YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
YANGI DAVR O‘ZBEK NASRIDA FOLKLORIZM
Zaripova Shukurjon Otajon qizi
Urganch innovatsion universiteti
“O‘zbek va xorijiy filologiya” kafedrasi o‘qituvchisi
+998 99 103 59 33
https://doi.org/10.5281/zenodo.13913042
Annotatsiya
: XX asr o‘zbek nasrida folklorizm xalq og‘zaki ijodi va milliy qadriyatlarga
asoslangan ijodiy yo‘nalish sifatida namoyon bo‘ldi. Ushbu maqolada XX asr boshlaridan to
mustaqillikka erishish davrigacha bo‘lgan o‘zbek nasrida folklorizmning rivojlanishi tahlil
qilinadi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek, Said Ahmad kabi adiblar ijodida folklor unsurlari
xalqning madaniy va tarixiy xotirasini aks ettirish, milliy ruhiyatni ifodalash vositasi bo‘lib
xizmat qilgan. Maqolada folklorizmning asar kompozitsiyasidagi o‘rni, mavzularni
chuqurlashtirishdagi roli va mustaqillik davrida uning yangicha talqini haqida so‘z yuritiladi.
Abstract
In the Uzbek prose of the 20th century, folklorism appeared as a creative direction based
on folklore and national values. This article analyzes the development of folklorism in Uzbek
prose from the beginning of the 20th century to the period of independence. In the works of
writers such as Abdulla Qadiri, Cholpon, Oybek, Said Ahmed, elements of folklore served as a
means of reflecting the cultural and historical memory of the people and expressing the national
spirit. The article talks about the place of folklorism in the composition of the work, its role in
deepening the themes and its new interpretation in the period of independence.
Абстрактный
В узбекской прозе ХХ века фольклоризм появился как творческое направление,
основанное на фольклоре и национальных ценностях. В данной статье анализируется
развитие фольклоризма в узбекской прозе с начала ХХ века до периода независимости.
В произведениях таких писателей, как Абдулла Кадыри, Чолпон, Ойбек, Саид Ахмед,
элементы фольклора служили средством отражения культурно-исторической памяти
народа и выражения национального духа. В статье говорится о месте фольклоризма в
композиции произведения, его роли в углублении темы и ее новой интерпретации в
период независимости.
Kalit so‘zlar
: folklorizm, o‘zbek nasri, xalq og‘zaki ijodi, milliy qadriyatlar, Abdulla
Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek, Said Ahmad.
Key words
: folklorism, Uzbek prose, folklore, national values, Abdulla Qadiri, Cholpon,
Oybek, Said Ahmad.
Ключевые слова
: фольклоризм, узбекская проза, фольклор, национальные
ценности, Абдулла Кадири, Чолпон, Ойбек, Саид Ахмад.
XX asr o‘zbek adabiyoti va nasri rivojida folklorizm katta o‘rin egallaydi. Bu davrda adabiy
jarayonlar va ijodkorlar asarlarida milliy o‘ziga xoslikni namoyon etish, xalq og‘zaki ijodidan
ilhomlanish jarayoni yanada kuchaydi. Xususan, nasriy asarlarda xalqning urf-odatlari,
qadriyatlari, afsona va rivoyatlari, qo‘shiqlari o‘z aksini topdi. Folklorizmning o‘zbek nasrida
paydo bo‘lishi va rivojlanishiga ko‘plab sabablar bor, jumladan, xalq og‘zaki ijodiga e’tibor,
tarixiy xotira va madaniy merosga qaytish jarayonlari muhim rol o‘ynadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
62
Folklorizmning nazariy asoslari
Folklorizm adabiyotda xalq og‘zaki ijodi elementlarini asarlarda ifoda etish, ulardan
ilhomlanish degan ma’noni anglatadi. Bu uslub asosan xalq eposlari, afsona va rivoyatlar, maqol
va matallar, xalq musiqasi va qo‘shiqlaridan foydalanish orqali asarlarning badiiy qimmatini
oshiradi. XX asrda folklorizm g‘oyaviy va estetik jihatdan o‘ziga xos mazmun kasb etdi, ayniqsa,
milliy uyg‘onish va mustaqillikka intilish davrida xalq merosidan foydalanish ijodiy tajriba
sifatida ko‘zga tashlandi.
XX asr boshlarida o‘zbek nasrida folklorizmning shakllanishi
XX asr boshlarida o‘zbek nasrining shakllanishida xalq og‘zaki ijodi motivlari va obrazlari
muhim o‘rin egalladi. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi adiblar o‘z asarlarida xalq og‘zaki
ijodidan ilhomlanishdi. Masalan, Abdulla Qodiriyning "O‘tgan kunlar" romani xalq afsonalari va
tarixiy voqealar asosida yozilgan bo‘lib, unda xalq o‘ziga xosliklari va urf-odatlari yorqin aks
ettirilgan. Bu davr adiblarining asarlarida folklor motivlari xalqning o‘tmishiga murojaat, milliy
ruhiyatni aks ettirish bilan bog‘liq edi.
