YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
119
CHET EL INVESTITSIYALARI VA INFRATUZILMA LOYIHALARINING
HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI: QASHQADARYO VILOYATI
MISOLIDA
Valiyev Oybek
Oybekjon.valiev@gmail.com
Qarshi Davlat Texnika Universiteti Oziq-ovqat mahsulotlar texnologiyasi
kafedrasi katta o’qituvchisi,
Umrzoqov Jonibek
Qarshi Davlat Texnika Universiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696222
Annotatsiya
Ushbu tezis O‘zbekistonning Qashqadaryo viloyati misolida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar (TTXI) va infratuzilma rivojlanishining hududiy iqtisodiy o‘sishga ta’sirini
o‘rganadi. Mamlakat iqtisodiy liberallashtirish siyosatini jadallashtirayotgan bir paytda,
xorijiy kapitalni jalb etish va zamonaviy infratuzilmalarni barpo etish mintaqaviy
raqobatbardoshlikni oshirish va iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishning asosiy vositalariga
aylangan. Statistik tahlil va sifatli (intervyu, kuzatuv) yondashuvlar orqali olib borilgan ushbu
tezis TTXI oqimlarining tarmoqlar bo‘yicha taqsimoti, infratuzilma yutuqlari va ularning
sanoat unumdorligi, bandlik va hududiy tenglikka ta’sirini baholaydi.
Tezis natijalari shuni ko‘rsatadiki, TTXI yirik tarmoqlar – neft-gaz, to‘qimachilik va
qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu sohalar modernizatsiyalashgan bo‘lsa-da, sektorlar
va hududlar kesimida yuqori konsentratsiya saqlanib qolgan. Transport va energetika
sohalaridagi infratuzilma loyihalari ichki bog‘liqlikni kuchaytirib, savdo va sarmoya jalb qilish
imkoniyatlarini kengaytirgan. Biroq ushbu loyihalarning foydalari barcha tumanlarga teng
taqsimlanmagan, va ayrim institutsional to‘siqlar, malakali ishchi kuchi tanqisligi hali ham
mavjud.
Tezis xulosalariga ko‘ra, barqaror va inklyuziv iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun
sektorlar bo‘yicha diversifikatsiyani rag‘batlantirish, mahalliy boshqaruv salohiyatini
kuchaytirish va infratuzilma loyihalarini uzoq muddatli iqtisodiy strategiyalar bilan
uyg‘unlashtirish zarur.
Kalit so‘zlar:
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TTXI), infratuzilma rivojlanishi,
hududiy iqtisodiyot, iqtisodiy o‘sish, Qashqadaryo, O‘zbekiston
KIRISH
Globallashuv va tezkor iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida chet el investitsiyalari (TTXI) va
infratuzilma rivojlanishi ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda hududiy iqtisodiy o‘sishning
muhim omillariga aylandi. Ular nafaqat sanoatlashuv va bandlikni jadallashtirish, balki
hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytirish va submilliy raqobatbardoshlikni oshirishda
strategik vosita hisoblanadi.
O‘zbekiston tub iqtisodiy islohotlar yo‘lidan borar ekan, xorijiy investitsiyalarni jalb
etish va zamonaviy infratuzilmalarni qurishni hududiy taraqqiyotning ustuvor yo‘nalishlariga
aylantirmoqda. Bu borada tabiiy boyliklari, geografik joylashuvi va sanoat salohiyati bilan
ajralib turuvchi Qashqadaryo viloyati alohida
strategik ahamiyatga ega. Biroq, mavjud
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
tashabbuslarga qaramay, ushbu hudud hali ham kapital yetishmovchiligi, eskirgan
infratuzilma va ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik kabi muammolarga duch kelmoqda.
