YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SAVDO TERMINOLOGIYASINI
SHAKLLANTIRUVCHI TARIXIY VA LINGVISTIK OMILLAR
Bozorova Sevara Kamol qizi
Qarshi davlat universiteti doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15694830
Annotatsiya
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida savdo terminologiyasining etimologik
rivojlanishini o‘rganib, ularning tijorat leksikasini shakllantiruvchi lingvistik ta’sirlarni
ko‘rsatadi. Tarixiy o‘zaro ta’sirlar orqali ikkala til ham iqtisodiy o‘zgarishlar va globallashuvni
aks ettiruvchi o‘zlashtirilgan atamalarni tilda aks ettiradi. Qiyosiy tahlil o‘zgarib borayotgan
tijorat amaliyotlari va madaniyatlararo almashinuvlarga moslashish uchun savdo
terminologiyasi qanday rivojlanishini ko‘rsatib, umumiy moslashuvchan jarayonlarni ochib
beradi.
Kalit so‘zlar:
savdo leksikasi va terminologiyasi, leksik birliklar, leksik evolyutsiya,
tillararo ta’sir, tijoriy lug‘at, lingvistik ta’sir, lingvistik moslashuv.
Xalqaro savdo jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rolga ega bo‘lib, chegaralar orqali
tovarlar, xizmatlar va kapital almashinuvini osonlashtiradi. Savdo munosabatlari kengaygani
sari savdo bilan bog‘liq asosiy terminologiyani tushunish korxonalar, siyosatchilar va
iqtisodchilar uchun zarur bo‘ladi. Savdo terminologiyasi nafaqat iqtisodiy tushunchalarni,
balki tilning tijoriy lug‘atini shakllantiradigan tarixiy va lingvistik ta’sirlarni ham aks ettiradi.
Ushbu maqolada biz savdo bilan bog‘liq muhim atamalarni, ularning etimologiyasini
ko‘rib chiqamiz, ingliz va o‘zbek tillarida qo‘llanilishini tahlil qilamiz. Ingliz tili xalqaro
biznesning dominant tili sifatida lotin, fransuz, golland va italyan tillari ta’sirida savdo
leksikasini rivojlantiradi. Shu bilan birga, oʻzbek savdo lugʻati arab, fors, rus va turkiy til
anʼanalari asosida shakllangan boʻlib, Oʻzbekistonning Buyuk ipak yoʻlidagi savdo markazi
sifatidagi tarixiy rolini aks ettiradi.
Ushbu savdo atamalarini har ikki tilda o‘rganib chiqib, biz har bir madaniyatning
iqtisodiy tizimlari va lingvistik rivojlanishi haqida tushunchaga ega bo‘lamiz va global tijoratni
chuqurroq tushunamiz.
Savdo sohasi barcha tillarda lingvistik evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchi boʻlgan.
Ushbu tillarda savdo bilan bog‘liq terminologiyaning rivojlanishi asrlar davomidagi iqtisodiy
o‘zgarishlarni, madaniy o‘zaro ta’sirlarni va texnologik taraqqiyotni aks ettiradi. Quyida biz
o‘zbek va ingliz tillarining savdo lug‘atini shakllantirgan tarixiy ta’sirlarni o‘rganamiz.
Oʻzbek savdo terminologiyasi koʻp asrlik iqtisodiy faoliyat, xorijiy taʼsirlar va
globallashuv natijasida rivojlangan. Savdo bilan bog‘liq lug‘atning rivojlanishini to‘rtta asosiy
tarixiy davrga bo‘lib tahlil qilish mumkin:
1.
Qadimgi turkiy tildagi savdo atamalari
(VIII asrgacha)
2.
Islom dinining tarqalishi va Buyuk ipak yoʻlining taʼsiri
(VIII – XV asrlar)
3.
Rossiya va Sovet ittifoqining taʼsiri
(XIX – XX asrlar)
4.
Zamonaviy globallashuv va ingliz tiliga oid soʻzlar
(XX asr oxiridan hozirgi kungacha)
O‘zbek tili turkiy tillar oilasining bir qismi sifatida qadimgi turkiy tillardan ko‘plab
savdo-sotiqqa oid so‘zlarni meros qilib olgan. Ilk turkiyzabon jamoalar koʻchmanchi
chorvachilik
va
savdo-sotiq
bilan
shugʻullangan. Savdo, birinchi navbatda,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
chorva mollari, jun, teri va metall buyumlarga qaratilgan bo‘lib, muayyan savdo atamalarining
paydo bo‘lishiga olib kelgan.
