YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
LIMON NAVLARINI ODDIY VA SOVUTKICHLI OMBORXONALARDA SAQLASH
Nortojiyev Bobosher Sheraliyevich
Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti
Yo‘ldoshev Mirzobek Jahon o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.13928776
Annotatsiya
Ilmiy maqola limon mevalarini yetishtirish va ularning saqlash davomida, mevalarni tabiy
kamayish darajalari tahlil etildi. Bunda sovutkichsiz va sovutkichli saqlash omborxonlarda
limon mevalarini saqlash davomida mevalarni tabiy kamayish darajalari turlicha bo‘lganligi
kuzatildi. Asosan limon mevalari oddiy sovutkichli omborxonalarda saqlanganda mevalarni
tabiiy kamayish darajasi sovuqxonada saqlangan limon mevalariga nisbatan katta tafovut
mavjudligi aniqlandi.
Kalit so‘zlari –
limon , meva, meva o‘lchami, morfometrik, rang shkalasi,, saqlash ombori,
harorat nisbiy namlik.
Mavzuning dolzarbligi
. Bizga ma’lumki O‘zbekiston Respublikasining xar bir hududida
sitrus mevali o‘simliklardan limon mevalarni pishib yetilish davri ushbu hududning iqlim
sharoitidan va geografik joylashuvidan kelib chiqqan holad va issiqxona yoki transheyada
yetishtirishda ma’lum bir jihatlari bilan farqlanadi. Turli xil pishib yetilish davrining limon
navlari uchun ma’lum bir yig‘im-terimni tashkil etish muddati mavjud.
Tadqiqot obekti:
sifatida limonning Meyar va Toshkent navlari tanlab olindi.
Tajriba natijasi
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki limon mevalarini saqlash
vaqtidagi yo‘qotishlarni kamaytirishga yordam beruvchi biologik jihatdan aniqlangan
saqlashga yaroqlilik muddati yuqori bo‘lgan yangi limon navlarni aniqlashga e’tibor qaratildi.
Lmon mevalarini saqlanish sifatini baholash uchun biz mevani saqlash sifatining asosiy
ko‘rsatkichlarini tahlil etdik va tajribalarimiz davomida o‘rgandik. Limon mevalarini saqlashga
bo‘lgan holati va saqlashdan keyingi tovar sifati, saqlash vaqtida fiziologik jarayonlar va
mikrobiologik buzilishlarga chidamliligi, biokimyoviy o‘zgarishlar dinamikasi o‘rganilib tahlil
etildi.
Bunda limon navlari oddiy va sovutgichli omborxonalarda saqlanganda limon mevalarini
saqlanuvchanligi, saqlashdan keyingi mevalarni sifat ko‘rsatkichlarining tahlil etildi. Limonning
qishki navlari oddiy omborda va sovutgichli omborda saqlanganda iyevalarni saqlanuvchanligi
va ularni taqqoslaganimizda bir qancha jihatlari farqlanishi aniqlandi. Asosan limon mevalari
oddiy omborxonalarda saqlanganda inshootdagi harorat va havoning nisbiy namligini suniy
ta’minlash imkoni bo‘lmaganigi sababli mevalarda tinim davrida kechadigan fiziologik
jarayonlar jadal kechishi va meva tarkibidagi biokimyoviy o‘zgarishlar bir qancha tez amalaga
oshishi tajribalarimizda kuzatildi. Limon mevalari texnik pishib yetilish davri sentabr oyiga
to‘g‘ri kelganligi sababli sutkalik harorat ancha past bo‘lishi kuzatildi. Bu holat mevalarni pishib
yetilish darajasini bevosita kechikishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun qishki limon navlarini
texnik, iste’molbop va biologik pishib yetilish darajasi sekin kechadi. Biz tajribalarimizda qishki
navlarni texnik pishib yetilgan davrda saqlashga yo‘naltirish va tinim davrida ularda
kechadigan biokimyoviy jarayonlarni faolligi va moddalar almashinivu bo‘yicha farqlanishlar
bo‘lganligi kuzatildi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
Tajribalar shuni ko‘rsatdiki limon navlarini oddiy omborxonalarda va sovutgichli
omborxonalarda saqlaganimizda nazoratga nisbatan (oddiy omborxona) bir qancha
farqlanishlar kuzatildi. Bunda asosan saqlashgacha va saqlashdan keyngi mevalarda bo‘ladigan
o‘zgarishlar jarayoni tahlil etildi.
Limon mevalari oddiy omborxonalarda saqlanganda havo harorat 12-14
0
S, havoning
nisbiy namligi 55-60 % ni tashkil etganda limon mevalari 3-4 oy davomida saqlanib tahlil etildi.
