YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
90
SPORTDAGI MUSOBAQALARGA PSIXOLOGIK TAYYORLASHNING MAZMUNI
Elshod Yunusovich Rasulov
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizlik universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932806
Zamonaviy sportda musobaqaga psixologik tayyorgarlik natijaga erishish uchun turli xil
tayyorgarlik tizimining juda muhim tarkibiy qismidir. Birinchidan, chunki sport yutuqlarining
hozirgi darajasida g‘alaba qozonish uchun kurashayotgan sportchilar har qanday
tayyorgarlikning taxminan teng nisbatiga ega. Odatda, shart-sharoitlar ma’lum bir musobaqada
psixologik jihatdan yaxshiroq tayyorlangan inson g‘alaba qozonadi [9].
Ikkinchidan, endi paradoksal vaziyat yaratildi: musobaqaga psixologik tayyorgarlik
zarurati umuman tan olingan, ular bu haqda gapirishadi va yozadilar, lekin har doim ham emas
hamda barcha uning nima ekanligini va qanday amalga oshirilishini biladi [6] .
A.S.Puni ta’kidlaganidek, musobaqaga psixologik tayyorgarlik ham pedagogik, ham
psixologik muammodir.
Bu psixologik deb hisoblanadi, chunki bu yerda biz mashg‘ulot jarayonida texnik, taktik,
jismoniy, ixtiyoriy tayyorgarlik bilan birgalikda sportchining musobaqalarda qatnashishga
to‘liq psixologik tayyorgarligini yaratish xususida fikr yuritamiz.
Boshqa nuqtai nazardan olganda, ba’zi psixologik holatlarga uning mazmuni psixologik
kompetensiyaga kiradi. Muammoning pedagogik jihati-bu sportchilarni o‘qitish va tarbiyalash
jarayonida ushbu tayyorgarlikni ta’minlash usullari va vositalarini izlash bilan bog‘liq
zaruriyatni o‘z ichiga oladi. Ushbu masalalarni o‘rganish sport mashg‘ulotlari nazariyasi va
metodikasi sohasiga tegishli hisoblanadi. Biroq, ikkala holatda ham, muammoni hal qilish
raqobatga psixik tayyorgarlikning mohiyatini tushunishga asoslangan.
A.S.Puni sportchining bunday tayyorgarligini tajriba va faol harakatlar paytida, xulq-
atvorni maxsus tashkil etishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan psixik holat sifatida
belgilaydi.
Bu, har qanday psixik holat kabi, sportchi uchun xarakterli bo‘lgan murakkab, yaxlit shaxs
hodisasidir:
-“o‘z qobiliyatlariga ehtiyotkorlik bilan ishonish, faol va g‘ayrat bilan, to‘liq kuch bilan, o‘z
maqsadlariga erishish uchun oxirigacha kurashish istagi;
-sportchi uchun foydali bo‘lgan turli xil tashqi va ichki ta’sirlarga nisbatan yuqori darajadagi
shovqinga bo‘lgan immunitetiga nisbatan hissiy qo‘zg‘alishning maqbul darajasi;
-o‘zgaruvchan musobaqa sharoitida o‘z harakatlarini, his-tuyg‘ularini, xulq-atvorlarini
o‘zboshimchalik bilan boshqarish qobiliyati [9].
Sportchining musobaqaga psixik tayyorgarligining ushbu xususiyatini tahlil qilish orqali
psixologik holatning bir qator o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatishga imkon beradi.
Ularga quyidagilar kiradi: qat’iyatlilik, chidamlilik va o‘zini tuta bilishning yetakchi roli
bilan irodaviy sifatlar;
-ongning mustaqilligi, tanqidiyligi va moslashuvchanligi;
- o‘zaro ta’sir qiluvchi analizatorlarning ixtisoslashgan funksiyasiga asoslangan kuzatuv;
-ijodiy xayol;
-stenik his-tuyg‘ular, ularning ifodasining maqbul darajasi bilan;
-faoliyat jarayonida diqqatning konsentratsiyasi va barqarorligi;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
91
-musobaqa davrida ularning his-tuyg‘ularini, fikrlarini, harakatlarini va barcha xulq-atvorlarini
oqilona boshqarish qobiliyati,
-ulardan foydalanish texnikasi va ko‘nikmalarini bilishga asoslangan [8].