Qadimgi turkiy savdo soʻzlari:
Boy
– davlatmand
U savdo orqali boy bo‘ldi (boyib ketdi).
Xo‘jayinning dadasi katta boy edi, mol-mulkni behad yiqqan edi. (Oybek, Tanlangan
asarlar)
Mol
– tovarlar, chorva mollari (Qoramol turkiy jamoalarda pul birligining dastlabki
shakli bo‘lgan.)
Savdogar molini bozorga olib chiqdi.
Ba’zi do‘konlarda, yerdan shipga qadar qalangan mollar orasida o‘n ikki-o‘n uch yashar
jajji bolalar o‘tiradi, savdo qiladi, cho‘t qoqadi. (Oybek, Tanlangan asarlar)
Ulush
– bo‘lak, qism (foyda yoki tovarni bo‘lish bilan bog‘liq tushuncha)
Har bir savdogar ulush oldi.
Chekishga o‘rganganiga ba’zan afsuslangani uchun ichishdan tortinar, aksar vaqt o‘z
ulushini Polvonga berardi. (Oybek, Quyosh qoraymas)
Bu davrda savdo ayirboshlash yoʻli bilan olib borilgan, turkiy qabilalar qoʻshni fors, xitoy
va hind savdogarlari bilan tovar ayirboshlashgan.
Oʻrta Osiyoda islom dinining tarqalishi (VIII asrdan boshlab) arab va fors tillaridagi
savdo terminologiyasini oʻzbek tiliga olib kirdi. Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlar
Ipak yo‘lidagi asosiy savdo markazlariga aylanib, til almashinuvini osonlashtirdi.
Fors va arab tillaridan oʻzlashtirilgan asosiy savdo soʻzlari:
Bozor
– savdo-sotiq qilinadigan joy (forscha
“bazar”
so‘zidan)
Shaharning eng katta bozori Samarqandda joylashgan.
Hisob
– hisoblash, yakun chiqarish (forscha
“hesab”
so‘zidan)
Savdogarlar hisob-kitoblarni bilishi kerak edi.
Yasovulboshi hisobidan yanglishmay, o‘lim kaltagini sanaydi. (S.Siyoyev, Yorug‘lik)
Karvon
– tuya va boshqa yuk tashuvchi hayvonlar qatori va ularni boshqaruvchi
shaxslardan iborat to‘da (forscha
“karvan”
so‘zidan)
Karvonlar ipak, choy va ziravorlar olib kelardi.
Yillar davomida afg‘on yerida bitgan lojuvard jahonga dong taratgan, karvonlar uni
mashaqqatli yo‘l yurib, uzoq Misr, Xitoy o‘lkalariga eltardi. (S.Karomatov, Oltin qum)
Savdo
– oldi-sotdi muomalasi (arabcha
“sawda”
so‘zidan)
Savdo karvonlari Xitoy va Hindistonga borardi.
Birorta odam savdo sohasida ishlasa, darrov odamlarning miyalariga egri fikr keladi.
(F.Musajonov, Himmat)
Tijorat
– savdogarlik, savdo ishlari (arabcha
“tijara”
so‘zidan)
Tijorat qilish uchun Buxoro karvon yo‘llaridan foydalanishardi.
Bir so‘z bilan aytganda, ular bu yerda ham ibodat, ham tijorat ishlarini bitirib olardilar.
(M.Osim, Tilsiz guvoh)
G‘azna
– xazina (arabcha
“xazana”
so‘zidan)
– Lochinimga balli, qayta tanob urdirib, g‘aznamni to‘ldirdi, ofarin, ofarin! – dedi xon
Shernazarboyga. (J.Sharipov, Xorazm)
Oʻrta Osiyo bu davrda dunyoning eng
gullab-yashnagan savdo markazlaridan biri
boʻlgan. Fors tili Temuriylar saltanatining
maʼmuriy tili sifatida oʻzbek tilining savdo
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
lugʻatini yanada boyitgan.
