YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
BOLALIKDAGI TRAVMALAR VA ULARNING KATTALIKKA TA’SIRI
Hayitova Diyora Yorqinovna
O’zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Psixologiya yo’nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15694801
Travma — bu odam boshidan kechirgan og‘ir stressli hodisalarga nisbatan normal
moslashish qobiliyatining buzilishi. Bu hodisa shaxsning hayoti, sog‘ligi yoki xavfsizligiga
tahdid solgan yoki o‘zini shunday his qilgan holatda yuzaga keladi.Travma bu – odam o‘zini
xavf ostida, ojiz, boshqaruvni yo‘qotgan holda his qiladigan voqea yoki voqealar natijasida
yuzaga keladigan psixologik jarohatdir. Bessel van der Kolk o‘zining mashhur asari "The Body
Keeps the Score" (2014)da ta’kidlaydiki, travma inson miyasi, tanasi va hissiy tizimiga chuqur
singib qoladi va har qanday eslatma uni yana faollashtirishi mumkin. Travmaning asosiy
turlari:
Jismoniy travma –inson tanasiga bevosita jismoniy zarar yetkazadigan har qanday voqea
yoki hodisadir. Jismoniy travmaning sabablariga
y
o‘l-transport hodisalari, yiqilish yoki urilish
,
urush holatlari, jismoniy zo‘ravonlik (ota-ona, o‘qituvchi yoki boshqa shaxslar tomonidan)
,
s
portdagi og‘ir jarohatlar
,
tabiiy ofatlar (zilzila, to‘fon) kabilarni misol qilib keltirsa bo’ladi.
Ushbu travma oqibatida mushaklar, suyaklar, ichki organlar shikastlanishi, jismoniy
nogironlik, posttravmatik stress buzilishi (PTSB), og‘riq sindromlari (kronik og‘riqlar),
qo‘rquv, hushyorlik, hayotiy xavotir holatlari yuzaga kelishi mumkin.
Ruhiy travma — bu insonning ichki dunyosiga kuchli psixologik zarba beruvchi
hodisalar natijasida yuzaga keladigan emotsional jarohat. Ruhiy travma insonning
dunyoqarashi, ishonchi, xavfsizlik hissi va o‘zini qadrlashi bilan bog‘liq murakkab
o‘zgarishlarga olib keladi. Ruhiy travma ota-onaning ajrashuvi yoki oilaviy ajrim, yaqin
kishining vafoti, urush, qochqinlik holati, qamoqqa tushish, tahdid ostida yashash, falokatlar
(yong‘in, portlash) lar sabab yuzaga kelishi mumkin. Buning oqibatida insonda depressiya,
doimiy qayg‘u, qattiq xavotir, fobiya, ishtaha va uyqu buzilishi, hayotga bo‘lgan ishonchning
yo‘qolishi, suidsidal fikrlar yoki urinishlar yuzaga kelishi mumkin
Hissiy travma – bu insonning his-tuyg‘ulari va o‘ziga bo‘lgan munosabati jarohatlangan
holatdir. Bu odatda uzoq muddat davom etadigan hissiy befarqlik, tahqirlash, rad etilish yoki
doimiy stressdan kelib chiqadi. Hissiy travmani ota-onaning e’tiborsizligi, doimiy tanqid qilish,
mehrdan mahrumlik, ijtimoiy ajratish (masxara qilish, izolyatsiya), sevgining yoki qo‘llab-
quvvatlashning yo‘qligi keltirib chiqarishi mumkin. Buning oqibatida o‘ziga nisbatan ishonch
yo‘qolishi, o‘zini yomon ko‘rish, aybdorlik hissi, ijtimoiy izolyatsiya va yolg‘izlik, shaxsiy
munosabatlarda qo‘rquv va masofa, stress va tashvishga tez tushish holatlari kuzatiladi.
Kompleks travma – bu uzoq muddat davom etadigan, ko‘p marotaba sodir bo‘ladigan,
asosan yaqinlar tomonidan amalga oshiriladigan zo‘ravonlik yoki e’tiborsizlik natijasida
yuzaga keladi. Bu turdagi travma bolalik davrida ko‘p uchraydi va inson shaxsiyati
shakllanishiga kuchli salbiy ta’sir qiladi. Kompleks travmaga uzoq muddatli jismoniy yoki
jinsiy zo‘ravonlik, bolaga nisbatan doimiy tahqirlovchi munosabat, e’tiborsizlik (emotsional va
ijtimoiy jihatdan), doimiy xavf ostida yashash, bolaning himoyasiz va o‘zini yolg‘iz his
qiladigan muhitda bo‘lishi sabab bo’ladi. Buning oqibatida identitet inqirozi (o‘zini anglay
olmaslik), dissotsiatsiya (hissiyotlardan uzilish holati), emotsional beqarorlik, shaxsiyat
buzilishi (masalan, borderline personality
disorder), ijtimoiy moslashuvning qiyin
bo’lishiga olib keladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
Bolalik davridagi travma — bu bola tomonidan boshdan kechirilgan, uni haddan
tashqari qo‘rqitgan, xavfsizlik, nazorat yoki mehr hissidan mahrum qilgan har qanday tajriba
bo‘lib, bolaning ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.Bolalik travmasining kattalar ruhiy
salomatligiga doimiy ta'siri murakkab psixologik mexanizmlar orqali amalga oshiriladi,
jumladan:
- Tartibga solinmagan stress reaksiyasi : Bolalikdagi travma neyrobiologik stressga javob
berish tizimini buzishi mumkin, bu esa doimiy haddan tashqari qo'zg'alishga, kortizol
sekretsiyasining o'zgarishiga va kattalardagi stress bilan bog'liq psixiatrik kasalliklarga
nisbatan zaiflikning kuchayishiga olib keladi.
