproq sifati bo‘yicha bonitet ballari asosida
yerlarni ajratish, tuproq tahlillari asosida maqsadli ishlov berish uslublarini qo‘llash
kerak.
5.
Ekologik
barqarorlik
:
Biologik
faoliyatni tiklaydigan organik o‘g‘itlar,
kompost va yashil o‘g‘itlash kabi
tadbirlar uzoq muddatli barqaror
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
hosildorlikni ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, Mirzacho‘l hududi tuproqlaridan samarali va barqaror
foydalanish faqatgina agronomik emas, balki ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni
ham qamrab oladi. Bu borada ilmiy asoslangan tavsiyalar, innovatsion yondashuvlar,
fermerlar va mutasaddi tashkilotlar o‘rtasidagi hamkorlik asosida harakat qilish eng to‘g‘ri
yo‘ldir. Faqat shu tarzda Mirzacho‘l yerlarining unumdorligi uzoq muddatga saqlanib qoladi
va mamlakat oziq-ovqat xavfsizligi mustahkamlanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qoraboyev Q.X. Tuproqshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
2.
Safarov Sh. Tuproq bonitirovkasi va agroekologiya asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2017.
3.
Jo‘rayev A., Rustamov M. Sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash
texnologiyalari. – Toshkent: Fan, 2018.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Geografiya instituti. Mirzacho‘l hududi
ekologik va tuproq-geografik sharoitlari. – Toshkent, 2019.
5.
FAO. Status of the World's Soil Resources: Main Report. – Rome: Food and Agriculture
Organization of the United Nations, 2015.