Rossiyaning Oʻrta Osiyoni bosib olishi (1860–1870-yillar) va keyinchalik sovet
hokimiyati (1920–1991-yillar) oʻzbek savdo-iqtisodiy terminologiyasini tubdan oʻzgartirdi.
Rus tilidan quyidagi so‘zlar kirib keldi:
Aksiya
– qimmatbaho qog‘oz (ruscha
“акция”
so‘zidan)
Ish samaradorligi oshgani sari jamoa a’zolariga tegishli aksiyalarga to‘lanadigan
dividendlar miqdori ham ko‘payib boradi.
Bank
– tijorat tashkiloti (ruscha
“банк”
so‘zidan)
Omonat banki ta’sis etilishi bilan barcha murakkablik va noqulayliklar barham topadi.
Byudjet
– mablag‘, muayyan vaqt uchun ishlab chiqilgan, me’yorlashtirilgan va qonuniy
tarzda tasdiqlangan daromadlar va xarajatlar yig‘indisi (ruscha
“бюджет”
so‘zidan)
O‘qish davrida mening oylik byudjetim uch ming so‘mdan oshmas edi.
Firma
– kompaniya (ruscha
“фирма”
so‘zidan)
Chet ellardagi ilg‘or firmalar bilan aloqa bog‘lamagan bironta ham korxona bo‘lmasligi
lozim.
Kooperativ
– sheriklik, hamkorlik (jamoaviy biznes uchun sovet atamasi)
Davlat va kooperativ tashkilotlari ishga tushirildi.
Guzarning ikki tarafini choyxona, kichik bostirmaga joylashgan kooperativ va uzun
cho‘zilib ketgan ichin-tashin dang‘illama imorat o‘rab olgan. (H.Shams, Dushman)
Sovet ittifoqi davrida oʻzbek tilida
rejali iqtisodiyot, tariflar, soliqlar
kabi koʻplab ruscha
atamalar keng tarqaldi. Bu davrda oʻzbek savdo terminologiyasi byurokratik va
markazlashgan boʻlib, sovet iqtisodiy siyosatini oʻzida aks ettiradi.
O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishgach, mamlakat bozor iqtisodiyotiga o‘tdi, bu
esa ingliz tilidagi savdo va biznes atamalarining kirib kelishiga olib keldi.
Investitsiya
– sarmoya (inglizcha
“investment”
so‘zidan ruscha
“инвестиция”
orqali)
Xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o‘sishga yordam beradi.
Biznes
– tijorat, ishbilarmonlik (inglizcha
“business”
so‘zidan)
U xalqaro biznes bilan shug‘ullanadi.
Biznes xo‘jalik yuritishi ko‘lamiga qarab yirik, o‘rta va kichik turlarga bo‘linadi. (O‘zME)
Kompaniya
– yuridik va jismoniy shaxslar, ishbilarmonlar birlashmasi (inglizcha
“company”
so‘zidan)
Marketing
– iqtisodiyotning mahsulot ishlab chiqarish va uni sotish muammolari bilan
shug‘ullanuvchi sohasi (inglizcha
“marketing”
so‘zidan)
Mahsulotning bozorda yaxshi sotilishi uchun marketing muhim.
Monopoliya
– iqtisodiyotning biror sohasida tanho hukmronlik (fransuzcha
“monopole”
so‘zidan ruscha
“монополия”
orqali)
Monopoliya bozor munosabatlarini cheklaydi, shu sababli hatto bozor iqtisodiyoti
hukmron davlatlar monopoliyaga qarshi chora-tadbirlarni ko‘radilar.
O‘zbek tili, ayniqsa, moliya, texnologiya va tadbirkorlik sohalarida inglizcha so‘zlarni
o‘zlashtirishda davom etmoqda.