Tajribalar shuni ko‘rsatdiki limon mevalari oddiy omborlarda saqlanganda ulrda kechadigan
fiziologik jarayonlar jadal kechisi natijasida mevalarni tinim davri qisqarib biologik pishib
yetilish davri tezlashishi aniqlandi. Bunda mevaning morfologik belgilar, meva qobig‘ining
rangi, meva etining suvliligi, meva hidi, meva bandining holatida jadal o‘zgarishlar kuzatildi (1-
jadval).
1-jadval
Limon mevalarini saqlashda tabiiy kamayish darajasini navlararo tahlili (2022-
2023 yy.)
T/
r
Saqlash
usullari
Havo
harora
ti, °S
Havoni
ng
nisbiy
namligi
, %
Limon
navlari
Mevalarni tabiiy kamayshi, %
dastla
bki 20-chi
kun
ora
liq
20-
chi
ku
n
so‘
ngi
20-
chi
ku
n
umu
miy
kamayish
darajasi
1
Sovutkich
siz
omborxo
na
(nazorat)
16-18
55-60
Toshke
nt
2,3
4,1
4,5
10,9
Meyar
2,4
3,2
5,6
11,2
2
Sovutkich
li
omborxo
na
5-6
80-85
Toshke
nt
0,5
0,6
0,9
1,5
Meyar
0,6
0,7
1,1
2,4
EKF
05
0,04
0,9
0,1
2
0,25
Sx
%
3,6
4,3
4,6
4,4
Limon mevalari sovutkichli omborda saqlanganda 3-4 davomida sovuq xonadagi harorat
va havoning nisbiy namligi mevalarni saqlashga mos holatda ta’minlanishi hisobiga, mevalarda
katta o‘zgarishlar kuzatilmadi. Buning natijasida limon mevalarini turg‘urlik holati saqlanib
vazin yo‘qotishlar va meva tarkibini o‘zgarishlari nisbatan past ko‘rsatkichda bo‘lganligi
aniqlandi. Aytish joizki limon mevalarini saqlashda, mevalarda tinim davrida kechadigan
fiziologik jarayonlarni nisbatan pasaytirish hisobiga meva sifati va tovarlilik ko‘rsatkichlari
saqlanib qolishi tajribalarimiz davomida kuzatildi
Aytish joizki limon mevalari sovutkichli omborlarda saqlanganda 3-4 oy o‘tgach sifat
ko‘rsatkichlarini, va tovarlilik qiymatini saqlab qolishi aniqlandi. Bunda asosan limon mevalari
odiy omborlarda saqlanganda mevlarda kechdigan fiziologik jarayonlar jadalligi natijasida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
meva tarkibi o‘zgarishi bilan birga, meva po‘stida bir qancha morfoko‘rsatkichlari keskin
o‘zgarishi aniqlandi.
Saqlash jarayonida limon mevalari tarkibida biokimyoviy jarayonlarni o‘zgarishi
biyomolekulalar haqida fikr yuritilganda ushbu turdagi reaksiya alohida o‘rin tutadi. Shuning
uchun molekulalarning monomerlarini ushlab turadigan bog‘lanishlar ma’lum
sharoitlarda gidrolizlashga moyil bo‘ladi. ya’ni, molekulalar biriktirilgan kovalent
aloqalar suv ishtirokida uzilishi kuzatiladi.
Xulosa:
Limonning mevalari sovutgichli omborlarda saqlanganda, to‘rt oydan so‘ng va
saqlash yakuniga qadar ham mikrobiologik buzilishlar hamda yo‘qotishlar juda past
ko‘rsatkichda bo‘lganligi, qishki limon navlari sovutgichli omborxonalarda havo harorat 5-6°S
va havoning nisbiy namligi 80-85 % bo‘lganda limonning Meyar va Toshkent navlari mevalarini
saqlanuvchanligi yuqori ko‘rsatkichda bo‘lgan.
References:
1.
Nortojiyev B.Sh. Limon ko‘chatlarini innovasion texnologiyalar asosida yetishtirish. //
Agro ilm O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali ilmiy ilovasi. – Toshkent, 2021.
2.
Nortojiyev B.Sh. Limon ko‘chatlarini ochiq maydonlarda parvarishlash texnologiyasi. //
Qishloq va suv xo‘jaligi jurnali. – Toshkent, 2021.
3.
Yenileyev N.SH., Nortojiyev B.SH., Nurmuxamedova D.SH. Metodika formirovaniya kroni
limona dlya virashivaniya v zashishennom grunte. // O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi
jurnali. – Toshkent, 2020.
4.
Gulomov B. Sitrus o‘simliklarini yetishtirish texnologiyasi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent,
2011.
5.
M.M.Mirzаyev, S.M.Jivotinskаya, O.P Kulkov. O‘zbekistondа sitrus mevаlаr yetishtirish.
1983 Toshkent.
6.
https://agro-olam.uz/tag/limon
