YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
КАНАЛ ТАРМОҚЛАРИДАН БЎЛАДИГАН ФИЛЬТРАЦИЯ ЖАРАЁНИНИ ВА
КОЛЛЕКТОР-ЗОВУРЛАР ТАРМОҚЛАРИНИНГ ИШОНЧЛИЛИГИНИ
ОШИРИШ
Садиев Умиджон Абдусаматович
PhD. катта илмий ходим
Жовлиев Ўктам Темирович
PhD. катта илмий ходим
Хўжақулова Мамлакат Хасановна
Атажонова Шахноза Каримжонова
Ирригация ва сув муаммолари илмий тадқиқот институти
таянч докторантлари
https://doi.org/10.5281/zenodo.15694866
Фильтрация таъсирида шаклланадиган гидравлик қаршиликларни ҳисоблашнинг
назарий асослари В.М. Шестаков [5], А.Я. Олейник [6], В.Н. Щедрин [7] ва бошқа
тадқиқотчиларнинг илмий ишларида таҳлил қилинган.
Кўп ҳолларда дренаж, коллектор, каналлар ва бошқа иншоотлардаги мураккаб
оқимларни шакллантиришдаги фильтрацияни ҳисоблаш учун уларни қулай шаклга
келтириш мақсадида кенг миқёсда муҳандислик ҳисоблашлари аниқлик даражасини
сақлаган ҳолда фильтрацион қаршиликлар усули кенг қўлланилади [6].
Фильтрацион қаршиликлар усулининг асосий тамойиллари: фильтрацион босим
кескин ўзгарган шароитда яхши шаклланмаган чегаравий шартларини маълум бир
узоқликдаги фильтрация сув сарфи ва умумий кўринишига ўхшаш ҳолат бўлган қисм
чегаравий шартлари билан алмаштириш имкони билан характерланади. Бундай
алмаштириш натижасида оқим ҳаракатидаги кескин ўзгаришлар йўқотилади ҳамда
шаклланган сув ўтказмас қатламгача босими тақсимланган текис ўлчамдаги оқим
шаклланади. Бу ўз навбатида дренаж, коллектор, каналлар, сув ҳавзалари ва
гидротехник иншоотларда содир бўладиган фильтрацион жараёнларни самарали
ҳисоблаш имкониятини яратади.
Фильтрацион қаршилик усули ёрдамида ҳисоблаш амалларини бажариш,
лаборатория ва дала тажрибалари натижасида олинган параметрлар билан алоҳида
олинган масалаларни гидравлик усул билан ечишга асосланган. Масалан каналда
бўладиган фильтрацион жараён кўрилаётганда фильтрация оқими олиб ташланиб у
қаршиликни инобатга оладиган чегаравий шартлар билан алмаштирилади.
Барқарор
фильтрация
жараёнини
ҳисоблашда
грунтдан
ўтадиган
коллекторлардаги бир йўналишдаги солиштирма сув сарфи қуйидагича аниқланади.:
,
П
k
k
k
Tz
Ф
h
T
q
e
*
+
=
(14)
(14) формулада:
T
–
қатламнинг ўртача сув ўтказиш қобилияти, м
2
/ сут;
k
h
–
канал
ва ер ости сувлари сатҳлари орасидаги фарқ, м;
k
Ф
–
коллекторнинг гидродинамик
ҳолатига боғлиқ фильтрацион қаршилик босими, м;
п
e
–
сув буғланиш интенсивлиги.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
);
4
(
lg
733
.
0
)
(
k
k
k
h
B
ctg
m
f
p
=
);
2
(
k
h
h
k
T
+
=
*
;
*
-
=
h
h
h
k
k
;
2
к
к
к
Ф
Ф
Ф
+
=
;
k
k
к
f
h
Ф
=
;
k
k
к
f
h
Ф
=
);
4
(
lg
466
.
1
2
m
B
ctg
h
B
f
k
k
k
k
p
-
=
(15)
)
(
)
(
1
1
1
2
1
1
2
0
m
f
m
k
k
k
m
f
m
k
k
Ф
k
k
к
-
+
=
x
,
)
(
)
(
1
1
1
2
1
1
2
0
m
f
m
k
k
k
m
f
m
k
k
Ф
k
k
k
-
+
=
V
(16)
k
–
асосдаги грунт фильтрация коэффициенти.
Коллектор атрофидаги грунт сувлари сатҳи қуйидаги формуладан аниқланади:
коллетор ўзани грунтдан ўтганда
X
k
e
h
h
h
-
+
=
*
(17)
Коллектор ўзанида икки қаватда турли грунтлар бўлса фильтрация сарфини (16)
ёки (17) билан ҳисоблашда қуйидаги параметрлардан фойдаланилади:
,
)
2
(
2
2
1
m
k
h
h
k
T
k
+
+
=
*
е
1
k
,
2
k
–
биринчи ва иккинчи қават грунтлари фильтрация
коэффициентлари;
2
m
–
иккинчи қават грунти қалинлиги.