O‘zbek tilidagi savdo terminologiyasining evolyutsiyasi O‘zbekistondagi tarixiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar, madaniy almashinuvlar va xorijiy ta’sirlarni aks ettiradi. Asrlar davomida o‘zbek
savdo lug‘ati qadimgi turkiy, fors, arab, rus va ingliz tillaridan so‘zlarni o‘zlashtirib, har biri
tilni o‘ziga xos tarzda shakllantirgan. Ilk
oʻzbek savdo lugʻati koʻchmanchi savdo
xoʻjaligini aks ettiruvchi turkiy soʻzlardan
iborat boʻlgan. Ipak yo‘li davrida savdo
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
lug‘atida fors va arab so‘zlari ustunlik qilgan va bu O‘zbekistonning mintaqaviy savdo markazi
sifatidagi rolini aks ettiradi. Rus va sovet davridagi so‘zlar davlat tomonidan nazorat
qilinadigan iqtisodiy atamalarni kiritdi, erkin savdo ifodalarini chekladi. Hozirgi vaqtda ingliz
tilidagi zamonaviy atamalar o‘zbek biznes tilini, xususan, moliya, raqamli savdo va
tadbirkorlik sohalarida shakllantirmoqda.
O‘zbekiston jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashishda davom etar ekan, o‘zbek savdo
terminologiyasi turkiy-forsiy til merosini saqlab qolgan holda ko‘proq ingliz tiliga asoslangan
moliyaviy va texnologik atamalarni o‘zlashtirib, modernizatsiya va globallashuvni aks ettiradi.
Savdo asrlar davomida insoniyat sivilizatsiyasining asosiy harakatlantiruvchisi bo‘lib,
iqtisodiyotlar, madaniyatlar va tillarni shakllantirdi. Dunyodagi eng keng tarqalgan va
iqtisodiy ta’sirchan tillardan biri sifatida ingliz savdo terminologiyasi Angliyaning o’rta
asrlardagi agrar jamiyatidan global moliyaviy kuchga qadar bo‘lgan tarixiy o‘zgarishlarini aks
ettiruvchi muhim evolyutsiyani boshdan kechirdi. Ingliz tilidagi savdo lug‘ati iqtisodiy
innovatsiyalar va ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarning murakkab jarayoni orqali rivojlanib,
german, fransuz, lotin, italyan va golland tillaridan ma’lum elementlarni o‘z ichiga olgan.
Savdoga oid ingliz atamalarining etimologiyasi Vikinglar davri, Norman istilosi,
Uygʻonish davri savdosi, sanoat inqilobi va zamonaviy globallashuv kabi tarixiy voqealar bilan
chuqur bogʻlangan. Dastlabki savdo terminologiyasi qadimgi ingliz tilining german
leksikonidan kelib chiqqan bo‘lib, u asosan barter iqtisodiyoti va mahalliy bozorlarni aks
ettirgan. Biroq Angliya xalqaro savdo tarmoqlariga integratsiyalashgani sababli, u fransuz
(1066-yildan keyin), italyan va golland (Uyg‘onish davrida) moliyaviy va tijorat lug‘atlarini,
keyinroq esa bank va fond bozori tizimlaridan lotin tiliga asoslangan moliyaviy atamalarni
o‘zlashtirdi.
Ushbu maqolaning ikkinchi qismi ingliz savdo terminologiyasining tarixiy rivojlanishi,
uning lingvistik kelib chiqishi, semantik o‘zgarishlari va hozirgi shaklga keltirgan tashqi
ta’sirlarni o‘rganadi. Savdo bilan bog‘liq leksik birliklarning evolyutsiyasini tahlil qilish orqali
biz iqtisodiy tuzilmalar tilga qanday ta’sir qilishini va lingvistik moslashuv global iqtisodiy
o‘zgarishlarni qanday aks ettirishini chuqurroq tushunamiz.
Ingliz savdo terminologiyasining evolyutsiyasini har biri yirik iqtisodiy, texnologik va
siyosiy o‘zgarishlar bilan ajralib turadigan turli tarixiy davrlar orqali tahlil qilish mumkin.
Ingliz tili asrlar davomida nemis, fransuz, golland, italyan va lotin manbalari ta’sirida boy va
xilma-xil savdo lug‘atini shakllantirib kelgan. Angliyaning o‘rta asrlardagi agrar jamiyatidan
global savdo imperiyasi va zamonaviy moliyaviy kuchga aylanishini savdo
terminologiyasining evolyutsiyasi o‘zida aks ettiradi.
Ingliz savdo terminologiyasining asosiy tarixiy bosqichlari:
1.
Qadimgi ingliz tili (Old English)
(V – XI asrlar) – Anglo-Sakson taʼsiri
2.
