YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
68
KOSMOSNI XALQARO VA MILLIY NUQTAI NAZARDAN TARTIBGA SOLISH
MASALALARI, MUAMMOLAR VA ISTIQBOL
Ochilov Asliddin Akramovich
Toshkent davlat yuridik universiteti xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik
fakultetining 2-bosqich talabasi
E-mail: ochilovasliddin27@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.12736152
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada xalqaro kosmik huquqning asoslari va uning O'zbekiston qonunchilik
kontekstida qo'llanilishi ko'rib chiqiladi. IMRAD (Kirish, Metodlar, Natijalar va Muhokama)
tuzilmasidan foydalanish orqali biz xalqaro kosmik huquqning keng qamrovli koʻrinishini
taqdim etamiz, Oʻzbekistonning ushbu sohadagi qonunchilik choralarini tahlil qilamiz va milliy
meʼyoriy hujjatlarni jahon standartlariga moslashtirish boʻyicha tushunchalarni taklif etamiz.
Tadqiqotda Oʻzbekistondagi kosmik qonunchiligining hozirgi holati va kelajak istiqbollarini
koʻrsatish uchun shartnomalar, milliy qonunlar va statistik maʼlumotlardan iborat turli
manbalardan foydalaniladi.
Kalit so’zlar:
Xalqaro kosmos huquqi, Koinot shartnomasi, O‘zbekiston kosmik siyosati,
O‘zbekkosmos, kosmik qonunchiligi, sun’iy yo‘ldoshlarni ro‘yxatga olish, kosmik faoliyat,
kosmik tadqiqotlar, kosmik shartnomalar, fazoni o‘zlashtirish.
KIRISH
Kosmik faoliyatning jadal kengayishi kosmosdan tinch va barqaror foydalanishni
ta'minlash uchun keng qamrovli xalqaro kosmik huquqni ishlab chiqishni taqozo etdi. 1967
yildagi Kosmos shartnomasi kabi asosiy xalqaro shartnomalar kosmik huquqning asosini
tashkil etadi, ular o'zlashtirmaslik, tadqiq qilish erkinligi va kosmosda ommaviy qirg'in
qurollarini taqiqlash tamoyillarini belgilaydi. Ushbu maqola ushbu xalqaro tuzilmalar milliy
qonunchilikka qanday ta'sir etishi va integratsiyalashuvini o'rganadi, asosiy e'tibor global
kosmik maydonda rivojlanayotgan O'zbekistonga qaratiladi.
METODLAR
Xalqaro kosmik huquq va O'zbekiston milliy qonunchiligi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni
tushunish uchun ushbu tadqiqot aralash usullardan foydalanadi. Asosiy manbalarga xalqaro
shartnomalar, milliy qonunlar va qoidalar kiradi. Ikkilamchi manbalar ilmiy maqolalar,
hukumat hisobotlari va kosmik agentliklarning ma'lumotlaridan iborat. Matnlarni sharhlash va
xalqaro standartlarga muvofiqligini baholash uchun huquqiy tahlil o'tkaziladi. Statistik
ma’lumotlardan O‘zbekistonning kosmik faoliyati va ularning o‘sish traektoriyasini baholash
uchun foydalaniladi.
NATIJALAR
Xalqaro kosmik huquq asoslari
Xalqaro kosmik huquq asosan beshta asosiy shartnoma bilan tartibga solinadi:
1.
1967 yildagi Kosmos shartnomasi (OST)
1
.
1
United Nations. (1967). Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer
Space, including the Moon and Other Celestial Bodies (Outer Space Treaty).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
69
2.
1968 yildagi Fazogirlarni qutqarish shartnomasi
2
.
3.
1972 yildagi Fazo obyektlariga zarar yetkazganlik uchun javobgarlik to'g'risidagi
konventsiya
3
.
4.
1976 yildagi Fazoga uchirilgan obyektlarni ro‘yxatga olish to‘g‘risidagi konventsiya
4
.
5.
1984 yilgi Oy kelishuvi
5
.
