Авторы

  • К. Хамроев
    Навоий давлат педагогика университети
  • Ш. Тураева
    Навоий давлат педагогика университети
  • Ш. Рахимов
    Навоий кончилик ва технологиялар университети

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.yosc.50421

Аннотация

Адсорбция ва комплекс ҳосил қилувчи ингибиторлар ўртасида чизиқ чизиш осон эмас, чунки  шу бирикмалар томонидан ингибирлаш механизми ҳимояланган металлнинг табиатига ва муҳитнинг рН қийматига қараб фарқ қилиши мумкин. Шу билан бирга, мураккаблашувни ҳисобга олган ҳолда, адсорбция назарияси доирасида тушунарсиз бўлган коррозияни ингибирлашни тушунтириш мумкин. Бунга аввал никелда, сўнгра бошқа металлар ва қотишмаларда кашф этилган иккита депассиватор таъсирининг антагонизми мисол бўла олади. Комплекс таркибининг ўзгариши унинг эрувчанлигининг пасайиши билан бирга келади ва бу депассивациянинг чеклаш босқичининг ўзгаришига ва баъзи фаол марказларнинг блокланишига олиб келиши мумкин, бунинг натижасида ингибирлаш кучаяди.


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

49

МУРАККАБ (КОМПЛЕК ҲОСИЛ ҚИЛУВЧИ) ТУРДАГИ ВА ОРГАНИК

АМИНЛАРГА АСОСЛАНГАН ИНГИБИТОРЛАР

К.Хамроев

Ш.Тураева

Ш.Рахимов

Навоий давлат педагогика университети

Навоий кончилик ва технологиялар университети

https://doi.org/10.5281/zenodo.14054386

Адсорбция ва комплекс ҳосил қилувчи ингибиторлар ўртасида чизиқ чизиш осон

эмас, чунки шу бирикмалар томонидан ингибирлаш механизми ҳимояланган
металлнинг табиатига ва муҳитнинг рН қийматига қараб фарқ қилиши мумкин. Шу
билан бирга, мураккаблашувни ҳисобга олган ҳолда, адсорбция назарияси доирасида
тушунарсиз бўлган коррозияни ингибирлашни тушунтириш мумкин. Бунга аввал
никелда, сўнгра бошқа металлар ва қотишмаларда кашф этилган иккита депассиватор
таъсирининг антагонизми мисол бўла олади. Комплекс таркибининг ўзгариши унинг
эрувчанлигининг пасайиши билан бирга келади ва бу депассивациянинг чеклаш
босқичининг ўзгаришига ва баъзи фаол марказларнинг блокланишига олиб келиши
мумкин, бунинг натижасида ингибирлаш кучаяди. Хлорид ионларининг таркиби ортиб
бориши билан, улар комплексни сиқиб чиқара олгунча ингибирлаш таъсири кучаяди.
Бундай ҳолда, C

5

H

11

COO -ни тўлиқ сиқиб чиқариш учун етарли даражада юқори

бўлгунга қадар депассивация комплекс томонидан ҳимояланади. Худди шундай таъсир
бошқа RCOO-карбоксилатлар билан ҳам кузатилган. Комплекс ҳосил қилувчи турдаги
ингибиторлар орасида иккита асосий гуруҳни ажратиб кўрсатиш мумкин: биринчиси,
сувли эритмаларда мис, рух ва бошқа металлар билан эримайдиган комплекслар ҳосил
қила оладиган гетероциклик бирикмаларни ўз ичига олади; иккинчи гуруҳга
комплекслар ва уларнинг металл катионлари билан комплекслари киради. Биринчи
гуруҳ ингибиторлари орасида кенг тарқалган азоллар (имидазоллар, триазоллар,
диазоллар ва бошқалар.) самарадорлиги билан ажралиб туради. Мис ва унинг
қотишмаларини коррозиядан ҳимоя қилиш учун азоллар, биринчи навбатда
бензотриазол ва унинг ҳосилалари деярли рақобатчиларга ега емас. Сўнгги йилларда
улар электрон ускуналарни, совутиш тизимларида (хлорга чидамли ингибиторлар
ишлаб чиқилган) ва шўр сувларни ҳимоя қилиш, мис, пўлат, рух ва кумушга
конверсион қопламаларни ўзгартириш учун ишлатилган. [121;151-152 б]. Ушбу
ингибиторларнинг таъсир механизмлари юқорида муҳокама қилинганлардан
сезиларли даражада фарқ қилади ва кўриб чиқилган мақолаларда муҳокама қилинди
[122; 143-144 б]. Кўпгина ҳолларда азоллар оксидланган сиртда тез-тез мавжуд бўлган
ҳимояланган металлар юзасида ушбу металларнинг катионлари билан мураккаб
бирикмаларнинг ингичка эримайдиган плёнкаларини ҳосил қилади [123; 7-8 б]. Сўнгги
ўн йил ичида азолларга қизиқиш камаймади ва уларнинг мис устида 2-
меркаптобензоксазол ёки N-винилкарбазол сингари ингичка ўз-ўзини ташкил этувчи
қатламларни ҳосил қилиш қобилияти металларни коррозиядан ҳимоя қилиш учун
янги имкониятлар очади.

Қуйидаги

хусусиятлар

билан

ажралиб

турадиган

металл

эритмани

комплекслаштирувчи реактив тизимларининг уч турини ажратиш мумкин:


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

50

1)

гидрофил лигандлар ва улар томонидан ҳосил бўлган комплекслар коррозив

муҳитда яхши ерийди;
2)

лигандлар жуда гидрофоб бўлиб, уларнинг комплекслари яхши ёки умуман

еримайди;
3)

металлнинг коррозияси бу ёки бошқа металлнинг ўрта ерувчан комплекслари

билан ўзаро таъсир орқали бошқарилади.