Tezisdan maqsad — TTXI va infratuzilma loyihalarining Qashqadaryo viloyati iqtisodiy
rivojlanishidagi rolini o‘rganish, ularning diversifikatsiya, mahsuldorlik va bandlikka qo‘shgan
hissasini tahlil qilishdir. Statistik ma’lumotlar va holatga oid dalillar asosida olib borilgan bu
ish hududiy rivojlanish dinamikasini to‘liq yoritishga qaratilgan. Yakunda esa barqaror va
adolatli o‘sishni ta’minlash uchun siyosiy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Mazkur rivojlanishlar neft-gaz qazib olishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish,
to‘qimachilikni qayta ishlash quvvatlarini modernizatsiyalash kabi asosiy tarmoqlarda
yangilanishga olib kelgan bo‘lsa-da, chet el investitsiyalarining tarmoqlar bo‘yicha yuqori
kontsentratsiyasi imkoniyatlar bilan birga cheklovlarni ham yuzaga keltirmoqda. Bir
tomondan, sarmoyaning ma’lum sohalarga yo‘naltirilgani ushbu tarmoqlarda samaradorlikni
oshirish, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish va eksport hajmini ko‘paytirishga yordam
bergan. Boshqa tomondan esa, iqtisodiyotda yetarlicha diversifikatsiyaning yo‘qligi uni tashqi
zarbalarga
—
masalan,
xomashyo
narxlarining o‘zgarishi, global ta’minot
zanjirlarining
uzilishi,
hamda
qishloq
xo‘jaligidagi iqlim xavflariga nisbatan zaif
Qashqadaryo viloyati jami investitsiya holati
№
Hudud nomi
Investitsiya miqdori (milliard so’m)
2018-y.
2019-y.
2020-y.
2021-y.
2022-y.
2023 y.
Qashqadaryo
viloyati
Shahar va
tumanlar
16518.5
24462.5
20557.6
17359.1
16012.8
21138.0
1
Qarshi shahri
2328.7
2118.9
2062.5
3519.3
2662.3
3312.9
2
Shahrisabz
shahri
164.4
164.0
133.0
159.0
226.4
323.0
tumanlar
3
G‘uzor
1565.8
2189.3
4426.5
4628.3
2664.1
2648.7
4
Dehqonobad
777.0
656.9
213.2
326.5
329.1
333.7
5
Qamashi
141.6
4294.6
194.2
477.3
311.5
445.5
6
Qarshi
336.6
895.4
1120.3
649.4
752.4
738.3
7
Koson
421.0
191.6
273.4
414.7
521.0
624.2
8
Kitob
310.4
381.9
808.4
1064.9
1261.3
713.0
9
Mirishkor
131.3
243.9
521.5
371.5
405.6
408.5
10
Muborak
2000.6
2503.4
3041.8
3064.1
3361.4
4083.2
11
Nishon
7595.3
9686.3
6586.5
887.7
1821.4
4492.2
12
Kasbi
96.0
470.7
344.8
420.9
447.3
858.0
13
Ko‘kdala
-
-
-
-
108.7
308.0
14
Chiroqchi
196.3
174.1
297.9
403.4
527.6
681.7
15
Shahrisabz
163.3
186.1
165.7
585.7
331.7
461.4
16
Yakkabog‘
290.2
305.4
367.9
386.4
280.9
705.8
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
holatda qoldirmoqda.
Yana bir muhim holat — investitsiyalar hududiy nuqtai nazardan ham notekis
taqsimlanganidir. Karshi, G‘uzor va Muborak kabi sanoat infratuzilmasi va transport aloqalari
yaxshi rivojlangan tumanlar TTXI’ning asosiy qismini o‘zlashtirgan bo‘lsa, chekka va qishloq
hududlar bu iqtisodiy imkoniyatlardan chetda qolmoqda. Bu esa mavjud hududiy
tengsizliklarni yanada kuchaytirib, iqtisodiy o‘sishning inklyuziv xarakterini cheklab
qo‘ymoqda.
Shuningdek, mahalliy tadbirkorlar va xorijiy investorlar bilan o‘tkazilgan sifatli
suhbatlar shuni ko‘rsatdiki, investorlar soni ortayotganiga qaramay, investitsiyalar oqimini
keng miqyosda rivojlantirishga halaqit berayotgan bir qator muammolar mavjud. Ular
qatorida shartnomalarning izchil ijro etilmasligi, loyiha tasdiqlanishidagi byurokratik
kechikishlar va malakali ishchi kuchiga bo‘lgan yetishmovchilik mavjud. Bundan tashqari,
ayrim holatlarda axborot texnologiyalari, qayta tiklanuvchi energetika yoki turizm kabi
noan’anaviy sohalarda sanoat klasterlari va biznesni qo‘llab-quvvatlovchi infratuzilmaning
yo‘qligi ham sarmoyadorlarni chekinishga undamoqda.
