YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
115
SHAXS PSIXOLOGIK SALOMATLIGI MASALALARI
Anvarova Muslima Boburjon qizi
Toshkent Amaliy fanlar Unversiteti
Pedagogika fakulteti Pedagogika-psixologiya
ta’lim yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Usmanova Sevara Akmalovna
Ilmiy raxbar
usmanovasevara05@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15727743
Annotatsiya:
Ushbu maqolada shaxsning psixologik salomatligi tushunchasi, uning
asosiy tarkibiy qismlari va unga ta’sir etuvchi ijtimoiy, emotsional hamda shaxsiy omillar
yoritilgan. Psixologik salomatlik insonning ruhiy barqarorligi, stressga qarshiligi, ijtimoiy
moslashuvi va ichki muvozanatini ifodalaydi. Maqolada zamonaviy jamiyatda yoshlar orasida
uchrayotgan ruhiy salomatlik muammolari (xavotir, stress, o‘ziga ishonchsizlik va yolg‘izlik)
tahlil qilingan. Shuningdek, bu muammolarning oldini olishda ta’lim muassasalari, ota-onalar
va psixologik xizmatlarning roli, amaliy yechim va profilaktik tadbirlar asosida tavsiyalar
berilgan. Psixologik salomatlikning mustahkamlanishi — sog‘lom jamiyat barpo etishning
muhim shartidir.
Kalit so‘zlar:
psixologik salomatlik, stress, shaxs, emotsional barqarorlik, ruhiy
madaniyat, profilaktika
Kirish
; Sog‘likka erishish uchun individual strategiyani yaratish uchun sog‘liqqa
nisbatan psixologik kompetentsiyani rivojlantirish va, ehtimol, o‘z hayotining sifatini tubdan
o‘zgartirish kerak - bu sub’ektiv idrokdagi psixologik, jismoniy va hissiy farovonlikning
ajralmas ko‘rsatkichidir. Hayot sifatining muhim ko‘rsatkichi - bu shaxsning uning atrofidagi
ijtimoiy vaziyatga nisbatan tajribasi, shuning uchun hayot sifati o‘ziga xos global tizim bo‘lib, u
madaniyat, ekologiya, ta’lim sifati, jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tashkil etilish sifati
va shaxsning sifatini o‘z ichiga oladi.
Salomatlik psixologiyasi
— bu salomatlik, kasallik va sogʻliqni saqlashning psixologik
va xulq-atvor jarayonlari haqidagi fan
U psixologik xulq-atvor va madaniy omillarning salomatlik yoki kasallikning jismoniy
holatiga qanday taʼsir qilishini oʻrganish bilan shugʻullanadi.
Sogʻlikga taʼsir qiluvchi psixologik omillarni tushunish va bu bilimlarni konstruktiv
ravishda qoʻllash orqali sogʻliqni saqlash psixologlari toʻgʻridan-toʻgʻri individual bemorlar
bilan yoki bilvosita keng koʻlamli sogʻliqni saqlash dasturlarida ishlash orqali salomatlikni
yaxshilashlari mumkin. Bundan tashqari, sogʻliqni saqlash psixologlari boshqa tibbiyot
xodimlarini (shifokorlar va hamshiralar kabi) bemorlarni davolashda intizom olgan
bilimlardan foydalanishga oʻrgatishlari mumkin. Sogʻliqni saqlash psixologlari har xil joylarda
ishlaydi: kasalxonalar va klinikalardagi boshqa tibbiy xodimlar bilan, keng koʻlamli xatti-
harakatlarni oʻzgartirish va sogʻliqni saqlash dasturlari ustida ishlaydigan jamoat sogʻliqni
saqlash boʻlimlarida, shuningdek, ular oʻqiydigan va tadqiqot olib boradigan universitetlar va
tibbiyot maktablarida.
Maqsadlar
Xulq-atvor va vaziyat omillarini tushunish
Psixologlar salomatlikni yaxshilaydigan, kasallikka olib kelishi mumkin boʻlgan yoki
tibbiy yordam samaradorligiga taʼsir qiladigan xatti-harakatlar va tajribalarni aniqlash uchun
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
tadqiqot oʻtkazadilar. Shuningdek, ular sogʻliqni saqlash siyosatini yaxshilash yoʻllarini tavsiya
qiladilar. Psixologlar salomatlikni mustahkamlash va kasalliklarning oldini olish maqsadida
nikotinga qaramlikni kamaytirish, kunlik ovqatlanishni yaxshilash strategiyalarini ishlab
chiqish ustida ishlamoqda. Shuningdek, ular kasallik va shaxsiy xususiyatlar oʻrtasidagi
munosabatni oʻrganishdi. Masalan, salomatlik psixologiyasi tashvish, dürtüsellik, dushmanlik
/ gʻazab, hissiy beqarorlik, ruhiy tushkunlik boshqa tomondan, haddan tashqari haydash kabi
shaxsiy xususiyatlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni topdi.