Oʻrta ingliz tili (Middle English)
(XI – XV asrlar) – Norman va fransuz taʼsiri
3.
Ilk zamonaviy ingliz tili (Early Modern English)
(XV – XVIII asrlar) – Uygʻonish davri va
Gollandiya-Italiya bankining taʼsiri
4.
Sanoat inqilobi va Britaniya mustamlakachilik ekspansiyasi
(XVIII – XIX asrlar)
5.
Zamonaviy globallashuv va raqamlashtirilgan savdo
(XX – XXI asrlar)
Anglo-saksonlar davrida savdo asosan ayirboshlash va mahalliy bozorlarga asoslangan
boʻlib, xalqaro savdo cheklangan edi. Eng qadimgi ingliz savdo atamalari german tilidan kelib
chiqqan bo‘lib, anglo-sakson iqtisodiyotining
qishloq xoʻjaligi, chorvachilik va kichik
hunarmandchilikka
qaratilganligini
aks
ettiradi.
Ushbu
so‘zlarning
aksariyati
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
zamonaviy ingliz tilida saqlanib qolgan, lekin ko‘pincha ularning ma’nolari biroz o‘zgargan.
Qadimgi ingliz tilida savdoning asosiy atamalari:
Weorþ (worth)
– qiymat, narx (hozirgi kundagi
“worth”
va
“worthy”
so‘zlarida saqlanib
qolgan)
Gold was of great weorþ/worth to the traders.
(Oltin savdogarlar uchun juda
qadrli/qimmatli edi.)
Ceap (cheap, chapman)
– savdo, savdolashish (
“cheap”
(arzon) va
“chapman”
(merchant – savdogar) so‘zlarida saqlanib qolgan)
The ceapman/chapman sold wool at the market.
(Savdogar bozorda jun sotardi.)
Scip (ship)
– dengiz orqali savdo uchun ishlatilgan (
“ship”
so‘zida saqlanib qolgan)
The scip/ship brought spices from the East.
(Kema Sharqdan ziravorlar olib keldi.)
Mark (mark, currency unit)
– marka, qiymat o‘lchovi, pul birligi (
“Deutsche Mark”
so‘zida saqlanib qolgan)
Viking bosqinlari (VIII – XI asrlar) ham ingliz savdo terminologiyasiga o‘z hissasini
qo‘shdi va quyidagi atamalarini kiritdi:
Law
– savdo qonun-qoidalari
Loan
– qarz olish va qarz berish
Bu vaqt davomida tangalar barter o‘rnini bosa boshladi va
“penny”
(qadimgi ingliz
tilidagi
“pening”
so‘zidan) kabi pul atamalarini kiritdi.
1066-yildagi Norman istilosi Angliyaga fransuz tilida so‘zlashuvchi elita qatlamni olib
keldi, bu esa o‘z navbatida savdo va moliyaviy terminologiyaning o‘sishiga sabab bo‘ldi.
Angliya Yevropa savdosiga ko‘proq integratsiyalashgani sari savdo, moliya va soliqqa oid
fransuz, lotin va ba’zi italyancha so‘zlar tilga kirib keldi.
Fransuz tilidan o‘zlashgan savdo so‘zlari:
Merchant
(qadimgi fransuzcha
“marchant”
so‘zidan) – savdogar
Merchants from Italy brought silk ans spices.
(Italiyalik savdogarlar ipak va ziravorlar
olib kelishdi.)
Revenue
(qadimgi fransuzcha
“revenu”
so‘zidan) – daromad, davlat daromadi
Tariff
(qadimgi italyancha
“tariffa”
so‘zidan arabcha
“ta’rif”
so‘zi orqali) – import va
eksportga soliq
Cost
(qadimgi fransuzcha
“coste”
so‘zidan) – tovarlar narxi
Debt
(qadimgi fransuzcha
“dette”
so‘zidan) – qarzga olingan pul, moliyaviy majburiyat
Credit
(lotincha
“creditum”
so‘zidan fransuzcha
“credit”
so‘zi orqali) – pulni qaytarishga
bo‘lgan ishonch
O‘rta asrlarning oxiriga kelib London va Bristol kabi ingliz shaharlari yirik savdo
markazlariga aylandi, bu esa buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tizimlariga talabni keltirib
chiqardi. Uyushgan savdo tashkilotlarining joriy etilishi savdo amaliyotini yanada
rasmiylashtirdi.