Sovet davri o‘zbek nasrida folklorizmning davom etishi
XX asrning ikkinchi yarmida ham o‘zbek adabiyotida folklorizm davom etdi. Bu davrda
adabiyotning g‘oyaviy yo‘nalishi ko‘proq sovet mafkurasi bilan bog‘liq bo‘lsa-da, milliy merosga
murojaat etish saqlanib qoldi. O‘zbekiston yozuvchilari, jumladan, Oybek, Abdulla Qahhor, Said
Ahmad kabi adiblar xalqning ma’naviy va madaniy boyliklariga murojaat qildilar. Masalan,
Oybekning "Qutlug‘ qon" romanida xalq an’analari, urf-odatlari va ijtimoiy munosabatlar
folklor elementlari orqali tasvirlanadi.
Folklorizmning asar kompozitsiyasidagi o‘rni
Folklor unsurlari XX asr o‘zbek nasrida ko‘pincha asarlarning kompozitsiyasini tuzishda
ham muhim o‘rin tutdi. Xalq qo‘shiqlari, maqollar va matallar asar qahramonlarining nutqida,
voqealar rivojida faol ishlatilgan. Masalan, Said Ahmadning "Ufq" romanida xalqning
donishmandligi va hayot falsafasi maqollar va xalq afsonalari orqali ko‘rsatilgan. Bu esa
asarning milliyligini ta’minlab, o‘quvchi uchun o‘ziga xos bir muhitni yaratadi.
Folklorizmning mavzularni ifodalashdagi roli
XX asr o‘zbek nasrida folklorizm nafaqat badiiy uslub sifatida, balki mavzularni
chuqurlashtirish va boyitishda ham qo‘llanilgan. Xalq afsonalari va rivoyatlari orqali adiblar
tarixiy voqealarga, milliy urf-odatlarga murojaat qilib, o‘z asarlarini yanada chuqurroq falsafiy
mazmun bilan boyitdilar. Jumladan, Chingiz Aytmatovning "Jamila" qissasida xalq og‘zaki ijodi
unsurlari yordamida sevgi va ijtimoiy tengsizlik mavzulari keng yoritilgan.
XX asr oxirlarida folklorizmning yangi shakllari
XX asr oxirlarida mustaqillikka erishgan o‘zbek nasrida folklorizmning yangi shakllari
paydo bo‘ldi. Adiblar xalq merosiga qaytish, milliy qadriyatlarni yangicha talqin qilish orqali o‘z
asarlarida yangi motivlar va obrazlar yaratdilar. Bu davrda folklorizm faqat xalq og‘zaki
ijodidan ilhomlanish bilan cheklanmay, balki milliy o‘ziga xoslikni zamonaviy mavzularda ham
ifodalashga xizmat qildi. Jumladan, O‘tkir Hoshimovning "Ikki eshik orasi" romanida folklor
elementlari orqali milliy qadriyatlar va zamonaviy hayotning murakkabligi aks ettirilgan.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, XX asr o‘zbek nasrida folklorizm nafaqat badiiy uslub, balki
milliy o‘ziga xoslikni namoyon etuvchi asosiy omillardan biri bo‘ldi. Xalq og‘zaki ijodiga
murojaat qilish, milliy qadriyatlar va an’analarga asoslanish o‘zbek adabiyotini boyitib,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
63
xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini saqlab qolishga xizmat qildi. Folklorizmning
o‘zbek nasrida davom etishi milliy ruhiyatning asarlar mazmunida chuqur aks etishini
ta’minladi va adabiyotning o‘ziga xos yo‘nalish sifatida shakllanishiga katta hissa qo‘shdi.
References:
1.
Abdulla Qodiriy. O‘tgan kunlar. – Toshkent: Sharq, 1998.
2.
Cho‘lpon. Kecha va kunduz. – Toshkent: Fan, 1979.
3.
Oybek. Qutlug‘ qon. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti,
1973.
4.
Said Ahmad. Ufq. – Toshkent: Sharq, 1995.
5.
Hoshimov, O‘tkir. Ikki eshik orasi. – Toshkent: Sharq, 1997.
6.
Karimov, M. O‘zbek adabiyotida folklorizm. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
entsiklopediyasi, 2005.
7.
G‘anieva, M. O‘zbek nasrida xalq og‘zaki ijodining o‘rni. – Toshkent: Fan, 1982.
8.
Sodiqova, M. Folklorizm va o‘zbek nasri. – Toshkent: Akademnashr, 2010.
9.
Yuldashev, A. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Fan, 2000.
10.
O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi. XX asr o‘zbek adabiyoti antologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi, 1991.