Psixologlar odamlarning xatti-harakatlarini ikki tomonlama maqsadda oʻzgartirishga
intilishadi, ular odamlarga sogʻlom boʻlishga yordam berish va bemorlarga oʻz kasalliklarini
yoʻq qilishlariga yordam berishadi.
Kasallikning oldini olish
Psixologlar kasallikning oldini olish orqali salomatlik va farovonlikni mustahkamlashlari
mumkin. Baʼzi kasalliklar erta aniqlansa, ancha samarali davolash mumkin. Psixologlar nega
baʼzi odamlar profilaktika, koʻrik va emlashga intilmasligini tushunish ustida ishlamoqda va
bu bilimlardan odamlarni saraton va yurak kasalliklari kabi kasalliklarni tekshirishga undash
yoʻllarini ishlab chiqishda foydalanmoqda. Psixologlar, shuningdek, odamlarga xavfli xatti-
harakatlardan (masalan, himoyalanmagan qochishga yordam berish va sogʻlom xatti-
harakatlarni (masalan, tishlarni choʻtkalash yoki muntazam ravishda qoʻl yuvish)
ragʻbatlantirish yoʻllarini topishmoqda Psixologlar, shuningdek, tibbiyot xodimlarini,
jumladan,shifokorlar va hamshiralarni bemorlar bilan samarali muloqot qilish, muloqot
toʻsiqlarini bartaraf etish usullarini oʻrganish bilan shugʻullanadi.
Kasalliklarning oqibatlari
Tadqiqot
Boshqa fanlarning psixologlari singari, sogʻliqni saqlash psixologlari ham tadqiqot
usullarini chuqur bilishadi. Psixologlar bu bilimlarni turli masalalar boʻyicha tadqiqot
oʻtkazish uchun qoʻllaydilar. Masalan, psixologlar quyidagi savollarga javob berish uchun
tadqiqot oʻtkazadilar:
Sogʻlom ovqatlanishga nima taʼsir qiladi?
Yurak kasalligi bilan stress qanday bogʻliq?
Qanday qilib odamlarga sogʻligʻini yaxshilash uchun fikrlash tarzini oʻzgartirishga
yordam berishimiz mumkin?
Oʻrganish va muloqot
Psixologlar boshqa sogʻliqni saqlash mutaxassislariga sogʻlom ovqatlanish, chekishni
tashlash, vazn yoʻqotish va hokazolarni targʻib qiluvchi tadbirlarni qanday oʻtkazishni
oʻrgatish uchun ham javobgar boʻlishi mumkin. Psixologlar, shuningdek, boshqa
mutaxassislarni aloqa koʻnikmalariga oʻrgatishadi, masalan, rioya qilishni yaxshilash uchun
yordam berish
Tadbiq qilish
Bemor va shifokor oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash
Tibbiy psixologlar tibbiy maslahatlar paytida shifokorlar va bemorlar oʻrtasidagi
muloqot jarayoniga yordam beradi. Bu jarayonda juda koʻp muammolar mavjud, chunki, misol
uchun bemorlar koʻplab tibbiy atamalarni, ayniqsa anatomik atamalarni (masalan,ichaklar)
tushunishmaydi. Ushbu masala boʻyicha tadqiqotlarning bir yoʻnalishi „shifokorga
yoʻnaltirilgan“ va „bemorga yoʻnaltirilgan“ maslahatlarni oʻz ichiga oladi. „Shifokorga
yoʻnaltirilgan“ konsultatsiyalar odatda direktivdir, bemor savollarga javob beradi va tashxis
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
qo’yishda kam rol oʻynaydi. Ushbu uslub keksa odamlar tomonidan afzal koʻrilgan boʻlsa-da,
koʻp odamlar ierarxiya tuygʻusini yoqtirmaydilar yoki uni uygʻotadigan mensimaydilar. Ular
„bemorga yoʻnaltirilgan“ maslahatni afzal koʻradilar, bunda shifokor bemorning ehtiyojlariga
eʼtibor qaratadi, tashxis qoʻyishdan oldin oxirigacha tinglaydi va bemorni davolash usulini
tanlash va tashxis qoʻyish jarayoniga kiritadi.