Ma’lumki, musobaqaga psixik tayyorgarlik holati o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. U sport
faoliyati jarayonida shakllanadi. Ko‘rib chiqilayotgan holatni shakllantirishga nisbatan psixik
tayyorgarlikni tashkil etishning maqbul sharti o‘quv mashg‘ulotlari mazmuni musobaqa
jarayonidagi kurashning odatiy holatlariga yaqinlashishi deb hisoblanishi kerak. Bu yerda eng
yaxshi sport natijasi uchun musobaqaga bo‘lgan umumiy intilishni rivojlantirish va
mustahkamlashdan tashqari, jismoniy va psixik sifatlarni yaxshilashga erishiladi [3,4,12].
Bundan tashqari, sportchi har doim o‘z harakatlari, natijasi uchun javobgarlikni oshirish
bilan ajralib turadigan, o‘z xulq-atvorlariga, sheriklari va raqiblarining harakatlariga yuqori
darajada hushyorlikni talab qiladigan musobaqa muhitga o‘rganadi [2,14].
Sport psixologiyasi mutaxassislarining tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘quv jarayonida
musobaqa sharoitlarini modellashtirishga murojaat qilish sportchining musobaqalarda
qatnashishga psixologik tayyorgarligi holatini ta’minlamaydi. Bu usul faqat uning asosi bo‘lib
xizmat qilishi mumkin [2,14].
Psixik tayyorgarlik holati sportchini ma’lum bir musobaqaga yo‘naltirilgan tayyorlash
jarayonida maxsus shakllanadi. Bugungi kunda sportda psixologik tayyorgarlikning ushbu turi
o‘quv jarayonining zarur bo‘g‘ini sifatida ayniqsa, musobaqa davrida tan olingan [5,7].
Har qanday sportchi uchun har qanday musobaqada qatnashish, albatta, ikkita noyob
tarkibiy qismning to‘qnashuvini o‘z ichiga oladi: sportchining o‘ziga xos individualligi yoki
sport jamoasining o‘ziga xosligi bilan ularning to‘liqligi bilan takrorlanadigan faoliyat
sharoitlari [9,13].
Shuning uchun, agar sportchi (yoki jamoa) o‘ziga xosligi bilan hech qachon
takrorlanmaydigan musobaqa sharoitida harakatlarga psixologik jihatdan tayyorlanmagan
bo‘lsa, unda bu, noxush oqibatlarga olib keladi. Natijada sportchi natijani o‘z imkoniyatlaridan
pastroq ko‘rsatadi yoki mag‘lubiyatga uchraydi.
Binobarin, musobaqagapsixik tayyorgarlik holatining maxsus shakllanishi kelajakdagi
musobaqaning taxminiy shartlarini hisobga olgan holda sportchining ongli harakatini tashkil
etish jarayonidir.
Sportchining ongini yo‘naltirilgan holda tashkil etish kelajakdagi raqobat uchun yetarli
shart-sharoit yaratish, ob’ektiv vaziyatni aks ettirish bilan belgilanadi.
Shu bilan birga, sportchining muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlari bilan taxmin qilingan
shartlarning qiyosiy tahlili alohida e’tiborga loyiqdir. Shu asosda musobaqada qatnashishga
munosabat shakllanadi. Jumladan, jangovar, ishonch, qat’iyatli va boshqalar.
Musobaqaning g‘ayrioddiy shartlari-bu vosita mahoratining aniqligi, samaradorligi va
bajarilish sifatiga ta’sir etuvchi omillar sirasiga kiradi. Hissiy reaksiyaning kuchayishi, yuqori
intensivlikdagi stimullar sonining ko‘payishi, diqqatning chalg‘itilishi va ongning nazorat va
boshqarish funksiyalarining zaiflashishini aniqlaydi.
Sportchining psixoemotsional holatni boshqarish, quyidagi sifatlarni amalga oshirish
kerak bo‘lgan harakatlarga e’tibor qaratish borasida iroda kuchini namoyon etish qobiliyati
alohida rol o‘ynashi kerak:
Sportning psixologik muammolari bo‘yicha tadqiqotchilar o‘yinchining qobiliyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadigan bir qator omillarni aniqlaydilar:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
1.
Psixologik omillar. Ishonchning yetishmasligi, qo‘rquv yoki asabiylashish, o‘zini tuta
olmaslik, shoshqaloqlik, qat’iyatsizlik. Xavotirlanish va qo‘rquv. Ular takabburlik, beparvolik,
diqqatning yetishmasligi kabilarda namoyon bo‘ladi [5,10].
2.
Fiziologik omillari. Jismoniy imkoniyatlar, jarohatlar, ortiqcha mashg‘ulotlar, charchoq
holatlari, mahoratni shakllantirishdagi kamchiliklar [11,14].
3.