Ushbu shartnomalar kosmik ob'ektlarni ro'yxatga olish, etkazilgan zarar uchun
javobgarlik va astronavtlarni qutqarish kabi masalalarni hal qiluvchi kosmosdagi faoliyatning
huquqiy asoslarini belgilaydi.
O‘zbekistonning qonunchilik chora-tadbirlari
O‘zbekiston milliy qonunchiligida o‘z aksini topgan kosmik faoliyatga qiziqish ortib
bormoqda. Birlamchi huquqiy hujjat 2020-yilda qabul qilingan “Kosmik faoliyat to‘g‘risida”gi
qonun bo‘lib, unda mamlakatimiz kosmik siyosatining tamoyillari va vazifalari belgilab
berilgan. Asosiy qoidalarga quyidagilar kiradi:
- Nazorat qiluvchi organ: Koinot faoliyatini nazorat qilish va tartibga solish uchun mas'ul
bo'lgan O'zbekiston kosmik agentligini (O'zbekkosmos) tashkil etish.
- Ro'yxatga olish va litsenziyalash: Kosmik ob'ektlar va faoliyat turlarini ro'yxatga olish va
litsenziyalashga qo'yiladigan talablar.
- Xalqaro hamkorlik: Xalqaro hamkorlik va xalqaro shartnomalarga rioya qilishga e’tibor
qaratish.
“O‘zbekKosmos” agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistondan ro‘yxatga olingan kosmik
ob’ektlar soni barqaror o‘sib bormoqda, birinchi sun’iy yo‘ldosh 2019-yilda uchirilgan. 2023-
yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda telekommunikatsiya, ob-havo prognozi va yerni kuzatish kabi
sohalarda o‘z hissasini qo‘shadigan uchta operatsion sun’iy yo‘ldosh mavjud.
2022-2026-yillarda O‘zbekiston kosmik sanoatini rivojlantirish konsepsiyasidan
quyidagi ko‘chirma mamlakatning kosmik sohaga strategik qarashlarini yoritadi:
"Bugungi kunda kosmik faoliyat jahon hamjamiyatining globallashuvi va
axborotlashtirish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Hozirgi kunda dunyoning barcha yetakchi va
ko‘plab rivojlanayotgan davlatlari tomonidan u yoki bu darajada kosmik fazoni tadqiq etish va
undan foydalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda, shuningdek, kosmik
strategiyalar, konsepsiyalar, dasturlar va rejalar ko‘lamini kengaytirib, ularni qo‘llab-
quvvatlash va rivojlantirish uchun katta miqdorda mablag‘lar ajratilmoqda. Yetakchi davlatlar
kosmik salohiyatdan iqtisodiy, mudofaa, texnik, ilmiy, ijtimoiy, madaniy va xalqaro
manfaatlarni amalga oshirish uchun foydalanadilar. AQSh, Xitoy, Rossiya, Yaponiya va
Hindiston mustaqil ravishda kosmik parvozlarni hamda keng ko‘lamli kosmik dasturlarni
amalga oshiradigan va eng katta orbital yo‘ldoshlar turkumiga ega bo‘lgan kosmik sohadagi
yetakchi davlatlar hisoblanadi. Kosmik tarmoq rivojlangan davlatlar qatorida Belgiya, Buyuk
2
United Nations. (1968). Agreement on the Rescue of Astronauts, the Return of Astronauts, and the Return of Objects
Launched into Outer Space (Rescue Agreement).
3
United Nations. (1972). Convention on International Liability for Damage Caused by Space Objects (Liability
Convention).
4
United Nations. (1976). Convention on Registration of Objects Launched into Outer Space (Registration Convention).
5
United Nations. (1984). Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies (Moon
Agreement).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
70
Britaniya, Germaniya, Lyuksemburg, Italiya, Ispaniya va Fransiya o‘z texnologik salohiyatini
oshirib, tijorat kosmik dasturlarini ishlab chiqmoqda.