Shunga qaramay, TTXI hajmining o‘sish tendensiyasi — mintaqadagi sarmoyaviy
ishonch va iqtisodiy salohiyat oshayotganini bildiruvchi ijobiy belgidir. Biroq ushbu
tendensiyani barqaror va uzoq muddatli o‘sishga aylantirish uchun aniq va maqsadli siyosiy
choralar zarur. Bular qatoriga qazib olinadigan resurslarga bog‘liq bo‘lmagan tarmoqlar
uchun rag‘bat paketlarini kengaytirish, mahalliy va markaziy hukumatlar o‘rtasida
muvofiqlashtirilgan siyosat yuritish, hamda xalqaro savdo missiyalari va investitsiya
forumlari orqali Qashqadaryoni diversifikatsiyalangan sarmoya manzili sifatida faol targ‘ib
qilish kiradi.
Nihoyat, Toshkent va Navoiy kabi boshqa O‘zbekiston hududlari bilan solishtirma tahlil
shuni ko‘rsatadiki, siyosiy izchillik va uzoq muddatli strategik yondashuv TTXI’ni qazib
olinadigan sohalardan tashqariga yo‘naltirishda muhim rol o‘ynaydi. Qashqadaryo viloyati
bunday natijalarni qayd etishi uchun esa, an’anaviy ustunliklarni saqlagan holda, inklyuziv va
innovatsiyaga asoslangan o‘sishni ta’minlay oladigan yangi tarmoqlarga asoslangan
strategiyani ishlab chiqishi va amalga oshirishi zarur.
XULOSA
Ushbu tezis xorijiy investitsiyalar va infratuzilma loyihalarining hududiy rivojlanishga—
jumladan, mehnat unumdorligi, bandlik, tarmoqlar diversifikatsiyasi va ijtimoiy farovonlik
kabi jihatlarga—ta’sirini baholash uchun statistik ma’lumotlar, siyosiy hujjatlar va sifatli
intervyularga tayanadi. So‘nggi o‘n yillikda, xususan 2017-yildan keyin, investitsiya muhiti va
huquqiy kafolatlarni yaxshilashga qaratilgan milliy islohotlar natijasida, Qashqadaryo
viloyatiga kirib kelayotgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TTXI) hajmi bosqichma-
bosqich oshib bormoqda.
TTXI oqimi asosan an’anaviy sohalarda—neft-gaz, to‘qimachilik va qishloq xo‘jaligi
tarmoqlarida—jamlangan.
Ushbu
sarmoyalar
ishlab
chiqarish
jarayonlarining
modernizatsiyalashuvi va sanoat mahsulotlari hajmining oshishiga xizmat qilgan. Shu bilan
birga, bu kabi tarmoqlar bo‘yicha yuqori kontsentratsiya iqtisodiyot tuzilmasida muvozanat
yetishmasligiga va tashqi zarbalar yoki bozor tebranishlari yuzaga kelganda jiddiy xavflarga
olib kelishi mumkin.
Hududiy
taqsimot
bo‘yicha
esa
investitsiyalar
notekis
taqsimlangan:
Qashqadaryo viloyatining shaharlari va
sanoat markazlari—Karshi va Muborak
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
kabi—ko‘proq foyda ko‘rgan bo‘lsa, qishloq va rivojlanmagan tumanlar investitsiyaviy
oqimlardan chetda qolmoqda.
Infratuzilma bo‘yicha esa viloyatda yo‘llar, energiya ta’minoti va sug‘orish tizimlarini
yaxshilash yo‘lida ijobiy siljishlar kuzatilgan. Jumladan, Karshi–G‘uzor avtomobil yo‘lini
rekonstruksiya qilish loyihasi ichki aloqadorlikni oshirib, logistika xarajatlarini kamaytirdi, bu
esa mahalliy savdo faoliyatiga va bozorga kirishni yengillashtirdi. Infratuzilma rivoji,
shuningdek, mahalliy va xorijiy investorlar uchun umumiy biznes muhitini yaxshilagan holda
katalizator vazifasini bajardi.
