YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
SPORTCHILARNI PSIXOLOGIK TAYYORLASH BORASIDAGI TASAVVURLAR
Elshod Yunusovich Rasulov
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizlik universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842434
So‘nggi paytlarda raqobatga psixologik tayyorgarlik tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Buning sababi - sportchilarning jismoniy, texnik, taktik tayyorgarligi darajasi
yuqoriga ko‘tarilib bormoqda. Bu ayniqsa, yuqori martabali sportchilar tobora ko‘payishiga
sabab bo‘lmoqda. Bunday sharoitda psixologik tayyorgarlik hal qiluvchi omilga aylanadi.
Gʻolib nafaqat funksional va maxsus, balki psixik jihatdan ham musobaqalarda qatnashishga
mukammal tayyor bo‘lgan insondir [1].
Albatta, raqobatdosh faoliyatga bo‘lgan psixologik tayyorgarlik, shuningdek, psixologik
tayyorlash barcha sport vakillari uchun va barcha toifadagi sportchilar uchun juda muhimdir.
Ammo, afsuski, u psixologiya haqidagi kundalik g‘oyalar darajasida amalga oshiriladi yoki
umuman o‘tkazilmaydi. Sportchilarni psixologik tayyorgarligi sport mashg‘ulotlarini
optimallashtirishga mo‘ljallangan psixologik ta’sir usulini anglatadi. Bundan tashqari,
psixologik tayyorgarlikning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u sportchilarning safarbarlik
tayyorgarligi masalalarini hal qilish uchun mo‘ljallangan. Ayniqsa ular dastlabki holatlarni
boshdan kechirgan davrlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Aslida bu sohada amaliy ishlanmalar
mavjud emas va buning dalili raqobat davrida sportchilarimizning psixologik erkinligi va
ozodligining past darajasidir. Shuning uchun sportchilarning psixologik tayyorgarligini
rivojlantirish zarurligiga hech kim shubha tug‘dirmaydi [2].
Psixologik tayyorgarlik - bu sportchining raqobatga tayyorligini shakllantirishning
integrasion jarayonining zaruriy qismidir. Bu sport faoliyatiga tayyorlash tizimining bir
qismidir, ular psixologik, boshqa turdagi mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi. Umuman olganda,
psixologik tayyorgarlik-bu sportchining musobaqada qatnashishga, eng yaxshi sport
natijalariga erishish uchun kurashishga ruhiy tayyorgarligi holatini yaratish, saqlash va
tiklash jarayonidir. Musobaqalarga psixologik tayyorgarlik - sportchilarning raqobatbardosh
faoliyat uchun sportchilarning psixik tayyorgarligini ta’minlash, saqlab qolish va tiklashning
murakkab va ko‘p qirrali hisoblanadi. Sport faoliyatining o‘ziga xos sharoitlarida umumiy
ta’lim va tarbiya jarayonidan ajratilmagan, balki unga organik ravishda kiritilgan. Bu jarayon,
avvalambor, sportchi va murabbiy tomonidan amalga oshiriladi. Bu yerda ular eng yaqin
yordamchi va maslahatchilarni amalga oshiradigan psixolog bilan hamkorlik qilish mumkin.
Psixologik tayyorgarlikning asosiy masalalari:
- sportchining shaxsiy xususiyatlarini baholash - uning xulq-atvori, shaxs yo‘nalishi,
sport sohasidagi talablar, sport va hk .;
- shaxs va jamoaning ijtimoiy jihatlari-sport jamoasidagi psixologik iqlim, shaxslararo
munosabatlarni shakllantirish;
- sportchining maksimal imkoniyatlarini, uning turli psixik sifatlarini baholash;
- sportchining ruhiy holatini baholash va ularni boshqarish;
- maksimal yoki maqbul psixik ishlash qobiliyatiga erishish vositalari;
- og‘ir mashg‘ulot yukidan, mas’uliyatli musobaqalardan, og‘ir sport mavsumidan keyin
qo‘llaniladigan reabilitatsiya vositalarini asoslash [3].
Psixologik tayyorgarlikning asosiy maqsadi sportchining yuqori darajadagi sportdagi
mukammalligi, aqliy barqarorligi va mas’uliyatli musobaqalarda qatnashishga tayyorligi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
39
uchun zarur bo‘lgan psixologik shaxs xususiyatlari va psixik sifatlarni rivojlantirishdir.
Muayyan musobaqalarga psixologik tayyorgarlikning asosiy vazifasi sportchining
musobaqalarda qatnashishga psixik tayyorgarligi holatini yaratish va uni kurash davomida
saqlab qolishga yordam berishdir [3].
Shunday qilib, psixologik tayyorlik bilan psixik sifatlar va sportchi shaxsining
xususiyatlari murakkabligi va ekstremal sharoitda sport faoliyatining xususiyatlari
bog‘liqligini tushunish kerak.
Shunga bog‘liq ravishda bir-birlari bilan bog‘liq uchta psixologik tayyorgarlikning uchta
asosiy turini ajratish odatiy holdir, ammo mustaqil muammolarni hal qilishga qaratilgan:
1) umumiy psixologik tayyorgarlik;
2) musobaqalarga maxsus psixologik tayyorgarlik;
3) ma’lum bir raqobat paytida salbiy ta’sirlardan psixologik himoya.
Shunday qilib, umumiy va maxsus qismlarni ajratish uchun jismoniy tayyorgarlikda
mashqlar (vositalar) mezon hisoblanadi.
Agar tayyorgarlik mashqlari qo‘llanilsa, unda bu umumiy jismoniy tayyorgarlik, agar
maxsus bo‘lsa (kurash uchun bu kurash, kurashning har xil turlari), unda bu maxsus jismoniy
tayyorgarlik. Umumiy va maxsus chidamlilik, kuch mavjud. Ehtimol, maxsus va umumiy
tortishish tezligi, maxsus va umumiy jasorat va boshqalar bo‘lishi mumkin. Hatto
umuminsoniy axloq va bokschining axloqi ham bo‘lishi mumkin (kurashda taktik usullar
mavjud-aldamchi harakatlar, yolg‘on hujumlar, oddiy hayotda axloqsiz deb hisoblanadigan
qiyinchiliklar). Musobaqadan oldin maxsus psixologik tayyorgarlik, musobaqalarda zarur
bo‘lgan maxsus sifatlarni ishlab chiqishda amalga oshirilishi mumkin. Maxsus psixik sifatlar
sportchi tayyorlanayotgan faoliyatga yaqin sharoitlarda maxsus va asosiy mashqlar yoki
faoliyat bilan ishlab chiqilishi mumkin.
Umumiy psixologik tayyorgarlikni umumbashariy insoniy sifatlarni rivojlantirishni
anglatadi va inson tayyorlanayotgan faoliyatga yaqin bo‘lgan sharoitlarda rivojlanishning
umumiy mashqlari yoki faoliyat bilan erishish mumkin.
References:
1.
Гасанпур М.Г. Влияние спортивной деятельности на степень агрессивности
спортсмена // Вектор науки Тольяттинского гос. ун-та. Сер. Педагогика. Психология. -
2011. - № 4. - С. 70 - 72.
2.
Гогунов, Е.Н. Психология физического воспитания и спорта / Е.Н. Гогунов, Б.И.
Мартьянов. - М. : Академия, 2000. - 288 с.
3.
Петрыгин, С.Б. Волевая и психологическая подготовка в процессе занятий каратэ
// Российский научный журнал. - 2012. - № 3/28. - С. 180-187.