Ogʻriqni boshqarish
Sogʻliqni saqlash psixologiyasi ogʻriqni kamaytirish yoki yoʻq qilish vositalarini,
shuningdek, kauzalgiya,nevralgiya va fantom og’rig’i kabi ogʻriq anormalliklarini topishga
harakat qiladi. Ogʻriqni boshqarish og’riq qoldiruvchi vositalarni akupunkturni (tizza
osteoartritida ogʻriqni kamaytirishda samarali deb tan olingan) biofeedback, kognitiv xatti-
harakatlarni davolashni oʻz ichiga oladi.
O‘z-o‘zini rivojlantirish:
➢
ichki psixologik muvozanatning holati ko‘p jihatdan odamlarning o‘z ustida ishlashga
tayyorligiga bog‘liq. O‘z-o‘zini rivojlantirish – psixologik salomatlikni saqlash va qo‘llab-
quvvatlash usullaridan biri;
➢
o‘z harakatlarini tahlil qilib, odamlar ko‘p ish qila oladilar – o‘z imkoniyatlari va o‘z-
o‘zini baholashini oshiradi. Aks holda, ular muvaffaqiyatsizliklar, norozilik va salbiy his-
tuyg‘ular girdobiga tushib qoladilar.
Shunday ekan, quyidagi faktlar haqida o‘ylab ko‘rish lozim:
a) mas’uliyatni o‘z zimmangizga oling – shuni tushuningki, sizning muammolaringizni
siz uchun hech kim hal qilib bermaydi. Muvaffaqiyatsizliklar uchun kimnidir ayblashdan naf
yo‘q. Ularni qanday hal qilishni tushunishga harakat qilganingiz ma’qul;
b) boshqalar hayotidagi ishtirokingizni chagaralang. Biz yaqinlarimizning baxtsizliklari
va muvaffaqiyatsizliklarini o‘zimiznikidek qabul qilishga odatlanganmiz. Aslida bu yaxshi odat
emas, chunki bunday holatda biz o‘zimizni unutamiz. Bundan tashqari, har bir bunday hissiy
tajriba bilan ichki energiyamiz kamayib boradi, shuning uchun hamma narsaning meyori
bo‘lishi kerak.
d) o‘zingizga bo‘lgan ishonchni rivojlantiring – qilayotgan harakatlaringiz to‘g‘ri
ekanligini yodda tuting, har qanday vazifa muvaffaqiyatli bo‘lishiga ishoning. O‘z ustingizda
ko‘p va qat’iyat bilan ishlang.
e) ma’qullash va qo‘llab-quvvatlash – agar bu ikki jihat mavjud bo‘lsa, unda har qanday
faoliyat ancha osonlashadi, muvaffaqiyatga e’tibor qaratiladi va har bir inson o‘zini kerakli his
qiladi.
f) insonlar bilan munosabatlarda o‘zaro tushunishga intiling – yaqinlaringiz va
qarindoshlaringizdan uzoqlashishmang, aks holda, qiyin sharoitlarda ular ham yuz o‘girishadi.
Xulosa
Shaxs psixologik salomatligi faqat ruhiy holat emas, balki jamiyat barqarorligi, sog‘lom
taraqqiyot va kelajak avlodning salohiyati bilan chambarchas bog‘liq. Har bir pedagog,
psixolog va ota-ona bu yo‘nalishda o‘z hissasini qo‘shishi zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A. X. Amonashvili. Insonparvar pedagogika asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
2.
Karimova Z. T. Psixologik xizmat va maslahat berish asoslari. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2015.
3.
Yusupova M. M. Psixologik salomatlik va stressni boshqarish. – Toshkent: Fan, 2019.
4.
G‘anieva M. O‘quvchilarda emotsional barqarorlikni shakllantirish. – Toshkent, 2021.
5.
Н.М. Пейсахов. Психология здоровья. – Москва: Академический проект,
6.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO):
ruhiy sog‘liq bo‘yicha xalqaro ma’lumotlar)
7.
UNICEF O‘zbekiston:
https://www.unicef.org/uzbekistan
salomatligi haqida tadqiqotlar)
8.
ScienceDirect – ilmiy maqolalar bazasi:
salomatlik bo‘yicha maqolalar)
9.
ResearchGate – ilmiy tadqiqotlar tarmog‘i:
salomatlik, stress va emotsional aql bo‘yicha maqolalar)