Uygʻonish davri savdoni oʻzgartirib, jahon savdosi, bank tizimlari va fond bozorlarini
joriy qildi. Angliya Italiya va Gollandiya moliyaviy terminologiyasini qabul qildi, bu uning
xalqaro savdo va bank faoliyatidagi faolligini aks ettiradi.
Italiya va golland tillaridan o‘zlashgan asosiy savdo so‘zlari:
Bank
(italyancha
“banco”
so‘zidan)
The first banks were established in
Florence.
(Ilk banklar Florensiyada tashkil
etilgan.)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
Stock
(gollandcha
“stok”
so‘zidan) – ta’minot, egalik ulushi
Bond
(qadimgi fransuzcha
“bon”
so‘zidan) – qonuniy kelishuv
Freight
(gollandcha
“vracht”
so‘zidan) – dengiz orqali tashiladigan yuk, kargo
Insurance
(qadimgi fransuzcha
“ensurer”
so‘zidan) – moliyaviy himoya, sug‘urta
Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi va Britaniya Sharqiy Hindiston
kompaniyasi korporativ moliya sohasida yetakchilardan bo‘lib, quyidagi atamalarni tilga
kiritdi:
Monopoly
(yunoncha
“monos” – bir
va
“polein” – sotish
so‘zlaridan) – yakka, hukmron
savdo huquqlari
Dividend
(lotincha
“dividendum”
so‘zidan) – foyda ulushi
Bu davrda London moliyaviy markazga aylandi va Angliya o‘zining global savdo
yo‘llarini kengaytira boshladi. Qimmatli qog‘ozlar bozorlari tashkil etilib,
“capital”
,
“investment”
va
“speculation”
kabi tushunchalar iqtisodiy leksikonning ajralmas qismiga
aylandi.
Sanoat inqilobi va Britaniyaning global hukmronligi ham iqtisodiy, ham savdo
lug‘atining kengayishiga olib keldi. Ishlab chiqarish, bank ishi va xalqaro savdoning yuksalishi
yangi moliyaviy tushunchalarni kiritdi.
Ushbu davrdagi asosiy savdo atamalari:
Capital
(lotincha
“capitalis”
so‘zidan) – mablag‘, boylik
Corporation
(lotincha
“corporare”
so‘zidan)
Export
va
Import
(lotincha
“ex” – tashqariga
,
“im” - ichkariga
va
“portare” - olib borish
)
Entrepreneur
(fransuzcha
“entreprendre”
so‘zidan) – tadbirkor
Monetary
(lotincha
“monetarius”
so‘zidan) – pulga tegishli
Britaniya imperiyasining savdo siyosatida mustamlakachilik savdosining
“plantations”
,
“commodities”
,
“mercantilism”
kabi atamalari ham keng tarqalgan.
XX – XXI asrlarda ingliz tili global savdo tiliga aylandi, moliya va texnologiya yangi
iqtisodiy atamalarni shakllantirdi. Amerikada ingliz tilining asosiy biznes tili sifatida
yuksalishi global nutqqa moliyaviy bozorlar, raqamli tijorat va globallashuv bilan bog‘liq
terminologiyani kiritdi.
E-commerce
– elektron tijorat, onlayn savdo
Cryptocurrency
– kriptovalyuta, Bitcoin kabi kriptografiyadan foydalanadigan raqamli
valyuta
Outsourcing
– tashqi provayderlarga ishni topshirish
Startup
– yangi biznes, ko‘pincha texnologiyaga asoslangan biznes
Fintech
– moliyaviy texnologiyalar, bank va to‘lovlardagi innovatsiyalar
Globalization
– globallashuv, dunyo miqyosidagi iqtisodiy integratsiya va savdoning
kengayishi
Raqamli moliya va xalqaro savdo shartnomalarining kengayishi bilan ingliz tili yangi
biznes va savdo bilan bog‘liq atamalarni o‘zlashtirib, rivojlanishda davom etmoqda.
