YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
97
O‘QUVCHILARNING LUGʻAT BOYLIGINI OSHIRISHGA YO‘NALTIRILGAN
INNOVASION YONDASHUVLAR
Allayarova Sojida Umirzakovna
International school of finance technology and science instituti “Psixologiya va
pedagogika” kafedrasi o‘qituvchisi
Bahriyeva Xushnuda
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15694715
Bolalar uchun maktab ta’limi faqat asosiy bilimlarni yetkazish, shaxsiy qobiliyatlarini
rivojlantirish, psixologik to‘siqni bartaraf etishdan iborat va bu kuch bilan emas, balki oson va
qulay, ko‘ngilochar usullardan foydalangan holda amalga oshirilishi kerak.
O‘qituvchining to‘g‘ri harakatlari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida birinchi navbatda
o‘quv faoliyati jarayonining o‘ziga, uning ahamiyatini anglamay, qiziqish uyg‘otadi. Keyin
ta’lim faoliyati natijalariga qiziqish paydo bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchi uchun ma’lum bir
yoshdagi asosiy ruhiy yangi shakllanishlarni, jumladan ularning lug‘at boyligini oshirishni
hisobga olishi muhimdir. Bu yoshda o‘quvchining ijtimoiy foydali faoliyati, hissiy-irodaviy
sohada o‘zini anglashi boshlanadi. O‘quvchining tartibga solinadigan xatti-harakatining
umumiy fonida u o‘qituvchining buyrug‘iga so‘zsiz bo‘ysunishiga e’tibor berish kerak.
Ya’ni, o‘quv jarayonida o‘qituvchining ma’lum yoshdagi o‘quvchilar psixologiyasi
sohasidagi malakasi muhim ahamiyatga ega. Ushbu yoshdagi asosiy neoplazmalar
quyidagilardir:
- o‘quv va bilish jarayonni shakllantirish - fanni o‘rganish jarayonida motivatsiya,
mustaqillik, dunyoni tushunish, yangi bilim olish, yangi ko‘nikma va malakalarni rivojlantirish,
qo‘shimcha ma’lumot qidirish istagi paydo bo‘lishi va qo‘llab-quvvatlanishi;
- kognitiv jarayonlarni amalga oshirishning erkinligi - ixtiyoriy sa’y-harakatlar
yordamida o‘z bilim jarayonlarini, o‘z ta’lim faoliyatini yo‘naltirish va berilgan vazifalarni
bajarish ko‘nikmalarini shakllantirish;
- o‘z harakatlarini aks ettirish - o‘z faoliyati natijalarini tahlil qilishni amalga oshirish, o‘z
yutuqlarini tanqidiy baholash qobiliyati, o‘quv materialini o‘zlashtirish darajasi;
- o‘z faoliyatini rejalashtirish ko‘nikmalari - maqsadni bilish, maqsadga erishish uchun
optimal xulq-atvor strategiyalarini rejalashtirish, harakatlar algoritmini qurish, mumkin
bo‘lgan natijalarni bashorat qilish;
- sezuvchanlikning kuchayishi - boshlang‘ich sinfda bola ta’lim sharoitida tashqi
ogohlantirishlarga jonli munosabatda bo‘ladi, o‘qituvchining so‘zlariga, yorqin rasmlarga,
so‘zlarning tovushiga hissiy munosabatda bo‘ladi;
- ta’sirchanlik, harakatchanlik, hissiy faollik, sinfda suhbatlashish, reaktivlikni oshirish,
harakatga tayyorlik;
- boshlang‘ich sinf o‘quvchisining ijtimoiy tajribasi, bolaning kattalarning nutqi va xatti-
harakatlarini nusxalash istagiga asoslangan assosiativ refleksni amalga oshirish natijasi
bo‘lgan lug‘at so‘zlariga taqlid qilishning yuqori darajasi;
- tananing umumiy ish faoliyatini oshirish: qovurg‘alarning intensiv o‘sishi va ularning
holatining o‘zgarishi, o‘sishning keskin sakrashi nafas olish hajmining oshishiga, barcha
to‘qimalarda
metabolik
jarayonlar darajasining oshishiga olib keladi, bu esa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
energiya ishlab chiqarish va natijada butun tananing ish faoliyatini oshirish intensivligiga olib
keladi;
- nozik vosita ko‘nikmalarini rivojlantirishning past darajasi, bu yuqori aniqlikni talab
qiladigan harakatlarni bajarish jarayonida qiyinchiliklarga olib keladi (harflarni yozish,
jumlalarni nusxalash va boshqalar);
- bosh miya va ong osti tuzilmalari rivojlanishidagi o‘zgarishlar, frontal bo‘laklarning
rivojlanishi ongli xulq-atvor strategiyalarining shakllanishiga, so‘zlarni idrok etish malakalari
va aqliy operatsiyalarning rivojlanishiga olib keladi. Miya massasining o‘sishi qo‘zg‘alish
jarayonlarini amalga oshirishda o‘zgarishlarga olib keladi, ingibitor reaksiyalar
imkoniyatlarini shartsizdan shartligacha oshiradi;
- avtomatizmni shakllantirish - tushunishni talab qilmaydigan tuzatishlar quyi tizimi.
O‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishga yo‘naltirilgan innovasion yondashuvlar orqali
o‘quv jarayonida takroriy bajariladigan deyarli har qanday mahorat avtomatlashtirilishi
mumkin. Muayyan ko‘nikmalarni avtomatlashtirishga erishish usullari sifatida algoritm
bo‘yicha vazifalarni bajarish, tasdiqlovchi, so‘roq, salbiy shakllarda gaplar qurish va odob-
axloq qoidalaridan foydalanish kabi mashqlardan foydalanish mumkin. Avtomatizmlarning
shakllanishi matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi:
- tanish so‘zlarni eshitgandan so‘ng, bola o‘qigan narsalarining mazmunini tushunishga
ko‘proq e’tibor beradi;
- og‘zaki dialogik nutqni ilg‘or rivojlantirish;
- konkret-obrazli, tasviriy-obrazli, badiiy idrok, tafakkurga asoslangan yodlash.
Ushbu turdagi idrok bilan bola ona tilida ob’yektning tasvirini va u bilan bog‘liq bo‘lgan
barcha narsalarni birlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu nutqning leksik tomonini
shakllantirishni sezilarli darajada osonlashtiradi. Yaxlit tasvirni shakllantirish o‘quvchiga
ilmiy bilimlarni egallash, dunyoning ilmiy manzarasini shakllantirishda yordam beradi.
Idrokning bu turining afzalligi ta’lim jarayonida o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish
imkonini beradi.
Hozirgi sharoitda o‘qituvchining kasbiy, axloqiy va ijtimoiy qiyofasiga, uning muloqot
uslubiga, har bir o‘quvchi bilan munosabatlarni o‘rnatish qobiliyatiga, bolaning psixologik va
fiziologik xususiyatlarini aniqlash ko‘nikmalariga yuqori talablar qo‘yiladi va o‘rganishda
individual trayektoriyalarni qurish, oilaviy munosabatlar uslubini o‘zgartirish talab etiladi.
O‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishga yo‘naltirilgan innovasion yondashuvlar bilan
bola maktabda unga foydali bo‘lgan bir qator ko‘nikmalarga ega bo‘ladi:
- har qanday muloqot sharoitida odamlar bilan aloqani topish;
- tevarak-atrofda ko‘rgan predmetlarni, hayvonlarni, turli harakatlarni so‘z bilan
ifodalash, ularga baho berish, hayotda va xayoliy vaziyatlarda tasvirlash;
- ta’lim, o‘yin va real muloqot holatlarida oddiy ko‘rsatmalarni tushunish va berish.
Keyingi bosqichdagi barcha asosiy vazifalar ham saqlanib qoladi, lekin ular hal etilganda
muloqot jarayoni kengayadi, chunki o‘quvchilar yangi muloqot vositalarini o‘rganadilar.
Keyinchalik, yuqoridagi vazifalarga yana biri qo‘shiladi, bu o‘quvchilarning o‘zlari ishlagan
matndan o‘z his-tuyg‘ulari va taassurotlarini ifodalash qobiliyatiga javob beradi.
Kichik yoshdagi maktab o‘quvchilar bilan ishlashning afzalliklari ularning faolligi, yangi
narsalarni o‘rganish va savol berishga intilishi, mustahkam xotira, yangi ma’lumotlarni qabul
qilishi, yaxshi kayfiyat va boshqalardan iborat. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki,
o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishga yo‘naltirilgan
innovasion
yondashuvlar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
ko‘plab kesishish nuqtalariga ega. Ta’limda innovasion yondashuvlar o‘qitishning yangi
usullariga murojaat qilish yoki mavjud usullarni o‘zgartirishni talab qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ariyan, M.A. Osnovы obщyey metodiki prepodavaniya inostrannыx
2.
yazыkov. Teoreticheskiye i prakticheskiye aspektы / M.A. Ariyan, A.N. Shamov. –M.:
Flinta, 2018. – 224 s.
3.
Artemov, V.A. Psixologiya obucheniya inostrannыm yazыkam / V.A.Artemov. – M.:
Prosveщyeniye, 1969. – 279 s.
4.
Romanenko, O.V. Posledovatelnost stanovleniya leksicheskogo navыka i sistema
uprajneniy, napravlennaya na yeye realizasiyu na urokax nemeskogo yazыka / O.V.
Romanenko / Filologicheskiye nauki. Voprosы teorii i praktiki. – Tambov: Gramota, 2017. №
6 – C. 188–191.
5.
Svalova, Ye.V. Osobennosti obucheniya inostrannomu yazыku uchaщixsya mladshix
klassov sredney obщyeobrazovatelnoy shkolы / Ye.V. Svalova // Pedagogicheskoye
obrazovaniye v Rossii. – 2014. – №6. – S. 159–162.