Biroq ijobiy o‘zgarishlarga qaramay, tezis ayrim muhim muammolarni ham aniqladi.
Bular qatoriga institutsional samaradorlikning pastligi—byurokratik kechikishlar, normativ-
huquqiy me’yorlarning izchil qo‘llanmasligi va ochiqlik darajasining pastligi—kiradi.
Shuningdek, mehnat bozoridagi ehtiyojlar bilan mavjud malakali ishchi kuchi o‘rtasidagi
nomuvofiqlik, ayniqsa olis tumanlarda bandlikdan kutilgan ijobiy natijalarga erishishni
cheklab qo‘ymoqda.
Xorijiy investitsiyalar va infratuzilma loyihalari hududiy rivojlanish uchun muhim
omillar bo‘lishiga qaramay, ularning samaradorligi asosan mahalliy boshqaruv sifati,
institutsional salohiyat darajasiga bog‘liq. Hududiy rivojlanishga yondashuv ko‘p qirrali
bo‘lishi lozim: u nafaqat TTXI’ni diversifikatsiyalashga xizmat qilishi, balki infratuzilma
investitsiyalarini uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy maqsadlar bilan uyg‘unlashtirishi ham
kerak.
Rivojlanmagan, ammo salohiyatli sohalar – masalan, qayta tiklanuvchi energiya, raqamli
xizmatlar va turizm – uchun TTXI’ni faol targ‘ib qilish;
Mahalliy va milliy darajadagi hokimiyatlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish va
tartibga solish samaradorligini oshirish;
Mehnat bozoridagi ehtiyojlarga mos kasbiy ta’lim va malaka oshirish dasturlarini ishlab
chiqish;
Qishloq va ijtimoiy jihatdan zaif hududlarni ham infratuzilma rivojidan bahramand
qilish uchun inklyuziv rejalashtirish amaliyotlarini joriy etish.
Xulosa qilib aytsak, Qashqadaryo tajribasi xorijiy investitsiyalar va infratuzilmaning
hududiy iqtisodiy transformatsiyadagi rolini namoyon qilmoqda. Agar strategik rejalashtirish,
inklyuziv boshqaruv va institutsional islohotlar birgalikda amalga oshirilsa, bu omillar
O‘zbekiston hududlarida barqaror va muvozanatli rivojlanishga sezilarli hissa qo‘sha oladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Osiyo Taraqqiyot Banki. (2021). O‘zbekiston mamlakat bilan hamkorlik strategiyasi
2022–2026:
Inklyuziv
va
barqaror
o‘sishni
qo‘llab-quvvatlash.
Manila:
ADB.
https://www.adb.org
2.
Jahon banki. (2020). O‘zbekiston: Hududiy rivojlanish uchun institutlar va infratuzilmani
modernizatsiya qilish. Vashington, DC: World Bank Group. https://documents.worldbank.org
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi. (2023). Qashqadaryo viloyatining
statistik yilligi. Toshkent: Goskomstat. https://stat.uz
4.
BMT Osiyo va Tinch okeani iqtisodiy va
ijtimoiy komissiyasi (UNESCAP). (2022).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
123
Markaziy Osiyodagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar tendensiyalari va siyosati. Bangkok:
UNESCAP. https://www.unescap.org
5.
Ziyadullayev, N. R. (2020). O‘zbekistonda iqtisodiy rivojlanishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalarning roli. Central Asian Economic Review, (4), 56–65.
6.
Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD). (2019). Yevrosiyo hududida
infratuzilma investitsiyalari orqali hududiy rivojlanishni kuchaytirish. Parij: OECD Publishing.
https://www.oecd.org
7.
Yusupov, B. K. (2021). O‘zbekiston janubiy hududlarida infratuzilma rivojlanishining
muammolari va istiqbollari. Iqtisodiy tezislar va islohotlar jurnali, 3(1), 43–52.