Ingliz savdo terminologiyasi tarixi global tijoratni shakllantirgan lingvistik, iqtisodiy va
geosiyosiy o‘zgarishlarni aks ettiradi. Savdo lug‘ati o‘zining german va skandinav tillaridan
tortib, fransuz va lotin tillari ta’sirigacha, keyinroq golland, italyan tillarining hissasi bilan
o‘zgaruvchan iqtisodiy voqelikka moslashish uchun doimiy ravishda kengayib bordi.
Globallashuv va raqamli iqtisodiyot
rivojlanishda
davom
etar
ekan,
kengayayotgan
bozorlar,
fintech
innovatsiyalari
va
xalqaro
biznes
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
115
tendensiyalari ingliz savdo terminologiyasini aks ettiruvchi yangi so‘zlarni o‘z ichiga olgan
holda yanada boyitadi. Ehtimol, savdo bilan bog‘liq lug‘atning kelajagini sun’iy intellekt bilan
bog‘lagan holda shakllantirish mumkin, bu esa ingliz tili global savdoning dominant tili bo‘lib
qolishini ta’minlaydi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, oʻzbek va ingliz tillaridagi savdo terminologiyasining
etimologiyasi til, savdo va madaniy almashinuv oʻrtasidagi chuqur bogʻliqlikni aks ettiradi.
Ikkala til ham tarixiy savdo tarmoqlari, iqtisodiy transformatsiyalar va globallashuv natijasida
shakllangan ichki lingvistik evolyutsiya va tashqi ta’sirlar orqali o‘zlarining savdo leksikalarini
rivojlantirdilar. Oʻzbek savdo terminologiyasi iqtisodiy siljishlar va modernizatsiyaga
moslashgan holda fors, arab, rus va ingliz tillaridan oʻzlashtirilgan tushunchalar hisobiga
boyidi. Xuddi shu tarzda, ingliz savdo lug‘ati lotin, fransuz, golland va boshqa tillar bilan o‘zaro
aloqalar natijasida rivojlanib, xalqaro savdodagi tarixiy rolini shakllantirdi. Har ikki til
o‘zining tilshunoslik ildizlariga qaramay, o‘zgaruvchan savdo amaliyotiga javoban xorijiy
elementlarning moslashuvi, yangilanishi va integratsiyalashuvining dinamik jarayonini
namoyish etadi. Ushbu davom etayotgan evolyutsiya savdo va til o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
ta’kidlab, savdo terminologiyasining iqtisodiy va texnologik taraqqiyot bilan birga
rivojlanishda davom etishini ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Asilova G. A., Shirinova E. T., Iskandarova G. T. (2023). Economic Terminology of the
Uzbek Language: Sources and Methods of Development. E3S Web of Conferences, 413, 03009.
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202341303009
2.
Cambridge
Dictionary.
Business
English
Dictionary.
Retrieved
from
https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/
3.
Harper D. Online Etymology Dictionary. Retrieved from https://www.etymonline.com/
4.
Kamilova D. K. (2021). Lexicographic Analysis of the Terms "Business and
Entrepreneurship" in English and Uzbek. International Journal of Discoveries and Innovations
in
Applied
Sciences,
1(5),
57–59.
Retrieved
from
https://openaccessjournals.eu/index.php/ijdias/article/view/327
5.
Merriam-Webster Dictionary. Etymology of Trade Terms. Retrieved from
https://www.merriam-webster.com/
6.
Mirsamadova S. E. (2020). The Role of Etymology in the Development of Languages, the
Future of the Field and Its Importance Today. Etymology of Words in Uzbek Language.
International Journal of Academic Pedagogical Research, 4(10), 3–4. Retrieved from
https://ijeais.org/wp-content/uploads/2020/10/abs/IJAPR201002.html
7.
Muminov A. K. O‘zbek Tilining Tarixiy Leksikologiyasi. Toshkent: Fan, 2010.
8.
Oxford English Dictionary Online. Entries on Trade Terminology. Retrieved from
Pazilova B. (2021). Comparative Study of Business Terminologies in English and Uzbek
Languages. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 2(05), 413–416.
https://doi.org/10.17605/OSF.IO/WJEZB
10. Zuparova
L.
K.
(2024).
Lingvoculturological Problems of Translating
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
Trading Terms from English into Uzbek. O‘zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti
Konferensiyalari,
1(1),
39–42.
Retrieved
from
https://conference.uzswlu.uz/conf/article/view/169
11. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent, 2006.
12. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2000.