2020-yilda dunyoning barcha davlatlarining kosmik faoliyat xarajatlari AQSh dollarida
82,5 milliardni, shundan fuqarolik maqsadlari uchun — 50,2 milliardni, harbiy maqsadlari
uchun — 32,3 milliardni tashkil etgan. 2020-yilda kosmik faoliyatga ajratilgan umumiy
xarajatlar AQSh dollarida quyidagicha miqdorda baholanmoqda: AQSh — 47,7 milliard, Xitoy
— 8,9 milliard, Fransiya — 4 milliard, Rossiya — 3,6 milliard, Yaponiya — 3,3 milliard, Yevropa
Ittifoqi — 2,4 milliard, Germaniya — 2,2 milliard, Hindiston — 2 milliard, Italiya — 1,1 milliard,
Buyuk Britaniya — 1,1 milliard, qolganlari — 8,4 milliard. 2020-yilda sun’iy yo‘ldosh
xizmatlaridan umumiy daromad 117,8 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, shu jumladan,
televideniye — 88,4 milliard, radio — 6,3 milliard, internet tarmog‘i — 2,8 milliard, statsionar
aloqa — 15,7 milliard, mobil aloqa — 2 milliard, erni masofadan zondlash xizmatlari — 2,6
milliardga teng bo‘lgan.
Bugungi kunda kosmik bozorning asosiy tayanchlarini erni masofadan zondlash,
navigatsiya xizmatlari, aloqa yo‘ldoshlari va ma’lumotlar yetkazish tashkil etmoqda. Yaqin
kelajakda fuqarolik hamda harbiy maqsadlar uchun masofadan zondlash va sun’iy yo‘ldosh
aloqalaridan foydalanish sohalarida jadal rivojlanish kutilmoqda. Yerni masofadan zondlash
bozori 2026-yilga kelib 8,5 milliard, 2029-yilga kelib sun’iy yo‘ldosh aloqasi bozori 18,7
milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda.
Kosmik faoliyatni rivojlantirishning asosiy omillari quyidagilarni nazarda tutadi:
o
dunyoning yetakchi va rivojlanayotgan mamlakatlari iqtisodiy, mudofaa, texnik, ilmiy,
ijtimoiy, madaniy va xalqaro manfaatlarni amalga oshirish maqsadida kosmik faoliyatni faol
rivojlantirmoqda;
o
dunyoning barcha mamlakatlarida kosmik dasturlar davlat budjeti hisobidan
moliyalashtiriladi va kosmik sohani rivojlantirishga qodir bo‘lgan davlatlar yuqori natija olish
uchun katta moliyaviy mablag‘lar sarflaydi;
o
kosmik xizmatlar bozori tijorat daromadlari hisobidan kengaymoqda, ulardan asosiylari
sun’iy yo‘ldosh orqali erni masofadan zondlash, sun’iy yo‘ldosh aloqasi va navigatsiya
hisoblanadi;
o
davlat sektori kosmik xizmatlarning asosiy mijozi bo‘lib qolishda davom etmoqda;
o
kosmik faoliyatning ayrim yo‘nalishlari tijoratlashtirilmoqda;
o
sun’iy yo‘ldoshlarga bo‘lgan talab ortib bormoqda, shu boisdan kelgusi 10 yil ichida
ularning ishga tushirilishi ko‘payishi kutilmoqda."
MUHOKAMA
O‘zbekiston kosmik qonunchiligining xalqaro kosmik huquq bilan uyg‘unlashtirilgani
mamlakatning koinotni mas’uliyat bilan tadqiq etish va undan foydalanishga sodiqligini
ko‘rsatadi. “O‘zbekKosmos”ning tashkil etilishi va litsenziyalash va ro‘yxatdan o‘tkazishga
alohida e’tibor qaratilishi Ro‘yxatga olish to‘g‘risidagi konventsiyaga muvofiqligini ko‘rsatadi.