-
Kognitiv buzilishlar va salbiy sxemalar : Erta jarohatlar noto'g'ri kognitiv naqshlar va
salbiy o'z-o'zini sxemalarini keltirib chiqarishi mumkin, bu esa odamlarni o'zini, dunyoni va
kelajakni noto'g'ri idrok etishga moyil qiladi, kayfiyat va tashvish buzilishi xavfini davom
ettiradi.
-
Tuyg'ularni tartibga solishning buzilishi : bolalik davridagi travmatizmni boshdan
kechirgan shaxslar hissiyotlarni boshqarishda nuqsonlarni ko'rsatishi mumkin, bu
hissiyotlarni aniqlash, tushunish va boshqarishda qiyinchiliklar sifatida namoyon bo'lishi
mumkin, bu esa balog'at yoshidagi turli ruhiy salomatlik sharoitlariga moyillikni oshiradi.
Neyrobiologiya va epigenetika sohasidagi yutuqlar bolalik travmasi kattalar ruhiy
salomatligiga doimiy ta'sir ko'rsatadigan asosiy mexanizmlarni ochib berdi:
- Neyrobiologik o'zgarishlar : Bolalikdagi travma hissiyotlarni qayta ishlash, tahdidni aniqlash
va kognitiv nazorat bilan bog'liq bo'lgan miya mintaqalarida tizimli va funktsional o'zgarishlar
bilan bog'liq bo'lib, balog'at yoshidagi kayfiyat va tashvish buzilishlariga zaiflikni davom
ettiradi.
-
Epigenetik modifikatsiyalar : Rivojlanayotgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bolalik
travması epigenetik o'zgarishlarni keltirib chiqarishi, stress reaktivligi, sinaptik plastisiya va
hissiy tartibga solish bilan bog'liq bo'lgan genlarni ifodalash modellarini o'zgartirishi va shu
bilan ruhiy salomatlik sharoitlariga uzoq muddatli moyillikni shakllantirishi mumkin.
-
Yallig'lanish yo'llari : bolalikdagi travma natijasida yuzaga keladigan surunkali stress
tizimli yallig'lanish reaktsiyalarini keltirib chiqarishi mumkin, bu esa ruhiy holatning buzilishi,
tashvishlanish buzilishi va balog'at yoshidagi somatik simptomlar bilan bog'liq holatlarning
patofiziologiyasiga yordam beradi.Bolalik travmasining kattalar ruhiy salomatligiga uzoq
muddatli ta'sirini yaxshilash uchun samarali choralar quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
- Travmaga yo'naltirilgan terapiya : travmaga yo'naltirilgan kognitiv xulq-atvor
terapiyasi (TF-CBT) va dialektik xulq-atvor terapiyasi (DBT) kabi dalillarga asoslangan
aralashuvlar odamlarga travmatik tajribalarni qayta ishlashga, noto'g'ri e'tiqodlarni
o'zgartirishga va moslashuvchan kurash strategiyalarini rivojlantirishga yordam beradi.
- Ehtiyotkorlikka asoslangan aralashuvlar : Ehtiyotkorlik amaliyotlari va ongga
asoslangan kognitiv terapiya (MBCT) hissiyotlarni tartibga solishni yaxshilash, mish-
mishlarni kamaytirish va bolalik travması tarixi bo'lgan shaxslarda chidamlilikni oshirish
uchun istiqbolli yo'llarni taklif qiladi.
- Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash va jamiyat integratsiyasi : Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash
tarmoqlarini mustahkamlash va jamiyat integratsiyasini engillashtirish himoya omillari bo'lib
xizmat qilishi mumkin, bolalikdagi travma ta'sirini yumshatadi va kattalardagi psixo-ijtimoiy
farovonlikni rag'batlantiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Van der Kolk, B. (2014).
The Body Keeps the Score
. Viking.
2.
Perry, B. D., & Szalavitz, M. (2006).
The Boy Who Was Raised as a Dog
. Basic Books.
3.
Herman, J. L. (1992).
Trauma and Recovery
. Basic Books.
4.
Felitti, V. J. et al. (1998).
Relationship of Childhood Abuse and Household Dysfunction to
Many of the Leading Causes of Death in Adults
.
American Journal of Preventive Medicine
, 14(4),
245–258.