Muhit omillari. Yoritish. Maydonni tayyorlashda kamchiliklar, notanish platforma,
himoyachilarning qarshiliklari [1].
Biroq, ma’lum bir mashg‘ulot sharoitlarini yaratish sportchining ushbu imkoniyatlarini
yaxshilashga (rivojlantirishga) imkon beradi.
Shu sababli, musobaqalarda ishtirok etishga tayyorlash usuli sifatida musobaqa
sharoitlarini modellashtirish mashg‘ulot va tarbiyaviy ta’sirining sifatini oshirishga yordam
beradi:
1)
ishonch va qat’iyatlilik holatini shakllantirish;
2)
kutilmagan to‘siqlar sharoitida oqilona harakat qilish qobiliyatini rivojlantirish;
3)
sportchining psixo-emotsional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan psixologik omillarga
moslashish;
4)
vaziyatni yetarli darajada baholash va kelgusi mashqlarga o‘z vaqtida e’tibor qaratish
qobiliyatini rivojlantirish.
Shunday qilib, musobaqa sharoitlarini modellashtirish usuliga asoslangan musobaqa
jarayoniga psixologik tayyorgarlik quyidagilarga imkon beradi:
- sportchining o‘z qobiliyatlariga bo‘lgan ishonch, faol va g‘ayrat bilan, to‘liq kuch bilan
intilish, belgilangan maqsadlarga erishish uchun oxirigacha kurashish bilan belgilanadigan
musobaqada qatnashishga tayyorligining maxsus psixologik holatini shakllantirish; yuqori
darajadagi shovqinga bo‘lgan immunitet bilan hissiy qo‘zg‘alishning maqbul darajasi;
musobaqa sharoitida o‘z harakatlarini, his-tuyg‘ularini, xatti-harakatlarini o‘zboshimchalik
bilan boshqarish qobiliyati;
- sportchining musobaqa vaziyatini yetarli darajada baholash qobiliyatini rivojlantirish va
kelgusi harakatni amalga oshirish uchun o‘z kuchlarini safarbar qilish;
- sportchining psixo-emotsional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan psixologik
omillarga moslashish.
References:
1.
Арвисто М.А. Мотивация физкультурно-спортивной деятельности. – М.: Мысль,
2014. -169 с.
2.
Букатин А.Ю., Лукашин Ю.С. Я учусь играть в футбол: Энциклопедия юного
футболиста. – М.: Лабиринт Пресс, 2010. – 352 с.
3.
Генов Ф. Психологические особенности мобилизационной готовности спортсмена.
- М.: ФИС, 2010, 245с.
4.
Гогунов Е.Н. Интеллектуальные задачи в спортивной практике. - Самара, СамГПУ. -
2003, 92с.
5.
Горбунов Г.Д. Психология спорта. - М.: ФИС, 2012, 208с.
6.
Григорянц И.А. Психологические резервы спортивного мастерства// Теория и
практика физической культуры. - М.: РГУФК, №7, 2014, с.21-25.,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
7.
Киселев Ю.Я. О подготовке борцов к преодолению препятствий, неожиданно
возникающих в соревновании// Психологические вопросы спортивной тренировки. -
М.: ФИС, 2013, с.66-71.
8.
Марищук
В.Л.
Определение
спортивного
состояния
эмоциональной
напряженности с помощью физических упражнений// Психологические вопросы
спортивной тренировки. - М: ФИС, 2014, с.25-30.
9.
Марков Г.И. Система восстановления и повышения физической работоспособности
в спорте высших достижений. Методическое пособие. – М.: Советский спорт, 2011, 127с.
10.
Михалкин Г.П. Футбол для начинающих. – М.: ООО Изд-во Астрель, ООО Изд-во АСТ,
2011. – 144 с.
11.
Психология: Учебник для ИФК/ Под ред. В.М.Мельникова. - М.: ФИС, 2014, 367с.
12.
Пятин В.Ф., Лаврова О.В. Физиологические основы психологической деятельности
человека. - Самара, СМИ «Реавиз», 2014, 135с.
13.
Родионов А.В. Основные направления развития психологии спорта// Теория и
практика физической культуры. - М.: РГУФК, № 10, 2013, с.20-23.
14.
Савенков Г.И. Психологическая подготовка спортсмена в системе физического
воспитания и спорта: Учеб. пособие. - М.: РГАФК, 2013, 92с.
15.
Спортивная психология в трудах отечественных специалистов/ Сост. и общая ред.
И.П.Волкова. - СПб.: Питер пресс, 2014, 384с. (Хрестоматия).