Шундай қилиб, турли хил комплексонатлар томонидан металларнинг ҳимоя

таъсирининг механизми нафақат адсорбсия билан, балки комплекс катионларнинг
электрофил алмашинуви, эримайдиган гидроксидларнинг комплексларнинг ҳосил
бўлишининг сирт реакциялари билан ҳам боғлиқ. Уларнинг самарадорлигининг
кимёвий таркибига боғлиқлиги кўпинча жуда мураккаб эканлиги ажабланарли эмас.
Шундай қилиб, ҳимоя хусусиятларини намойиш этадиган комплексонат ингибитори
концентрацияси унинг барқарорлик константасига боғлиқ: комплекс катионнинг бир
хил табиати билан, масалан, рух комплекслари учун у барқарорлик константасининг
ошиши билан ортади, чунки рух гидроксиди ҳосил бўлиш эҳтимоли камаяди.
Мураккаблаштирувчи катионнинг ўзгариши ва комплексон табиатининг доимийлиги
билан ингибитор самарадорлигининг электрофил алмаштириш пайтида ҳосил бўлган
гидроксиднинг эрувчанлиги маҳсулотига жуда боғлиқлиги кузатилди. Икки валентли
металл фосфонатларнинг ҳимоя хусусиятлари уларнинг гидроксидларининг
эрувчанлиги пасайиши ва уларнинг барқарорлик константаларининг қийматлари
темир (II) фосфонатларга мос келадиган қийматлардан ошгунча комплексонатларнинг
барқарорлиги ошиши билан яхшиланади. Кейинчалик барқарор комплексонатлар
билан ҳимоя қилиш механизми, шунингдек, икки валентли металл ионларининг
электрофил алмашинуви билан боғлиқ, аммо, эҳтимол, янада барқарор темир (III)
комплексонатларнинг шаклланиши туфайли амалга ошади [124; 79-93 б].

Водород сульфиди ва карбонат ангидрид иштирокида 5,8 г/л NaCl бўлган озгина

кислотали муҳитда Ст.3 пўлатига нисбатан турли хил композицияларнинг ингибирлаш
таъсири ўрганилди. Композициянинг ҳимоя таъсири pH пасайиши ва H

2

S ва CO

2

нинг

киритилиши билан ортади ва шу билан бирга у асосан пўлатнинг анодли ионланиш
реакциясини секинлаштиради [125; 697-704 б].

Ҳозирги вақтда углеводород асосидаги сув дисперсли коррозия ингибиторлари

одатда ускуналарни нефт-сув эмулсияларида коррозиядан ҳимоя қилиш учун
ишлатилади. Муаллифларнинг фикрича [126; 70-77 б], мойли сувли эмулсиялар учун
ингибитор сувда яхши эриб, кейин металл сиртида адсорбсияланиши керак. Ёғда
эрийдиган ингибиторлар, қоида тариқасида, сувга яхши ўтмайди ва сувда
эрийдиганларга нисбатан ўртача яхши натижаларга қарамай, улар сув-мой муҳитида
юқори даражада самарали бўлмаслиги мумкин [126;70-77 б].

Сувда рувчан азот сақлаган гетероциклик реагент лаборатория шароитида

алифатик амин асосида синтез қилинди, у агрессив муҳитда металл коррозиясининг
универсал сувда эрувчан ингибитори сифатида синовдан ўтказилди. Сувли муҳитда ва
ёғли сувли эмулсияларда ускуналарни алоҳида-алоҳида ва турли хил формулаларнинг
бир қисми сифатида ҳимоя қилиш учун ишлатилиши мумкинлиги кўрсатилган [127;
70-77 б].


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

51

2 - аллил-ва 4–пропенилфенокси (C

2

-C

4

) бромалканларнинг пиридин билан ўзаро

таъсири натижасида тегишли пиридин тузлари синтез қилинди, улар таркибида H

2

S

бўлган сув-туз тизимларида Ст.2 пўлатнинг водород сулфидли коррозиясининг
ингибиторлари сифатида ўрганилган, коррозиядан ҳимояланиш даражаси 96,0%) [128;
58-59 б].

Refernces:

1.

Амелина Г.Н., Жерин И.И., Ложкомоев С.Н. Коррозионная стойкость

конструкционных материалов в жидком трифториде брома // Журн. приклад. хим. –
Москва, 2003. -№ 8 (76). –С. 1285-1291.
2.

Рачев Х., Стефанова. Справочник по коррозии: Пер. с болг. /Под. ред Исаева Н.И. –

М: «Мир», 1982. С.275-276
3.

Алцыбеева А.И., Левин С.З. Ингибиторы коррозии металлов: Справочник. -Л.:

Химия, 1968. С 258-262

Библиографические ссылки

Амелина Г.Н., Жерин И.И., Ложкомоев С.Н. Коррозионная стойкость конструкционных материалов в жидком трифториде брома // Журн. приклад. хим. –Москва, 2003. -№ 8 (76). –С. 1285-1291.

Рачев Х., Стефанова. Справочник по коррозии: Пер. с болг. /Под. ред Исаева Н.И. –М: «Мир», 1982. С.275-276

Алцыбеева А.И., Левин С.З. Ингибиторы коррозии металлов: Справочник. -Л.: Химия, 1968. С 258-262