Kosmik texnologiyalarni joriy etish borasida hozirgi kunda quyidagi tizimli muammolar
kuzatilmoqda
6
:
kosmik faoliyat, tadqiqotlar va texnologiyalar sohasida normativ-huquqiy baza yetarli
darajada shakllantirilmagan;
6
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 30.11.2022 yildagi 688-son
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
71
kosmik sohada vakolatli organ hisoblanmaydigan boshqa vazirliklar va idoralarning
normativ-huquqiy hujjatlarida ziddiyat, noaniqliklar va tafovutlar mavjud;
kosmik faoliyat va texnologiyalar sohasida zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy
etish va ilm-fan yutuqlari natijalariga erishilmagan, shuningdek oliy ta’lim muassasalarida
ushbu sohadagi kadrlarni tayyorlashga qaratilgan ilmiy-bazaviy asoslar yetarli darajada
shakllanmagan;
sohadagi mavjud muammolarni hal qilishda kosmik texnologiyalardan foydalanishning
afzalliklari va samaradorligi to‘g‘risida vazirliklar va idoralar yetarli darajada ma’lumotga va
bilimga ega emas;
davlat organlarida iqtisodiyotning yetakchi sohalari vazifalarini samarali hal etish,
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi mudofaa va xavfsizlik manfaatlari yo‘lida kosmik
monitoring va geoaxborot texnologiyalarini joriy etish uchun imkoniyat va zamonaviy vositalar
mavjud emas;
yer usti kosmik infratuzilmasini qurish va rivojlantirish masalalarini moliyalashtirish
manbalari muvofiqlashtirilmagan;
kosmik texnologiyalarni rivojlantirish va ulardan samarali foydalanish sohasida yuqori
malakali mutaxassislar yetishmaydi;
O‘zbekiston Respublikasi hududida sun’iy yo‘ldosh orqali ishlaydigan mobil qurilma va
terminallarni ro‘yxatga olish, nazorat qilish, sotish, shaxsiy foydalanish uchun olib kirish yoki
ishlab chiqarish uchun aniq talab va mexanizmlar mavjud emas hamda ushbu yo‘nalish bo‘yicha
normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqilmagan.
O‘zbekiston Respublikasida kosmik tarmoqni litsenziyalash turlarini noaniq talqin qilish
tegishli talabning yetishmasligiga olib keldi, bu esa o‘z navbatida mamlakatdagi kosmik
faoliyatni nazorat qilishga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
XULOSA
O‘zbekistonning kosmik faoliyatga oid qonunchilik chora-tadbirlari xalqaro kosmik
hamjamiyat bilan integratsiyalashuv yo‘lidagi muhim qadamdir. Milliy qonunlarning xalqaro
shartnomalarga mos kelishi mamlakatning koinotni barqaror va tinch yo‘l bilan tadqiq qilishga
sodiqligini ta’kidlaydi. Kelgusidagi sa'y-harakatlar salohiyatni oshirish, texnologik taraqqiyot
va O'zbekistonning global kosmik maydondagi rolini mustahkamlash uchun paydo bo'layotgan
xalqaro me'yorlarga rioya qilishga qaratilishi kerak.
References:
1.
United Nations. (1967). Treaty on Principles Governing the Activities of States in the
Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies (Outer Space
Treaty).
2.
United Nations. (1968). Agreement on the Rescue of Astronauts, the Return of Astronauts,
and the Return of Objects Launched into Outer Space (Rescue Agreement).
3.
United Nations. (1972). Convention on International Liability for Damage Caused by
Space Objects (Liability Convention).
4.
United Nations. (1976). Convention on Registration of Objects Launched into Outer Space
(Registration Convention).
5.
United Nations. (1984). Agreement Governing the Activities of States on the Moon and
Other Celestial Bodies (Moon Agreement).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
72
6.
O’zbekKosmos
Agentligi
faoliyati
haqida
ma’lumot.
https://uzspace.uz/oz/page/overview
7.
“2022 — 2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasining kosmik tarmog‘ini rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2021-yildagi Qarori
8.
https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties.html
9.
https://uzspace.uz/oz/documents
10.
Lex.uz
